Pramāṇa · Search · About · API

Hridayapriya 39: atha pañcadaśo'dhyāyaḥ

Hṛdayapriyā 39

Language
Sanskrit

Contents

atha pañcadaśo'dhyāyaḥ

39.p1

visarpanidānam

39.1

syādvisarpo'bhighātāntairdoṣairduṣyaiśca śophavat
tryadhiṣṭhānaṃ ca taṃ prāhurvāhyāntarubhayāśrayāt

39.2

yathottaraṃ ca dussādhāḥ tatra doṣā yathāyatham
prakopanaiḥ prakupitā viśeṣeṇa vidāhibhiḥ

39.3

dehe śīghraṃ visarpanti te'ntarantaḥsthitā vahiḥ
vahisthā dvitaye dvisthā vidyāttatrāntarāśrayam

39.4

marmopatāpāt saṃmohādayanānāṃ vighaṭṭanāt
tṛṣṇābhiyogādvegānāṃ viṣamaṃ ca pravarttanāt

39.5

āśu cāgnivalabhraṃśādato bāhyaṃ viparyayāt
tatra vātāt parīsarpo vātajvarasamavyathaḥ

39.6

śophasphuraṇanistodabhedā''yāmārtiharṣavān
pittāddrutagatiḥ pittajvaraliṅgo'tilohitaḥ

39.7

kaphāt kaṇḍūyutaḥ snigdhaḥ kaphajvarasamānaruk
svadoṣaliṅgaiścīyeta sarvaiḥ sphoṭairupakṣitaḥ

39.8

te pakvabhinnāḥ svaṃ svaṃ ca vibhrati vraṇalakṣaṇam
vātapittād jvaraccharddimūrcchātīsāratṛḍbhramaiḥ

39.9

asthibhedāgnisadanatamakārocakairyutaḥ
śāntāṅgārāsitāṅgo'pi dīptāṅgārāvṛtāṅgavat

39.10

aratyanidrā śvāsāḍhyaḥ so'gnivīsarpa ucyate
vāyuḥ kaphaṃ śoṇitaṃ vā dūṣayitvā kharātmanām

39.11

granthīnāṃ kurute mālāṃ raktānāṃ tīvarugjvarām
śvāsakāsātisāraiśca śokahidhmābhramaiḥ

39.12

yuktāṃ mūrcchāṅgabhaṅgābhyāṃ granthivīsarpasaṃjñitām
kaphapittāt kaīmākhyo visarpaḥ syāt sa nātiruk

39.13

raktapītāsitairyuktaḥ piṭakaistīvrapākavān
śirorugjvaramūrcchātiryuktaḥ kuṇapagandhavān

39.14

paṅkavacchīrṇamāṃsaśca spṛṣṭasnāyusirāgaṇam
sarvalakṣaṇasaṃyuktaṃ vidyāddoṣatrayātmakam

39.15

kṣatena mārutaḥ kruddhaḥ kulatthamahaśaiśitan
sphoṭaiḥ śophajvararujādāhāḍhyaṃ śyāvalohitam

39.16

raktaṃ pittānvitaḥ kuryāddivācaṃ kṣatasaṃjñitam
pṛthag doṣaistrayassādhyā dvandvajāścānupadravāḥ

39.17

asādhyau kṣatasarvotthau sarve cākrāntamarmagā
śīrṇasnāyusirāmāṃsāḥ praklinnāḥ śavagandhayaḥ

39.17.p1

visarpacikitsā

39.18

ādāveva visarpeṣu hitaṃ laṅghanarūkṣaṇam
raktāvaseko vamanaṃ virekaḥ snehanaṃ tu na

39.19

pracchardanaṃ visarpaghnaṃ sayaṣṭīndrayavaṃ phalam
paṭolapippalīnimbapallavairvā samanvitam

39.20

virecanaṃ tṛvṛccūrṇaṃ kalpyaṃ drākṣāvarārasraiḥ
tryāyantyāśca viśuddhasya doṣe'lpe śamanaṃ hitam

39.21

śītotpalābhyāṃ kvāthassyānmustāriṣṭapaṭolakaiḥ
dhātrīgopīsevyamustaiḥ paṭolādigaṇena vā

39.22

mustāriṣṭādikaṃ kvāthaṃ pibedbhāvyādyameva vā
ghṛtaṃ tiktaṃ mahātiktaṃ trāyamāṇābhṛtaṃ hitam

39.23

triphalāṃ sāmṛtāsārāṃ navanītena bhakṣayet
śākhāduṣṭe tu rudhire raktamevādito haret

