Hridayapriya 40
Hṛdayapriyā 40
- Language
- Sanskrit
Contents
40.1
kuṣṭhaikasambhavaṃ śvitraṃ tridhātūdbhavasaṃśrayam
vātādrūkṣāruṇaṃ pittāttāmraṃ kamalapatravat
40.2
sadāhaṃ romavidhvaṃsi kaphācchvetaṃ ghanaṃ guru
sakaṇḍu ca kramādraktamāṃsamedassu cādiśet
40.3
varṇenaiveddagubhayaṃ kṛcchraṃ taccottarottaram
aśuklaromābahuḷamasaṃsṛṣṭaṃ mitho navam
40.4
anagnidagdhajaṃ sādhyaṃ śvitraṃ varjyamato'nyathā
guhyapāṇitaloṣṭheṣu jātamapyacirantanam
40.5
caranti rogāḥ sparśādyairviśeṣāccarmanetrajāḥ
yat kuṣṭhādapi bībhatsaṃ śīghraṃ yātyapyasādhyatām
40.6
śvitraṃ tasmāttajjayāya tvareta tarasā bhiṣak
śvitre saṃśodhanaṃ pūrvaṃ prayojyaṃ svādvipakvatā
40.7
iṣyate saṃsanārthaṃ ca saguḷo malayūrasaḥ
pītvā tamabhyaktatanurbhajeta sūryātapaṃ bhṛśam
40.9
viriktaśca tryahaṃ peyāṃ pipāsuḥ prapibedapi
śvitryaṅge nirgatān sphoṭān prabhindyāt kaṇṭakena ca
nissāriteṣu sphoṭeṣu tridinaṃ prapibet prage
malayūṃ śatapuṣpāṃ ca priyaṅgumasanaṃ jale
40.10
niṣkvāthya lihyāt kṣāraṃ vā pālāśaṃ phāṇitānvitam
gavyaṃ mūtraṃ citrakavyoṣasiddhaṃ
sarpiṣkumbhe sthāpitaṃ kṣaudramiśram
pakṣādūrdhvaṃ śvitriṇāṃ peyametat
kāryaṃ cāsmai kuṣṭhadṛṣṭaṃ vidhānam
40.11
mārkavamathavā khāded bhṛṣṭaṃ tailena lohapātrastham
40.12
bījakaśrutaṃ ca dugdhaṃ tadanu pibecchivatranāśāya
kākodumbarikādyaṃ vā pibetkvāthaṃ madhudrutam
40.13
madhusarpiryogatulyaṃ pibennīlīrasaṃ prage
kṣīrabhuk pathyasevī ca pakṣācchivatrāṇi nirjayet
40.14
nirguṇḍīsvaraso'pyevaṃ pātavyaśvitraśāntaye
varācūrṇaṃ nimbataile līḍhaṃ śvitraṃ vināśayet
40.15
śaśāṅkarekhācūrṇaṃ ca dhātrīrasayutaṃ tathā
dugdhena bhojanaṃ cāpi kuryāddehoṣṇasambhave
40.16
pūtīkādyena yogena lepo dvaipyādiko hitaḥ
rātrāvityādipadyoktaḥ savarṇakaraṇo'pi ca
40.17
vyoṣādyaṃ gandhakādyaṃ ca kṣāraṃ bhallātakādikam
yathāvasthaṃ pradyācca lepanāya kilāsine
40.18
śudhyā śoṇitamokṣairvirūkṣaṇairbhojanaiśca saktūnām
śvitraṃ kasyacideva praṇaśyati kṣīṇapāpasya
40.19
snigdhāssavarṇā grathitā nīrujā mudgasannibhāḥ
piṭakāḥ kaphavātābhyāṃ bālānāmajagallikā
40.20
yavaprakhyā yavaprakhyā tāsyāṃ māṃsāśritā ghanāḥ
śānmalīkaṇṭakākārāḥ piṭakāḥ sarujo ghanāḥ
40.21
me dogarbhā mukhe yūnāṃ tābhyāṃ ca mukhadūṣikāḥ
te padma kaṇṭakā jñeyā yaiḥ padyamiva kaṇṭakaiḥ
