Hridayapriya 41
Hṛdayapriyā 41
- Language
- Sanskrit
Contents
41.1
samāsato'mlaṃ madhuraṃ varjayen krimirogavān
sarvārthānarthakaraṇe viśvasyāsyaikakāraṇam
aduṣṭaduṣṭaḥ pavanaśśarīrasya viśeṣataḥ
41.2
tadduṣṭau prayatnena yatitavyamatassadā
vāyordhātukṣayāt kopo mārgasyāvaraṇena vā
41.3
tatkopādiha vikhyātāḥ pañcaviṃśatirāmayāḥ
sanidānā nirūpyante saṃkṣepeṇa yathāyatham
41.4
yadā tu dhamanīssarvāḥ kruddho'bhyeti muhurmuhuḥ
tadaṅgamākṣipatyeṣa vyādhirākṣepakassmṛtaḥ
41.5
adhaḥ pratihato vāyurvrajannūrdhvaṃ hṛdāśritāḥ
nāḍīḥ prāpya śiro hṛcca pīḍayannākṣipan vapuḥ
41.6
nāmayeccāpavattasya kṛcchrācchvāso'kṣimīlanam
visaṃjñatā kūjanaṃ ca prokto'sāvapatantrakaḥ
41.7
sa eva cāpatānākhyo mukte tu marutā hṛdi
tadā tadā yadi svāsthyaṃ garbhapātodbhavastu saḥ
41.8
śoṇitātisravājjātaḥ kṣatāca durupakramaḥ
manye saṃstabhya vāto'ntarāyacchan dhamanīryadā
41.9
vyāpnoti sakalaṃ dehaṃ jyārāyamyate tadā
antardhnurivāṅgaṃ ca vegaiḥ stambhaṃ ca netrayoḥ
41.10
karoti jṛmbhāṃ daśanaṃ daśanānāṃ kaphodbhavam
antarāyāma ityeṣa bāhyāyāmastu tadvidhaḥ
41.11
dehasya bahirāyāmādurastūtkṣipya tatra ca
danteṣvāsye ca vaivarṇyaṃ prasvedaḥ srastagātratā
41.12
vraṇaṃ marmāśritaṃ prāpya samīraṇasamīraṇāt
vyāyacchanti tanuṃ doṣāssarvāmāpādamastakam
41.13
tṛpyataḥ pāṇḍugātrasya vraṇāyāmaḥ sa varjitaḥ
jihvānirlekhanācchuṣkabhakṣaṇādabhighātataḥ
41.14
kupito hanumūlasthaḥ saṃsayitvānilo hanū
karoti vivṛtāsyatvamathavā saṃvṛtāsyatām
41.15
hanusraṃsaḥ sa tena syāt kṛcchrāccarvaṇabhāṣaṇam
vāgvāhinīsirāsaṃstho jihvāṃ stambhayate'nilaḥ
41.16
jihvāstambhassatenānnapānavākyeṣvanīśatā
śirasā bhārabharaṇādanujoḥ kṣutijṛmbhaṇāt
41.17
viṣamādupadhānācca kaṭhinānāṃ ca carvaṇāt
vātalairvā marut kruddho vakrārdhaṃ vakrayatyataḥ
41.18
vāksaṅgaḥ stabdhanetratvaṃ kampo mūrdhnaḥ kṣavagrahaḥ
ekākṣimīlanaṃ cāsya trāsassuptasya jāyate
41.19
jatrūrdhvaṃ vā śarīrārdhe rujā tīvrā smṛticyutiḥ
tamāhurarditaṃ kecidekāyāmamathāpare
41.20
raktamāśritya pavanaḥ kuryānmūrdhadharāḥ sirāḥ
rūkṣāḥ savedanāḥ kṛṣṇāstosādhyaḥ syāt sirāgrahaḥ
41.21
gṛhītvārdhaṃ tanorvāyuḥ sirāssnāyū viśoṣya ca
pakṣamanyataraṃ hanti sandhibandhān vimocayan
41.22
kṛtsno'rdhakāyastasya syādakarmaṇyo vicetanaḥ
ekāṅgarogaṃ taṃ kecidanye pakṣavadhaṃ viduḥ
41.23
sarvāṅgarogaṃ tadvacca sarvakāyāśrite'nile
śuddhavātahataḥ pakṣaḥ kṛcchrasādhyatamo mataḥ
41.24
yāpyastvanyena saṃsṛṣṭo vivarjyaḥ kṣayahetukaḥ
