Hridayapriya 44: atha tṛtīyakhaṇḍaḥ
Hṛdayapriyā 44
- Language
- Sanskrit
Contents
atha tṛtīyakhaṇḍaḥ
44.p1
dvitīyakhaṇḍassamāptaḥ
44.p2
prathamo'dhyāyaḥ
44.p3
śiroroganidānam
44.p4
athottarābhidhaṃ sthānaṃ saṃkṣepeṇa nigadyate
44.p5
śiraḥprabhṛti pādāntapratyaṅgavyādhigocaram
44.1
doṣakoṣanidānādyaṃ yaduktaṃ prāyaśaḥ sphuṭam
44.2
dhūmātapatuṣārāmbukrīḍātisvapnajāgaraiḥ
kṛmibhirvarodhocca tathānyairdoṣakopanaiḥ
44.3
duṣṭāśirogatā doṣā janayantyāmayān bahūn
tatra śramāt krodhato vā śarīroṣmā śirogataḥ
44.4
keśān sadoṣaḥ pacati palitaṃ tat pracakṣate
tadvātāt sphuṭitaṃ rūkṣaṃ pittāt pītaṃ kaphāt punaḥ
44.5
snigdhaṃ vivṛddhimatsarvairmiśraṃ yātyapyasādhyatām
vayovipāke jātaṃ ca sarvamanyattu sādhayet
44.6
romakūpānugaṃ pittaṃ cyāvayedroma sānilam
sāsreṇa śleṣmaṇā rodhāt punasteṣāmanudbhavaḥ
44.7
tadindraluptakaṃ prāhurjanmaivaṃ khalaterapi
romacyutiḥ kramāttatra sadāhāṃ tāṃ nakhaprabhām
44.8
varjayet pavanādduṣṭāt śopho mūrdhani nīrujaḥ
savarṇo jāyate yastu taṃ vidyādupaśīrṣakam
44.9
yathā doṣodayaṃ brūyāt piṭakārbudavidradhīn
kapāle kledabahulāḥ pittāsṛkśleṣmajantubhiḥ
44.10
kaṅgusiddhārthakanibhāḥ piṭakāssayuraruṃṣikāḥ
kaṇḍūkeśacyutikkhāparaukṣyakṛt sphuṭanaṃ tvacaḥ
44.11
susūkṣmaṃ kaphavātābhyāṃ vidyāddāruṇakaṃ tu tat
vātolbaṇāḥ śiraḥkampaṃ tatsaṃjñaṃ kurvate malāḥ
44.12
doṣaissaraktaiḥ kupitaiḥ śirastāpaśśirogataiḥ
tatra vātācchaṅkhanāsāśrotranetraśirorujaḥ
44.13
sirāṇāṃ sphuraṇaṃ nāsāssrāvo grīvāhanugrahaḥ
śamakrudhorvyavasthā snehasvedādibhiśśamaḥ
44.15
ardhāvabhedakaḥ syācca mūrdhno'rdhe cet sa kupyati
māsāt pakṣācca vā śāmyet svayaṃ śrotrākṣināśakṛt
pittānmūrcchā jvaro dāho niśi śītaiśca mārdavam
kaphāt gurutvamarucirvamiśūnākṣikūṭatā
44.16
rujālpatvaṃ divā raktāt pittavat saṅkaro'khilaiḥ
saṅkīrṇabhojanaimūrdhni kledite rudhirāmiṣe
44.17
kopite sannipāte ca jāyante mūrdhni jantavaḥ
kurvate ca pibanto'sraṃ tīvrā bahuvidhā rujaḥ
44.18
jvaraḥ kāsastālumūrdhnoḥ kaṇḍūḥ śophaḥ śrutidhvaniḥ
tāmrācchasiṃghāṇakatā cittabhraṃśaśca tairbhavet
44.19
pittapradhānairvātādyaiḥ śaṅkhe śophassaśoṇitaiḥ
tīvradāharujārāgapralāpajvaratṛḍbhramāḥ
44.20
tiktāsyapītavadanaḥ kṣiprakārī sa śaṅkhakaḥ
trirātrājjīvitaṃ hanti sidhyatyapyāśu sādhitaḥ
44.21
pittānubaddhaśśaṅkhākṣibhrūlalāṭeṣu mārutaḥ
anusūryodayaṃ kuryādāmadhyāhnavivardhinīm
44.21.p1
rujāṃ viśiṣya kṣudhite sūryāvartassakathyate
44.21.p2
śirorogacikitsā
44.22
alpe tu palite romāṇyutpāṭyāśu tadāśaye
44.23
deyau kṣīre ślakṣṇapiṣṭau dugdhikākaravīrakau
tilāssāmalakāḥ padbhakiñjalkaṃ madhukaṃ madhu
44.24
bṛṃhayedrañjayeccaitat keśān mūrdhnaḥ pralepanāt
ayorajo bhṛṅgarajastriphalā kṛṣṇamṛttikā
44.25
sthitamikṣurase māsaṃ samūlaṃ palitaṃ jayet
yavakodravadhānyāmlayavāgūṃstridinoṣitā
44.26
lohe śuktotkaṭe piṣṭvā valākāmapi rañjayet