40.23
cīyate nīrujaistulyaiśśarīraṃ kaphavātajaiḥ
tvaksthānavedanān kṛṣṇān tilābhān tilakālakān
prāhurmaśāṃśca mahataścarmakīlān mahattamān
śokakrodhādikupitādvātapittānmukhe tanu
40.24
śyāmalaṃ maṇḍalaṃ vyaṅgaṃ vaktrādanyatra nīlikā
paruṣaṃ paruṣasparśaṃ vyaṅgaṃ śyāvaṃ ca mārutāt
40.25
pittāttāmrāntamānīlaṃ śvetāntaṃ kaṇḍumatkaphāt
raktādraktāntamātāmraṃ soṣaṃ cimicimāyate
40.26
asamyagvamanodīrṇapittaśleṣmajanigrahaiḥ
maṇḍalānyatikaṇḍūni rāgavanti bahūni ca
40.27
utkoṭhākhyaḥ sa koṭhastu jvarādyanugato bhavet
pāṇipādatale sandhau jatrūrdhvaṃ vopacīyate
40.28
valmīkavacchanairranthiḥ tadvad bahuṇubhirmukhaiḥ
rugdāhakaṇḍūkledāḍhyairvalmīko'sau samastajaḥ
40.29
ete syuḥ kṣudrarogākhyā punaḥ kecidathottare
vakṣyante'nye kecidukteṣvantarbhāvādupekṣitāḥ
40.29.p1
kṣudrarogacikitsā
40.30
visrāvayejjalākobhirapakāmajagallrikām
svedayecca yavaprakhyāṃ ubhayatrāpi yojayet
40.31
dārukuṣṭhamanohvālaiḥ pakke tu vraṇavat kriyā
lodhrakustumburuvacāṃ dūṣikāyāṃ pralepayet
40.32
vaṭapallavayuktā vā nālikerotthaśuktayaḥ
aśāntau vamanaṃ nasyaṃ lalāṭe ca sirāvyathaḥ
40.33
nimbāmbuvānto nimbāmbusādhitaṃ padmakaṇṭhake
pibet kṣaudrayutaṃ sarpirnimbāragvadhalepanam
40.34
sūryakāntenāgninā vā kṣāreṇa tilakāḷakān
dahenmaśāṃścarmakīlān śastreṇotkṛtya vā dahet
40.35
vyaṅganīlikayoḥ kuryādyathāsannaṃ sirāvyadham
lepayet kṣīrapiṣṭaiśca kṣīrivṛkṣatvagaṅkuraiḥ
40.36
vyaṅgeṣu cārjunatvagvā mañjiṣṭhā vā samākṣikā
raktacandanapūrveṇa yavādyenāpi lepanam
40.37
utkoṭhe kaphapittokte koṭhe sarvaṃ ca kauṣṭhikam
pravṛddhaṃ subahucchidraṃ saśophaṃ marmaṇi sthitam
40.38
valmīkaṃ hastapāde tu varjayeditarat punaḥ
śuddhasyāsre hṛte limpetsapadmārevatāmṛtaiḥ
40.39
śyāmākulasthikāmūladantīpalalasaktubhiḥ
pakve tu duṣṭamāṃsāni gatīssarvāśca śodhayet
40.40
śastreṇa samyagagnau ca kṣāreṇa jvalanena vā
punarvraṇoditaṃ kāryaṃ yathādoṣaṃ cikitsitam
40.40.p1
kriminidānam
40.41
kramayastu dvidhā proktā bāhyābhyantarabhedataḥ
bahirmalakaphāsṛgviḍjanmabhedāccaturvidhāḥ
40.42
tilapramāṇavarṇāssyurbāhyāḥ keśāmbarāśritāḥ
bahupādāśca sūkṣmāśca yūkā likṣāśca nāmataḥ
40.43
dvidhā te koṭhapiṭakāruṇḍūgaṇḍān prakurvate
kuṣṭhaikahetavo'ntarjāḥ śleṣmajāsteṣu cādhikam
40.44
