Hridayapriya 42: athāṣṭādaśo'dhyāyaḥ
Hṛdayapriyā 42
- Language
- Sanskrit
Contents
athāṣṭādaśo'dhyāyaḥ
42.p1
vātaraktanidānam
42.1
vidāhyannaṃ viruddhaṃ ca tattaccāsṛkpradūṣaṇam
bhajatāṃ vidhihīnaṃ ca svapnajāgaramaithunam
42.2
abhighātādaśuddheśca nṛṇāmasṛji dūṣite
kupito vātalairvāyustadbuddhastat pradūṣayet
42.3
vātaśoṇitamāhustaṃ pūrvaṃ pādau sa gacchati
kadāciddhastamūlaṃ vā kṛtsnaṃ dehaṃ ca dhāvati
42.4
pūrvarūpaṃ kuṣṭhasamaṃ tathā sādaḥ ślathāṅgatā
kaṇḍūsphuraṇanistodabhedagauravasuptatāḥ
42.5
bhūtvā bhūtvā praṇaśyanti muhurāvirbhavanti ca
śvayathuṃ bhṛśadāhopaṃ kurvan sandhvyasthimajjasu
42.6
bhindanniva caratyantargatibhaṅgaṃ karoti ca
vāte'dhike'dhikaṃ tatra śūlasphuraṇatodanam
42.7
śophasya rūkṣakṛṣṇatvaśyāvatāvaddhihānayaḥ
dhamanyaṅgulisandhīnāṃ saṅkoco'ṅgagraho'tiruk
42.8
śītadveṣānupaśayo stambhavaipathusuptayaḥ
rakte śophe'tiruktodaḥ tāmrāścimicimāyate
42.9
snigdharūkṣaiśśamaṃ naiti kaṇḍūkledasamanvitaḥ
pitte vidāhassammohaḥ svedo mūrcchāmadassatṛd
42.10
sparśākṣamatvaṃ rugrāgaḥ śophaḥ pāko bhṛśoṣmatā
kaphestaimityagurutā suptiḥ snigdhatvaśītatā
42.11
kaṇḍūrbhandā ca ruk dvandvasarvaliṅgeśca saṅkare
ekadoṣānugaṃ sādhyaṃ navaṃ yāpyaṃ tridoṣajam
42.11.p1
tridoṣajaṃ tyajet srāvi stabdhamarbudakāri ca
42.11.p2
vātaraktacikitsā
42.12
vātaśoṇitino raktaṃ snigdhasya bahuśo haret
42.13
alpālapaṃ pālayan vāyuṃ yathādoṣaṃ yathābalam
rugrāgatodadāheṣu jalaukobhirvirnirharet
42.14
śṛṅgatumbaiścimicimākaṇḍūrugdūyanānvite
pracchānanena sirābhirvā deśāddeśāntaraṃ gate
42.15
rūkṣe vātādhike glānau na haredasrṛkṣayāt
kampasnāyusirā rogaśophāḥ syuranilakrudhā
42.16
snigdhe virecanaṃ dadyāt pathyākvāthaṃ ghṛtānvitam
kṣīrānupānaṃ trivṛtācūrṇaṃ drākṣārasena vā
42.17
kṣīreṇairaṇḍatailaṃ vā haredvā kṣīravastibhiḥ
malaṃ vastisamaṃ nāsti vātaraktacikitsitam
42.18
viśeṣāt pāyupārśvoruparvāsthijaṭharārtiṣu
balā śatāvarīdārudaśamūlaissapīlubhiḥ
42.19
śyāmairaṇḍasthirābhiśca vātārttighnaṃ śṛtaṃ payaḥ
paitte paktvā varītiktāpaṭolītriphalāmṛtāḥ
42.20
pibed ghṛtaṃ vā kṣīraṃ vā svādutiktakasādhitam
mustādrākṣāharidrāṇāṃ pibet kvāthaṃ kaphoddhaṇe
42.21
sakṣaudraṃ triphalāyā vā guḍūcyā vā yathāyatham
yathārhasnehapītaṃ ca vamitaṃ mṛdu rūkṣayet
42.22
kokilākṣakaniryūhaḥ peyastacchākabhojinā
pañcamūlasya dhātryā vā rase lelītakīṃ vaśām
42.23
khuḍaṃ surūḍhamapyaṅge brahmacārī piban jayet
rāsnādikvāthayugmaṃ ca śatāvaryādikaṃ pibet
42.24
ityābhyantaramuddiṣṭaṃ karma bāhyamataḥ param
piṇḍatailaṃ candanādyañcābhyaṅgāya prayojayet
42.25
balāguḍūcyādikaṃ vā bhakṣyādamṛtādikam