39.24

antaśśuddhe hṛte rakte pralepān kalpayedbahiḥ
śatāhvāmustavārāhīvaṃśārttagaḷadhānyakam

39.25

surāhvaṃ kṛṣṇagandhā ca kuṣṭhaṃ cālepanaṃ cale
kṣīratailavimiśreṇa vāte sekaśca sarpiṣā

39.26

nyagrodhādigaṇaḥ pitte tathā padmotpalādikaḥ
śatadhautaghṛtaṃ yojyaṃ tathā gopātmajādikam

39.27

muktāpravālaśaṅkhaśca śuktigairikamākṣikam
śleṣmaṇi triphalādyena dhavādyena pralepanam

39.28

varaṇādyaṃ tathā yojyaṃ śirīṣakusumaṃ tathā
ebhirevauṣadhaiḥ kuryādvāyau lepaṃ ghṛtādhikam

39.29

śatadhautaghṛtenāpi pradihyātkevalane vā
secayedghṛtamaṇḍena śītena madhukāmbunā

39.30

śītāmbhasā vā kṣīreṇa sekastiktaghṛtena vā
granthyākhye raktapittaghnaṃ kaphānilaharaṃ hitam

39.31

piṇḍasvedopanāhāśca dantyādyena ca lepanam
granthiḥ pāṣāṇakaṭhino yadi naivopaśāmyati

39.32

dāhaḥ kṣārādinā yojyaḥ pakve dāraṇameva vā
vraṇe yathāyathaṃ yājyaṃ ropaṇaṃ kardame punaḥ

39.33

dūrvārasaghṛtaṃ yojyaṃ lepe caudumbarādikaḥ
abhyaṅge pañcavalkādyaṃ tailaṃ dūrvādikaṃ tathā

39.34

śītaṃ kṣīritvagādyaiśca prasekādau jalaṃ hitam
vidadhyāt kuṣṭhavat pūrvaṃ madhyato raktapittavat

39.34.p1

tathānte vraṇavat sarvaṃ visarpāṇāṃ cikitsitam

39.34.p2

masūrinidānam

39.35

masūrākṛtisaṃsthānāssarvagātrasamāśritāḥ

39.36

masūriketi vijñeyāḥ piṭakā jvarasaṃyutāḥ
doṣaiḥ pṛthak śoṇitena saṃsargāt sannipātataḥ

39.37

tatpūrvaṃ sandhiviśleṣajvarāruciśirorujaḥ
anavasthitapākādirujā śyāvā ca vātajā

39.38

sadāhā pittajā śīghrapākā sarṣapasannibhā
cirapākā ca kaṭhinā śleṣmajā kaṇḍusaṃyutā

39.39

raktajā raktavarṇā syāt tīvradāhā dvidoṣajāḥ
dvidoṣaliṅgaiḥ kṛcchrā syādasādhyā ca tridoṣajā

39.40

vidāhakampātirujātisārairhikkātitṛṣṇārucikāsamohaiḥ
raktānvitā hanti masūrikāntarmukhī ca bāhye kiṇasannibhāsūna

39.40.p1

masūrikācikitsā

39.41

masūrikāprāgrūpeṣu laṅghanaṃ vamanaṃ tataḥ
kaphādhike virekastu sarveṣvādau praśasyate

39.42

pittavīsarpavaccātra cikitsāpi vidhīyate
śūṇṭhyādyaṃ śārivādyaṃ ca candanādyaṃ jalaṃ pivet

39.43

tattadrogānubandhe syādanuṣṇaistatpratikriyā
dhātrīṃ candanamūrvārubījaṃ guñjāphalaṃ pivet

39.44

taṇḍulīyakasaṃdyuktaṃ nodbhavanti masūrikāḥ
brāhmīrasaṃ sitāyuktaṃ jayet sarvvāṃ masūrikām

39.45

kadalīkandajakvātho vijayeta masūrikām
vraṇodbhave nimbapatrairniśāyuktairviṃcūrṇayet

39.45.p1

masūrikāpraśāntyarthaṃ bhadrakālīṃ ca pūjayet

39.45.p2

sphoṭanidānam

39.46

visphoṭāḥ pittasanduṣṭarasaddoṣasamudbhavāḥ

39.46.p1

visphoṭacikitsā

39.47

dāhoṣāsahitā, steṣu pittavīsarpavat kriyā
hitaṃ kumārītailaṃ ca trāyamāṇādikaṃ jalam