āmabaddhāyanaḥ kuryāt saṃstabhyāṅgaṃ kaphānvitaḥ
41.25
asādhyaṃ hatasarvāṅgaṃ daṇḍavaddaṇḍakaṃ marut
aṃsamūlasthito vāyuḥ sirāssaṅkocya tatragāḥ
41.26
bāhumaspanditaharaṃ janayatyapabāhukam
talaṃ pratyaṅgulīnāṃ yā kaṇḍarā bāhupṛṣṭhataḥ
41.27
bāhuceṣṭāpaharaṇī viśvācī nāma sā smṛtā
vāyuḥ kaṭyāṃ sthitaḥ sakthnaḥ kaṇḍarāmākṣipedyadā
41.28
tadā khañjo bhavejjantuḥ paṅguḥ sakthnordvayorapi
kalāyakhañjassayadi gatyārambhe prakampate
41.29
sakthyasthīni prapūryāmaśleṣmamedoyuto'nilaḥ
ūrū stabhnāti tenettau guruśītāvacetanau
41.30
syātāmūrustambha eṣa yuktarūcchardirucijvaraiḥ
vātaśoṇitajaśśopho jānumadhye mahārujaḥ
41.31
jñeyaḥ kroṣṭukaśīrṣastu sthūlaḥ kroṣṭukaśīrṣavat
ruk pāde viṣamanyaste śramādvā jāyate tadā
41.32
vātena gulphamāśritya tamāhurvātakaṇṭakam
talaṃ pratyaṅgulīnāṃ yā kaṇḍarā mārutārditā
41.33
sakthyutkṣepaṃ nigṛhṇāti gṛdhrasīṃ tāṃ pracakṣate
viśvācī gṛdhrasī coktā khallī tīvrarujānvitā
41.34
hṛṣyete caraṇau yasmāt bhavetāṃ ca prasuptavat
pādaharṣassavijñeyaḥ kaphamārutakopajaḥ
41.35
pādayoḥ kurute dāhaṃ pittāsṛksahito'nilaḥ
viśeṣataścaṅkramite pādadāhaṃ tamādiśet
41.36
prādhānyenaivamuddiṣṭā vātarogā marut punaḥ
kuryāt pakvāśaye kruddhaḥ śūlānāhāntrakūjanam
41.37
vardhmāśo'śmaśakṛtsaṅgamadhaḥkāye calāṃ vyathām
āmāśaye tṛḍbhramuśvāsakāsaviṣūcikāḥ
41.38
kaṇṭhoparodhamudgāraṃ vyādhīnūrdhvaṃ ca nābhitaḥ
tvaksthaḥ svāpaṃ vedanāśca calāḥ sphuṭanarūkṣate
41.39
rakte tīvrarujāṃ svāpaṃ tāpaṃ rāgamaṃruṃṣi ca
māṃsame dogate granthīn todāvyānaṅgagauravam
41.40
asthisthaḥ sakthisandhyasthiśūlaṃ tīvraṃ balakṣayam
majjastho'sthiṣu sauṣiryamasvapnaṃ satataṃ rujām
41.41
śukrasthaśśīghramutsargaṃ saṅgaṃ vā garbhakaikṛtam
sandhigaścalanāśaktiṃ rujāṃ śophaṃ ca sandhiṣu
41.42
sirāsvādhmānariktatve sarvagassarvavedanāḥ
pittena śleṣmaṇā tadvadraktādyairvā ca dhātubhiḥ
41.43
vāyorāvaraṇaṃ proktamannenāpi malādibhiḥ
tatra vāyupraduṣṭānāṃ raktādīnāṃ hi lakṣaṇam
41.43.p1
vijñeyaṃ yogavāhitvāndvāyoravahitātmanā
41.43.p2
vātarogacikitsā
41.44
kevalaṃ nirupastambhaṃ snehairādāvupācaret
41.45
vāyuṃ sarpirvasāmajjatailaiḥ pānapralepanaiḥ
snehasvedo nivātaṃ ca sthānaṃ prāvaraṇāni ca
41.46
rasāḥ payaḥ pāyasaṃ ca svādvamlalavaṇāni ca
bṛṃhaṇaṃ yacca tatsarvaṃ praśastaṃ vātarogiṇām
41.47
snehāktaṃ svinnamaṅgantu syāt svakarmakṛte kṣamam
śuṣkāṇyapi hi kāṣṭhāni snehasvedopapādanaiḥ
41.48
śakyaṃ karmaṇyatāṃ netuṃ kimu gātrāṇi jīvatām