daśamūlabhṛtaṃ kṣīraṃ sadyaśśūlanivāraṇam
42.26
pariṣeko'nilaprāye tadvat koṣṇena sarpiṣā
dāhetu śītalaistadvat payobhistailamiśritaiḥ
42.27
niḥkkāthairjīvanīyānāṃ pañcamūlasya vā laghoḥ
drākṣekṣurasamadyāni dadhimastvamlakāñjikam
42.28
secane lepanaṃ kāryaṃ masurośīrapadmakaiḥ
prapauṇḍarīkamañjiṣṭhādārvīmadhukacandanaiḥ
42.29
rāgadāhottare raktaṃ mokṣayeccāntarāttarā
vātaghnaissādhitaḥ snigdhaḥ kṛsaro mudrapāyasaḥ
42.30
tilasarṣapapiṇḍāśca śūlaghnamupanāhanam
gṛhadhūmādikaṃ śigrubījadhānyāmlavatkaphe
42.31
vātaśleṣmottare koṣṇā lepāḥ pittānale punaḥ
balātailaṃ bahiścāntaḥ prayuktaṃ vātaraktanut
42.32
madhuyaṣṭyādikaṃ tailaṃ vātāśūnyāhvayaṃ tathā
raktapittātidṛṣṭyāsmin pakke tu vraṇavat kriyā
42.32.p1
vraṇanidānam
42.33
vraṇo dvidhā nijāgantuduṣṭaśuddhavibhedataḥ
nijo doṣaiśśarīrotthairāganturbāhyahetujaḥ
42.34
doṣairadhiṣṭhito duṣṭaḥ śuddhastairanadhiṣṭhitaḥ
pūtipūyaparisrāvaḥ kaṇḍūrutsaṅgatātiruk
42.35
dīrghakālasthitiḥ snāyuchannatā duṣṭalakṣaṇam
sa pañcadaśadhā doṣaiḥ saraktaistatra mārutāt
42.36
śyāvakṛṣṇo'ruṇo bhasmakapotāsthinibho'pi vā
nirmāṃsastotbhedāḍhyo mastutulyālpasaṃsrutiḥ
42.37
pittena kṣiprajaḥ pīto nīlo rāgoṣmapākavān
kṣārokṣitavyatho mūtratailabhasmodakasrutiḥ
42.38
kaphena pāṇḍuḥ kaṇḍūmān bahuśvetaghanassrutiḥ
sthūloṣṭhaḥ kaṭhinaḥ snāyusirājālatato'lparuk
42.39
pravālarakto raktena saraktaṃ pūyamudviret
vājisthānasamo gandhairyukto liṅgaiśca paittikaiḥ
42.40
dvābhyāṃ tribhiśca sarvaiśca vidyāllakṣaṇasaṅkarāt
jihvāprabho mṛduḥ ślakṣṇaḥ śyāvauṣṭhapiṭikaḥ samaḥ
42.41
kiñcidunnatamadhyo vā vraṇaśśuddho'nupadravaḥ
tvagāmiṣasirāsnāyusandhvasthīni vraṇāśayāḥ
42.42
koṣṭho marma ca tānyaṣṭau dussādhānyuttarottaram
bhagandaro'ntarvadanastathā kaṭyasthisaṃśritaḥ
42.43
madhumehe ca kuṣṭhe ca vraṇaḥ kṛcchreṇa sidhyati
kṣobhādaśuddhakoṣṭhatvāt atisnehācca rūkṣaṇāt
42.44
sauhityāt karśanāccāpi naiva sādhyo'pi rohati
kapotavarṇapratimo yasyāntaḥ kledavarjitaḥ
42.44.p1
sthiraśca piṭakāvān yo rohatīti tamādiśet
42.44.p2
vraṇacikitsā
42.45
athātra śophāvasthāyāṃ yathāsannaṃ viśodhanam
42.46
kuryācchītopacāraṃ ca śophāgnistena śāmyati
śophe vraṇe ca kaṭhine vivarṇe vedanānvite
42.47
viṣayukte viśeṣeṇa jalajāyairharedasṛk
duṣṭāsre vigate sadyaḥ śopharāgarujāṃ śamaḥ
42.48
śītavīryaistadā pittaiḥ kṣīrekṣurasaplutaiḥ
śatadhautaghṛtopetairlimpenmuhuraśoṣibhiḥ
42.49
nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣavetasavalkalaiḥ
pralepo bhūrisarpirbhiśśophanirvāpaṇaḥ param
42.50
hṛtarakto'pi yaḥ stabdho bhavet śopho vraṇo'pi vā
vātādvātakaphāccainaṃ kolādyairupanāhayet