39.47.p1

śītapittanidānam

39.48

vistīrṇaimaṇḍalauḥ koṭhairbahaḷaiḥ śoṇitaprabhaiḥ
tanuṃ pittakaphau kruddhau tanutaḥ kaṇḍusaṃyutaiḥ

39.48.p1

śītapittamiti prāhuramlapittaṃ ca taṃ gadam

39.48.p2

śītapittacikitsā

39.49

yavadhātrīvṛṣaiḥ kvāthaṃ pibedvā tiktakaṃ tathā

39.49.p1

amṛtādyaṃ ghṛtayutaṃ limpet pittakaphāpahaiḥ

39.49.p2

kuṣṭhanidānam

39.50

pāpaiṃrapathyaiśca malāstiraścīnasirāśrayāḥ

39.51

tvaglasīkāmiṣādīni kramāt sandūṣya kurvate
tvagdoṣaṃ kutsitaṃ krūraṃ dṛṣṭāḥ kuṣṭhamuśanti tat

39.52

kuṣṭhāni saptadhā doṣaiḥ pṛthagdviśraissamāgataiḥ
nāmnā syuraṣṭādaśadhā vakṣyante tāni ca kramāt

39.53

vātena kuṣṭhaṃ kāpālaṃ pittādaudumbaraṃ kaphāt
maṇḍalākhyaṃ vicarcī ca ṛśyākhyaṃ vātapittajam

39.54

carmaikakuṣṭhakiṭibhasidhmaResourcealasavipādikāḥ
vātaśleṣmottarāḥ śleṣmapittādddruśatāruṣī

39.55

puṇḍarīkaṃ savisphoṭaṃ pāmā carmadalaṃ tathā
sarvaissyāt kākanaṃ pūrvaṃ trikaṃ dadru sakākanam

39.56

puṇḍarīkarśyajihve ca mahākuṣṭhāni sapta tu
kṛṣṇaruṇakapālābhaṃ rūkṣaṃ suptaṃ kharaṃ tanu

39.57

todavaccāsamākāraṃ kāpālaṃ śīghrasarpi ca
pakvodumbaratāmratvak kledadāharujānvitam

39.58

āśūtthānāvadaraṇakṛmi vidyādudumbaram
sthiraṃ styānaṃ guru snigdhaṃ śvetaraktaṃ tathonnatam

39.59

bahukṛmisrutidyutaṃ bahukaṇḍu ca maṇḍalam
sakaṇḍūpiṭakā śyāmā lasīkāḍhyā vicarcikā

39.60

raktāntaṃ śyāvamadhyaṃ ca todadāharujānvitam
piṭakaiḥ kaṭhinairvyāptamṛśyajihvaṃ bahukṛmi

39.61

hasticarmakharasparśaṃ carmakuṣṭhamudīritam
ekākhyaṃ kṛṣṇamasvedaṃ vistīrṇāśritameva ca

39.62

kiṭibhaṃ kiṇarūkṣaṃ ca kaṇḍūmat parupāsitam
sidhmaṃ rūkṣaṃ tanu śvetaṃ ghṛṣṭaṃ tattu rajaḥ kiret

39.63

raktairasakaṃ vyāptaṃ piṭakaiḥ kaṇḍusaṃyutaiḥ
rujādhikāḥ pāṇipādadāryaḥ proktā vipādikāḥ

39.64

raktagandhā sitā dadrūḥ kaṇḍūlotsannamaṇḍalā
sthūlamūlaṃ sadāharti raktaśyāvaṃ bahuvraṇam

39.65

śatāruḥ kledajantvāḍhyaṃ prāyaśaḥ parvajanma ca
raktāntamantarāpāṇḍu kaṇḍūdāharujānvitam

39.66

sotsedhaṃ puṇḍarīkaṃ syāt sasphoṭaṃ śīghrabhedi ca
sitāruṇaistanutvagbhiḥ sphoṭairvisphoṭamāvṛtam

39.67

pāmāstu kaṇḍūrūkledaiḥ prāyaḥ sphikpāṇikūrpare
bahvyaḥ kṛṣṇāruṇāḥ sphoṭāḥ sasphoṭaṃ sparśanāsaddam

39.68

kaṇḍūṣā todadāhāḍhyaṃ raktaṃ carmadalaṃ smṛtam
naikavarṇaṃ kākanaṃ syāttīvraruk sarvalakṣaṇam

39.69

tatra tvaciṃ sthite kuṣṭhe todavaivarṇyarūkṣatāḥ
svedasvāpāśvayathavaḥ śoṇite piśite punaḥ

39.70

pāṇipādāśritāḥ sphoṭāḥ kledaḥ sandhiṣu cādhikam
kauṇyaṃ gatikrayo'ṅgānāṃ dalanaṃ syācca medasi