snehaśca dhātūn saṃśuṣkān puṣṇātyāśu projitaḥ
41.49
balamagnivalaṃ puṣṭiṃ prāṇāṃścāsyābhivardhayet
asakṛttamataḥ snehaiḥ svedaiśca pratipālayet
41.50
tathā snehamṛdau koṣṭhe na tiṣṭhantyanilāmayāḥ
virecyaṃ snehasaṃyuktairmṛdubhiśca viśodhayet
41.51
payasairaṇḍatailaṃ vā pibedvā sātalāghṛtam
durbalo yo'virecyasyāttaṃ vastibhirupācaret
41.52
athāpatānakenārtamasrastākṣamavedanam
astabdhameḍhramasvedaṃ bahirāyāmavarjitam
41.53
akhaṭvāghātinaṃ caiva tvaritaṃ samupācaret
susnigdhasvinnadehasya nasyaṃ srotoviśuddhaye
41.54
kṛṣṇākṛmighnoṣaṇaśigrubījanasyaṃ vidadhyādapatantrakārte
ākṣepake cāpyapatānake ca
tīkṣṇaiḥ paraiścātha ghṛtācchapānam
41.55
vidāryādigaṇakvāthaṃ dadhikṣīrarasaiḥ pibet
kulatthayavakolāni bhadradārvādikaṃ gaṇam
41.56
niṣkvāthyānūpamāṃsaṃ ca tenāmlaiḥ payasāpi ca
svāduskandhapratīvāpaṃ mahāsnehaṃ vipācayet
41.57
sekābhyaṅgāvagāhānnapānanastyānuvāsanaiḥ
sa hanti vātaṃ tadvacca tilyakādighṛtaṃ hitam
41.58
hiṅgusauvarcalaṃ śuṇṭhī dāḍimaṃ sāmlavetasam
pibedvā śleṣmapavanahṛdrogoktaṃ ca śasyate
41.59
vegāntareṣu mūrdhānamasakṛccāsya recayet
avapīḍaiḥ pradhamanaistīkṣṇaiḥ saṃjñāṃ tathāpnuyāt
41.60
śuddhe'pa his/her tāne'patantre cākṣepe cāpyayaṃ vidhiḥ
saṃsṛṣṭadoṣe saṃsṛṣṭaṃ yathāvasthaṃ prayojayet
41.61
āyāmayorditavadvāhyābhyantarayoḥ kriyā
tailadroṇyāṃ ca śayanamāntaro'tra sudustaraḥ
41.62
vivarṇadantavadanassrastāṅgo naṣṭacetanaḥ
prasvidyaṃśca dhanuṣkampī daśarātraṃ na jīvati
41.63
mande vege tu jīveccedvikalāṅgo bhavedapi
hanusraṃse hanū snigdhasvinne svasthānamānayet
41.64
unnāmayecca kuśalaścibukaṃ vivṛte mukhe
nāmayet saṃvṛte śeṣamekāyāmavadācaret
41.65
jihvāstambhe yathāvasthaṃ kāryaṃ vātacikitsitam
arditai nāvanaṃ mūrdhatailaṃ śrotrākṣitarpaṇam
41.66
saśophe vamanaṃ dāharāgayukte sirāvyadham
snehanaṃ svedanaṃ yuktyā pakṣāghāte virecanam
41.67
apabāhau hitaṃ nasyaṃ snehaścottarabhaktikaḥ
ūrustambhe tu na svedo naca saṃśodhanaṃ hitam
41.68
śleṣmāmadoṣabāhulyādyuktyā tatkṣapaṇānyataḥ
kuryādrūkṣopacārasya yavaśyāmākakodravāḥ
41.69
śastāsyurvatsakādiśca haridrādisasaindhavaḥ
āḍhyavāte sukhāmbhobhiḥ peyaḥ ṣaddharaṇo'thavā
41.70
lihyāt kṣaudreṇa vā śreṣṭhācavyatiktākaṇāghanān
kalkaṃ samadhu vā cavyapathyāmisuradārujam
41.71
mūtrairvā śīlayet pathyāṃ gulguluṃ girisambhavam
vyoṣāgnimustātriphalāvilaṅgairgulguluṃ samam
41.72
khādan sarvān jayedvyādhīn medaḥśleṣmāmavātajān