42.51
avidagdhastathā śāntiṃ vidagdhaḥ pākamaśnute
suvipakke'pyanirbhiṇṇe dāraśaṃ kṣāra eva vā
42.52
gulgulvartāsigodantasvarṇakṣīrikapotaviṭ
kṣārauṣadhāni kṣāraśca pakkaśophavidāraṇaḥ
42.53
pūyagarbhānaṇudvārān sotsaṅgān marmagānapi
niḥsnehaiḥ pīḍanadravyairmukhavarjaṃ prapīḍayet
42.54
kalāyayavagodhūmamāṣamudgahareṇavaḥ
dravyāṇāṃ picchilānāṃ ca tvaṅmūlāni prapīḍane
42.55
bhṛśaduṣṭavraṇe yojyau mehakuṣṭhavraṇeṣu ca
surasāragvadhādyau hi kṣālanādyeṣu saptasu
42.56
athavā kṣālane kvāthaḥ paṭolīnimbapatrajaḥ
aviśuddhe viśuddhe tu nyagrodhāditvagudbhavaḥ
42.57
paṭolādyairhito lepo vartyā cāpi viśodhayet
vātābhibhūtān sāsrāvān dhūpayedugravedanān
42.58
nirvāpayet bhṛśaṃ śītaiḥ pittaraktaviṣodbhavaṇan
apetapūtimāṃsānāṃ māṃsasthānāmarohatām
42.59
kalkaṃ saṃropaṇaṃ kuryāt tilajaṃ madhusaṃyutam
aśvagandhāmṛtālodhraṃ kaṭphalaṃ madhuyaṣṭikā
42.60
samaṅgā dhātakīpuṣpaṃ paramaṃ vraṇaropaṇam
samānāṃ sthiramāṃsānāṃ tvaksthānāṃ cūrṇamiṣyate
42.61
kakubhodumbarāśvatthajambūkaṭphalalodhrajaiḥ
tvacamāśu nigṛhṇanti tvakcūrṇaiścūrṇitā vraṇāḥ
42.62
kāṃkṣyādyairapi lākṣādyairjātyādyairapi ropayet
vraṇinaśśastrakarmoktaṃ pathyāpathyānamādiśet
42.63
dve pañcamūle vargaśca vātaghno vātike hitaḥ
nyagrodhapañcakādyau tu tadvat pittapradūṣite
42.64
āragvadhādiḥ śleṣmaghnaḥ kaphe miśrastu miśraje
ebhiḥ prakṣāḷanālepaghṛtatailarasakriyāḥ
42.65
cūrṇo vartiśca saṃyojyo vraṇe sapta yathāyatham
kāleyakalatāmrāsthihemakālārasottamaiḥ
42.65.p1
lepassagomayarasaḥ savarṇakaraṇaḥ param
42.65.p2
sadyovraṇanidānam
42.66
sadyovraṇā ye sahasā sambhavantyabhighātataḥ
42.67
ghṛṣṭo'vakṛṣṭo'valambī nipātīti caturvidhāḥ
ghṛṣṭaṃ carmaṇi bhinne syādavakṛṣṭaṃ tathāmiṣe
42.67.p1
prāyaḥ chinne'valambyasthina chinne syācca nipātitam
42.67.p2
sadyovraṇacikitsā
42.68
sadyassadyovraṇaṃ siñcedatha yaṣṭyāhvasarpiṣā
42.69
tīvravyathaṃ kavoṣṇena balātailena vā punaḥ
kaṣāyaśītamadhurasnigdhāḥ lepādayo hitāḥ
42.70
tadūṣmaśāntaye cātha sandhānārthaṃ prayojayet
madhusarpiśca saṃrambhe pratataṃ raktamokṣaṇam
42.71
ūrdhvādhaśśodhanaṃ kāryamupavāsaśca śasyate
kṣatādatisrute rakte vāyau kruddhe rujākare
42.72
snehapānaṃ parīṣekasvedalepopanāhanam
snehavasti ca kurvīta vātaghnauṣadhasādhitam
42.72.p1
iti sāptāhikaḥ proktassadyovraṇahito vidhiḥ
Linked texts (6)
- Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Siddhayoga (Vṛndamādhava) — Vṛnda, Sanskrit
- Garuḍapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Bhaiṣhajyaratnāvalī — Sanskrit
- Vaidyakaśabdasindhu (Umeśacandragupta) — Umeśacandragupta, Sanskrit