39.71

nāsābhaṃgo'sthimajjasthe netrarāgassvarakṣayaḥ
kṣate ca kṛmayaḥ śukle svadārāpatyabādhanam

39.72

sarvadoṣodbhavaṃ tyājyaṃ śukramajjāsthigaṃ ca yat
yāpyaṃ medogataṃ kṛcchraṃ pittadvandvāsramāṃsagam

39.72.p1

akṛcchraṃ kaphavātāḍhyaṃ tvaksthamekamalaṃ ca yat

39.72.p2

kuṣṭhacikitsā

39.73

kuṣṭhinaṃ snehapānena pūrvaṃ sarvamupācaret

39.74

tatra vātottare tailaṃ ghṛtaṃ vā sādhitaṃ hitam
daśamūlāmṛtairaṇḍaśārṅgeṣṭāmeṣaśṛṅgibhiḥ

39.75

āragvadhasya mūlena ganakṛtvacchṛṃta ghṛtam
pibet kuṣṭhaṃ jayatyāśu piben manvādiraṃ jalam

39.76

tiktakaṃ ca mahātiktaṃ hitaṃ gulgulutiktakam
tailaṃ dineśalavalyādyaṃ pañcavalkādikaṃ tathā

39.77

tattaddoṣaharaissiddhamabhyaṅgārthaṃ ca yojayet
snigdhasya śodhanaṃ kāryaṃ visarpavihitauṣadhaiḥ

39.78

lehena māṇibhadreṇa paṭolādijalena vā
lalāṭahastapādeṣu sirāścāsyavimokṣayet

39.79

pracchānamalpake kuṣṭhe śṛṅgādyāśca yathāyatham
snehairāpyāyayeccainaṃ kuṣṭhaghnaiśntarāntarā

39.80

evaṃ nirhṛtadoṣasya kuṣṭhe naṣṭapratiṣṭhake
khadirādyaṃ jalaṃ dadyādasranādyaṃ yathāyatham

39.81

vajrakaṃ vā ghṛtaṃ taddmbhavhāvajrakameva vā
kākodumbarikāvellanityābdavyoṣakalkavān

39.82

hanti vṛkṣarkiniryūhaḥ pānāt sarvatvagāmayān
varā viḍaṅgakṛṣṇā vā lihyāttailājyamākṣikaiḥ

39.83

kuṭacānyādi pathyāṃ vā lihyāccandrakalādikam
pathyāguḷatilaiḥ piṇḍī kuṣṭhaṃ sāruṣkarairjayet

39.84

guḷāruṣkarajantughnasomarājīkṛtā tathā
sitātailakṛmighnāgnivyāyayomalapippalīḥ

39.85

lihānassarvakuṣṭhāni jayatyatigurūṇyapi
rasāyanaprayogeṇa tuvarāsthīni śīlayet

39.86

bhallātakaṃ vākucikāṃ vahnimūlaṃ śilājatu
ityāntare jite doṣa pralepān bahirācaret

39.87

na cedviṣadheta kuṣṭhamutkliṣṭaṃ tīkṣṇalepanaiḥ
kaṭhinānāṃ sthirāṇāṃ ca poddaḷaiḥ svedanaṃ hitam

39.88

svinne ca likhite śastraiḥ kuṣṭhe kuryācca lepanam
sparśanendriyavihīne tu hitaḥ kṣāro hṛte'sṛji

39.89

mūlaiḥ śamyākakuṭajānnimbāntikaravīrajaiḥ
darvīpralepī gomūtre kvātho lepena kuṣṭhahā

39.90

śvetādikaiśca nimbādyairmustādyairlepanaṃ hitam
gulgulvādyaṃ vajrakaṃ ca mahāvajrakameva vā

39.91

lākṣādyaṃ jalavāpyādyaṃ khadirādyaṃ ca kalpayet
śatadhautaghṛtaṃ tiktaṃ kuṣṭhe dāhotkaṭe hitam

39.92

evaṃ kāryaḥ pralepo'nyo doṣadūṣyādi paśyataḥ
masūrayavagodhūmamudgāñśākaṃ ca tiktakam

39.93

indurājiyutaṃ takraṃ hitaṃ bhojyeṣu kuṣṭhinām
tyajeta paṭukaṭvamlaguḷamāṣapayodadhi

39.94

sūryādidevasevā ca bhajedvṛttiṃ ca sāttvikīm
kaphaviḍraktamokṣaṃ ca vidadhītāntarāntarā

Linked texts (10)