kṣāramūtrānvitān svedān sekānudvartanāni ca
41.73
kuryāllihyācca mūtrāḍhyaiḥ karañjaphalasarṣapaiḥ
mūlairvāpyarkatarkārīnimbajaissurasāhvayaiḥ
41.74
kaphakṣayārthaṃ vyāyāme sahye cainaṃ pravartayet
śleṣmamedaḥkṣaye cātra snehādīnavacārayet
41.75
sthānadūṣyādi cālocya kuryād śeṣeṣvapi kriyām
aṣṭavargakṛtaṃ kvāthaṃ pibetsahacarādikam
41.76
daśamūlabalādyaṃ vā rāsnāsahacarādikam
kvāthaṃ prasāraṇīpūrvaṃ laśunādyaṃ tathā pibet
41.77
rāsnādikaṃ hitaṃ sarpi rathā guggulutiktakam
mukhyaṃ prasāraṇītailaṃ tailaṃ dhānvantaraṃ tathā
41.78
balāśatādyaṃ tailaṃ ca dadyāt sahacarādikam
pañcasnehaṃ māṣatailaṃ prabhañjanavimardanam
41.79
kārpāsāsthyādikaṃ tailaṃ daśamūlādikaṃ tathā
balāvilvabhṛte kṣīre ghṛtamaṇḍaṃ vipācayet
41.80
tasya śuktiḥ prakuñco vā nasyaṃ vāte śirogate
snuhyādyaṃ likucādyaṃ ca tailaṃ nārāyaṇābhidham
41.81
laśunairvā kulatthairvā pohvalaṃ vātanutparam
punnāgādyaiḥ pohvalaṃ ca lepaśśuṇṭhīvacādikaiḥ
41.82
mūtradhānyāmlasampiṣṭaṃ maricaṃ mārutārtijit
ugragandhoṣaṇāt kalkastathaivānilanāśanaḥ
41.83
arkamūlastathā yojyo vacāsarṣapasaṃyutaḥ
uktaiḥ snehapaṭūtkṛṣṭaiḥ koṣṇairapyupanāhayet
41.84
pakvāśayagate vāyau vastiḥ syādavapīḍakaḥ
āmāśayasthe vamanaṃ pāne ṣaḍḍharaṇāmbu vā
41.85
kvāthaṃ gandharvahastādyaṃ dīpte'gnau vātiko vidhiḥ
koṣṭhage kṣāracūrṇādyā hitāḥ pācanadīpanāḥ
41.86
hṛtsthe payaḥ sthirāsiddhaṃ śirovastiśśirogate
nivātasaṃśrayo nasyaṃ dhūmaḥ śrotrāditarpaṇam
41.87
svedābhyaṅgādi ca tvaksthe raktasthe raktamokṣaṇam
rekaḥ śītāḥ pradehāśca māṃsamedaḥsthite punaḥ
41.88
śamanāni nirūhāśca snehairmajjāsthigaṃ jayet
balaśukrakaraṃ cānnaṃ śukrasthe pavane hitam
41.89
snāvasandhisirāprāpte snehadāhopanāhanam
tailaiḥ saṃkucite'bhyaṅgo māṣasaindhavasādhitaiḥ
41.90
sarvage tvapatānoktaṃ yuktyā kuryāt kriyākramam
vāyorāvaraśaṃ yena kṛtaṃ pittādinātra ca
41.90.p1
tasya vāyośca vihitā kriyā kāryā samāsataḥ || 90 1/3
41.90.p2
prāṇādyanyonya rodhe'pi pratikuryādyathoditam
41.90.p3
iti hṛdayapriye dvitīyakhaṇḍe vātacikitsitaṃ nāma saptadaśo'dhyāyaḥ
Linked texts (6)
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Garuḍapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Āyurvedadīpikā (Carakatātparyaṭīkā) (ed. Yādavjī Trikamjī Ācārya, 1981 printing) — Sanskrit
- Yogaratnākara (Mayūrapāda Bhikṣu) — Mayūrapāda Bhikṣu 1700, Sanskrit
- Vaidyakaśabdasindhu (Umeścandra Gupta) — Umeścandra Gupta, Sanskrit