prapauṇḍarīkamadhukāpippalīcandanotpalaiḥ
44.27
tailaṃ dhātrīrase'bhyaṅgāt nasyācchaukalyādirogajit
indralupte yathāsannaṃ śirāṃ viddhvā pralepayet
44.28
pracchāya gāḍhaṃ kāsīsamanohvātutthakoṣaṇaiḥ
sakṣaudrakṣudravārtākasvarasena rasena vā
44.29
dhūrdhūrakasya lāṅgalyā bhallātakarasena vā
athavā mākṣikahāviṣṭitalapuṣpañtrikaṇṭakaiḥ
44.30
tailāktā hastidantasya maṣī vā cauṣadhaṃ param
śuklaromodgame tadvanmaṣī meṣaviṣāṇajā
44.31
varjayedvāriṇā sekaṃ yāvadromasamudbhavaḥ
śuddhasya khalatau nasyalepābhyaṅgādi śauklyavat
44.32
siddhaṃ tailaṃ bṛhatyādyairjīvanīyaiśca nāvanam
māsaṃ vā nimbajaṃ tailaṃ kṣīrabhuṅnāvayedyatiḥ
44.33
nave janmottare jāte yojayedupaśīrṣake
vātavyādhikriyāṃ pakke karma vidradhicoditam
44.34
āmapakke yathāyogyaṃ vidradhīpiṭakārbude
arūṃpikāṃ jalaukobhirhṛtāsrāṃ nimbavāriṇā
44.35
siktāṃ prabhūtalavaṇairlimpedaśvaśakṛdrasaiḥ
paṭolanimbapatrairvā saharidraissukalkitaiḥ
44.36
gomūtrajīrṇapiṇyākakṛkavākumalairapi
dhustūrapailaṃ ca hitaṃ mālatyāṅkolapūrvakam
44.37
vidhyet sirāṃ dāruṇake lalāṭyāṃ śīlayenmṛjām
nāvanaṃ mūrdhabastiṃ ca lepayecca samākṣikaiḥ
44.38
priyāḷabījamadhukakuṣṭhamāṣaissasarṣapaiḥ
koradūṣatṛṇakṣāravāriprakṣāḷanaṃ hitam
44.39
vātābhitāpavatkāryaḥ kampe dāhārdinā kramaḥ
śiro'bhitāpe'nilaje vātavyādhividhiṃ caret
44.41
ghṛtabhaktaśirā rātrau pibeduṣṇapayo'nupaḥ
māṣān kulatthān mudgāṃśca tadvat khādet ghṛtānvitān
tailaṃ tilānāṃ kalkaṃ vā kṣīreṇa saha pāyayet
piṇḍopanāhasvedāśca māṃsadhānyakṛtā hitāḥ
44.42
sekaśca vātajitkṣīrairdhūmaśrotrākṣitarpaṇam
kārpāsabījatvaṅmustāsumanaḥkorakāṇi ca
44.43
nasyamuṣṇāmbupiṣṭāni sarvamūrdharujāpaham
śarkarākuṅkumabhṛtaṃ ghṛtaṃ pittāsṛganvaye
44.44
lepaśca saghṛtaiḥ kuṣṭhakuṭilotpalacandanaiḥ
na raktamokṣo'tra hitaḥ kuryāddāhaṃ cale kaphe
44.45
ardhāvabhedake'pyeṣā yathādoṣodayaṃ kriyā
śiro'bhitāpe pittotthe snigdhasya vyathayet sirām
44.46
śītāḥ śiromukhālepasekaśodhanavastayaḥ
jīvanīyakṛte kṣīrasarpiṣī pānanasyayoḥ
44.47
kartavyaṃ raktajepyetat kaphaje jīrṇasarpiṣā
snigdhastīkṣṇairvamet svedapralepādyāḥ kaphāpahaiḥ
44.48
śasyate copavāso'tra nicaye miśramācaret
kṛmije śoṇitaṃ nasyaṃ tena mattā hi jantavaḥ
44.49
niryānti ghrāṇavaktrābhyāṃ nasyadhūmaistato haret
viḍaṅgasvarcikādantīhiṅgugomūtrasādhitam
44.50
kaṭunimbeṅgudītailaṃ hitaṃ nasyaṃ pṛthak pṛthak
ajāmūtrasrutaṃ nasyaṃ kṛmijit kṛmijitparam
44.51
pūtimatsyayutaiḥ kuryāt dhūmanāvanabheṣajaiḥ
kṛmibhiḥ pītaraktatvādraktamatra na nirharet
44.52
pittābhitāpavat kuryāt pratyākhyāya tu śaṅkhake
sūryāvarte vātatāpakriyātra tu haredasṛk
44.52.p1
iti hṛdayapriye tṛtīyakhaṇḍe śirorogacikitsitaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ
Linked texts (1)
- Śārṅgadharasaṃhitā — Śārṅgadhara (physician), Sanskrit