madhurāmlaguḷakṣīradadhiśuktanavodanaiḥ
śakrujjā bahuviddhānyaparṇaśākolukādibhiḥ
40.45
kaphādāmāśaye jātā vṛddhāssaparnti sarvataḥ
pṛthuvabhranibhāḥ kecit kecit gaṇḍūpadopamāḥ
40.46
rūḍhadhānyāṅkurākārāstanudīrghāstathāṇavaḥ
śvetāstāmrāvabhāsāśca pravṛddhāste ca kurvate
40.47
hṛllāsamāsyasravaṇamavipākamarocakam
mūrcchāchardijvarānāhakārśyakṣavathupīnasān
40.48
raktavāhisirotthānā raktajā jantavo'ṇavaḥ
apādā vṛttatāmrāśca saukṣmyāt kecidadarśanāḥ
40.49
kuṣṭhatulyakriyāḥ proktāḥ purīṣotthāḥ pare punaḥ
adho visarpiṇaḥ prāyo yadā vṛddhāstu te punaḥ
40.50
āmāśayonmukhāḥ kuryusadgāraśvāsavedanāḥ
snigdhasvinne guḷakṣīramatsyādyaiḥ krimiṇodare
40.51
utkleśitakrimikaphe śarvarīṃ tāṃ sukhoṣite
surasādigaṇaṃ mūtre kvāthayitvārdhavāriṇi
40.52
taṃ kaṣāyaṃ kaṇāgāḷākramijitkalkayojitam
satailaṃ varcikākṣāraṃ yuñjyādvastiṃ tato'hani
40.53
tasminneva nirūḍhaṃ taṃ pāyayeta virecanam
vṛvṛtkalkaṃ phalakaṇākaṣāyāḷuḷitaṃ tataḥ
40.54
ūrdhvādhaśśodhite kuryāt pañcakolayutaṃ kramam
kāle krimighnatailena tatastamanuvāsayet
40.55
śiroroganiṣedhoktamācarenmūrdhageṣvanu
udriktatiktakaṭukamalpasnehaṃ ca bhojanam
40.56
viḍaṅgakṛṣṇāmaricapippalīmūlaśigrubhiḥ
pibet sasvarcikākṣārairyavāgūṃ takrasādhitām
40.57
viḍaṅgacūrṇamiśrairvā piṣṭairbhakṣyān prakalpayet
viḍaṅgataṇḍulairyuktamardhaṃśairātapasthitam
40.58
dinamāruṣkaraṃ tailaṃ pāne vastau ca yojayet
kāravallīdalarasaḥ satailaḥ krimipāṇḍujit
40.59
khadirādyaṃ palāśāyaṃ rasonādyaṃ niśāghṛtam
purīṣajeṣu sutarāṃ dadyādbastivirecane
40.60
śirovireko vamanaṃ śamanaṃ kaphajanmasu
raktajānāṃ kuṣṭhaharaṃ romādeṣvindraluptikam
Linked texts (11)
- Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Garuḍapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit
- Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) — Vaṅgasena, Sanskrit
- Basavarājīya — Nīlakaṇṭhakoṭṭūru Basavarāja 1500, Sanskrit
- Vṛṣarājīya — Vāsavarāja, Sanskrit
- Vaidyakaśabdasindhu (Umeścandra Gupta) — Umeścandra Gupta, Sanskrit
- Vaidyakaśabdasindhu (Umeśacandragupta) — Umeśacandragupta, Sanskrit
- Mādhavacikitsā — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
- Nidāna (Mādhava Bhaṭṭa) — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit