Pramāṇa · Search · About · API

Hridayapriya 45: atha dvitīyo'dhyāyaḥ

Hṛdayapriyā 45

Language
Sanskrit

Contents

atha dvitīyo'dhyāyaḥ

45.p1

vartmaroganidānam

45.1

sarvaroganidānoktairahitaiḥ kupitā malāḥ
acakṣuṣyairviśeṣeṇa prāyaḥ pittānusāriṇaḥ

45.2

sirābhirūrdhvaṃ prasṛtā netrāvayavamāśritāḥ
vartma sandhi sitaṃ kṛṣṇaṃ dṛṣṭiṃ vā sarvamakṣi vā

45.3

rogān kuryuścalastatra kurute vartmasaṃśrayaḥ
suptyante sarujaṃ sāśru vartmastambhaṃ vimardanāt

45.4

śamapradaṃ ca taṃ vidyāt kṛcchronmīlaṃ yathārthakam
aruṅ nimeṣo vātena nimeṣonmeṣaṇaṃ muhuḥ

45.5

mīlitaṃ muktasandhitvāt vartma vātahatābhidham
pittenāntarvartma kṛṣṇāḥ piṭakāḥ kumbhikābhidhāḥ

45.6

sadāhakledanistodaṃ raktābhaṃ sparśanākṣamam
pittena jāyate vartma pittotkliṣṭamuśanti tat

45.7

pakṣmaśātastu pakṣmasthāt pittāt kaṇḍūtidāhavān
kaphotkliṣṭaṃ bhavedvartma †stambhakledopadehavat

45.8

kaphāttatra tathā śvetāḥ pothakyaḥ sarṣapopamāḥ
piṭakāḥ śleṣmato granthirlagaṇaḥ kolasammitaḥ

45.9

kaṇḍūmān kaṭhino ruk ca raktena piṭakāḥ punaḥ
utsaṅgākhyā raktatulyāstathotkliṣṭaṃ sarāji ca

45.10

arśo'dhimāṃsaṃ vartmāntarvarjyaḥ stabdhaṃ sadāharuk
raktaṃ raktena tat srāvi chinnaṃ chinnaṃ ca vardhate

45.11

añjanākhyā ca piṭakā sakaṇḍūrmṛdravatsaruk
doṣairvartma bahiraśūnaṃ yadantassūkṣmakhācitam

45.12

sāsrāvamantarudakaṃ bisābhaṃ bisavartma tat
utkliṣṭavartma doṣaissyāt sālairvṛddhikṣayi svayam

45.13

tairevātha śyāvavartma śyāvaṃ rukkledaśophavat
śliṣṭākhyaṃ vartmanī śliṣṭe kaṇḍūśvayathurāgiṇī

45.14

vartmano'ntaḥ kharā rūkṣāḥ piṭakāssikatopamāḥ
sikatāvartma kṛcchraṃ tu karddamaṃ karddamopamam

45.15

bahaḷaṃ bahaḷairmāṃsaiḥ savarṇaiścīyate samaiḥ
kukkaṇakaḥ śiśoreva dantotpattau bhavettataḥ

45.16

rugrāgaśophapaicchilyaṃ karṇanāsākṣimarddanam
pakṣmaparodhaḥ pakṣmānte romabhiḥ kaṇṭakopamaiḥ

45.17

vakraiśśophakaraisteṣu hṛteṣvalpāhaśāntidaḥ
kanīnake bahirvartma kaṭhino granthirunnataḥ

45.18

tāmraḥ pakko'srapūyasrudalajyādhmāyate muhuḥ
arbudo māṃsapiṇḍo'ntarbahirvā vartmano'rujaḥ

45.18.p1

caturviṃśatirityete vyādhayo vartmasaṃśritāḥ

45.18.p2

vartmarogacikitsā

45.19

kṛcchronmīle purāṇājyaṃ drākṣākalkāmbusādhitam

45.20

sasitaṃ yojayet snigdhaṃ nasyaṃ dhūmāñjanādi ca
kumbhikāvartma likhitaṃ saindhavapratisāritam

45.21

yaṣṭīdhātrīpaṭolānāṃ kvāthena pariṣecayet
nivātasthasya śuddhasya sveditaṃ vartma vāsasā

45.22

bahiḥ koṣṇāmbumiśreṇa savastrābhyāṃ vikāsayet
vāmāṅguṣṭhāṅgulībhyāṃ tanmaṇḍalāgreṇa cāṅkitam

45.23

tiryak tenaiva patrairvā śākaśephālikādijaiḥ
phenena vā likheccāśu picunā pramṛjedasṛk

45.24

sthite rakte sulikhitaṃ sakṣaudraiḥ pratisārayet
yathāsvamuktairanu ca prakṣālyoṣṇena vāriṇā

45.25

ghṛtena saktamabhyaktaṃ badhnīyānmadhusarpiṣā
ūrdhvādhaḥ karṇayordatvā piṇḍīṃ ca yavasaktubhiḥ

45.26

dvitīye'hani muktasya pariṣekaṃ yathāyatham
kuryāccaturthe nasyādīn muñceddevāhni pañcame

45.27

samaṃ nakhanibhaṃ śophakaṇḍūgharṣādyapīḍitam
vidyātsulikhitaṃ vartma likhet bhūyo viparyaye

45.28

rukpakṣmavartmaśatanasraṃsanānyatilekhanāt
snehasvedādikastasminniṣṭo vātaharaḥ kramaḥ

45.29

navanītāktameraṇḍakalkacchannaṃ viśoṣitam
puṭapākāt śvetalodhraṃ mṛditaṃ poṭṭalīkṛtam

45.30

stanye kṣīre chāgalyā vā vihitaṃ netrasecane
netre'tilikhite seko vastunā kevalena vā

45.31

piṭakā vrīhivaktreṇa bhitvā tu kaṭhinonnatāḥ
niṣpīḍayedanu vidhiḥ pariśeṣastu pūrvavat

45.32

lekhane bhedane cāyaṃ kramaḥ sarvatra vartmani
pittāsrotkliṣṭayossvāduskandhasiddhena sarpiṣā

45.33

sirāvimokṣaḥ snigdhasya trivṛcchreṣṭhaṃ virecanam
likhite kṣutarakte ca vartmani kṣālanaṃ hitam

45.34

yaṣṭīkaṣāyaissekastu kṣīraṃ candanasādhitam
pakṣmaṇāṃ śatane sūcyā romakūpān vikuṭṭayet

45.35

grāhayedvā jalaukobhiḥ payasekṣurasena vā
vamanaṃ nāvanaṃ sarpibhṛtaṃ madhuraśītalaiḥ

45.36

saṃcūrṇya puṣpakāsī bhāvayet surasārasaiḥ
tāmre daśāhaṃ paramaṃ pakṣmaśāte tadañjanam

45.37

pothakīrlikhitāḥ śuṇṭhīsaindhavapratisāritāḥ
uṣṇāmbukṣālitāssvidyet khadirāḍhakaśiśrubhiḥ

45.38

apsiddhairddiniśāśreṣṭhāmadhūkairvā samākṣikaiḥ
kaphotkliṣṭe vilikhite sakṣaudraiḥ pratisāraṇam

45.39

sūkṣmaissaindhavakāsīsamanohvākaṇatākṣyarjaiḥ
vamanāñjananasryādi sarvaṃ ca kaphajiddhitam

45.40

kartavyaṃ lagaṇe'pyetadaśāntāvagninā dahet
kukūṇake tu śuddhāyā dhācyāḥ pittakaphāpahaiḥ

45.41

mustādvirajanīkṛṣṇākalkenālepayet stanau
paṭolamustāmṛddīkāguḷūcītriphalodbhavam

45.42

dadyāt kvāthaṃ vartmanastu śiśorakṣe ca nirhate
dhātryaśmantakajambūtthapatrakvāthena secayet

45.43

sindhūtthakṛṣṇāpāmārgabījājyastanyamākṣikam
cūrṇo vacāyāssakṣaudro madanaṃ madhukānvitam

45.44

kramāt bāleṣu vamane kṣīrānnobhayavartiṣu
saptalārasasiddhājyaṃ yojyañcobhayaśodhanam

45.45

dviniśālodhrayaṣṭyāhvarohiṇīnimbapallavaiḥ
kukūṇake hitā vartiḥ pittaistāmrayajo'nvitaiḥ

45.46

pakṣmoparodhe śuddhasya tīkṣṇairnasyādi yojayet
saṃdaṃśenādhikaṃ pakṣma hṛtvā tasyāśrayaṃ dahet

45.47

sūcyagreṇāgnivarṇena dāho bāhyālajeḥ punaḥ
bhinnasya kṣāravahnibhyāṃ succhinnasyārbudasya ca

45.47.p1

iti hṛdayapriye tṛtīyakhaṇḍe vartmarogacikitsitaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ

Linked texts (7)