Hridayapriya 45: atha dvitīyo'dhyāyaḥ
Hṛdayapriyā 45
- Language
- Sanskrit
Contents
atha dvitīyo'dhyāyaḥ
45.p1
vartmaroganidānam
45.1
sarvaroganidānoktairahitaiḥ kupitā malāḥ
acakṣuṣyairviśeṣeṇa prāyaḥ pittānusāriṇaḥ
45.2
sirābhirūrdhvaṃ prasṛtā netrāvayavamāśritāḥ
vartma sandhi sitaṃ kṛṣṇaṃ dṛṣṭiṃ vā sarvamakṣi vā
45.3
rogān kuryuścalastatra kurute vartmasaṃśrayaḥ
suptyante sarujaṃ sāśru vartmastambhaṃ vimardanāt
45.4
śamapradaṃ ca taṃ vidyāt kṛcchronmīlaṃ yathārthakam
aruṅ nimeṣo vātena nimeṣonmeṣaṇaṃ muhuḥ
45.5
mīlitaṃ muktasandhitvāt vartma vātahatābhidham
pittenāntarvartma kṛṣṇāḥ piṭakāḥ kumbhikābhidhāḥ
45.6
sadāhakledanistodaṃ raktābhaṃ sparśanākṣamam
pittena jāyate vartma pittotkliṣṭamuśanti tat
45.7
pakṣmaśātastu pakṣmasthāt pittāt kaṇḍūtidāhavān
kaphotkliṣṭaṃ bhavedvartma †stambhakledopadehavat
45.8
kaphāttatra tathā śvetāḥ pothakyaḥ sarṣapopamāḥ
piṭakāḥ śleṣmato granthirlagaṇaḥ kolasammitaḥ
45.9
kaṇḍūmān kaṭhino ruk ca raktena piṭakāḥ punaḥ
utsaṅgākhyā raktatulyāstathotkliṣṭaṃ sarāji ca
45.10
arśo'dhimāṃsaṃ vartmāntarvarjyaḥ stabdhaṃ sadāharuk
raktaṃ raktena tat srāvi chinnaṃ chinnaṃ ca vardhate
45.11
añjanākhyā ca piṭakā sakaṇḍūrmṛdravatsaruk
doṣairvartma bahiraśūnaṃ yadantassūkṣmakhācitam
45.12
sāsrāvamantarudakaṃ bisābhaṃ bisavartma tat
utkliṣṭavartma doṣaissyāt sālairvṛddhikṣayi svayam
45.13
tairevātha śyāvavartma śyāvaṃ rukkledaśophavat
śliṣṭākhyaṃ vartmanī śliṣṭe kaṇḍūśvayathurāgiṇī
45.14
vartmano'ntaḥ kharā rūkṣāḥ piṭakāssikatopamāḥ
sikatāvartma kṛcchraṃ tu karddamaṃ karddamopamam
45.15
bahaḷaṃ bahaḷairmāṃsaiḥ savarṇaiścīyate samaiḥ
kukkaṇakaḥ śiśoreva dantotpattau bhavettataḥ
45.16
rugrāgaśophapaicchilyaṃ karṇanāsākṣimarddanam
pakṣmaparodhaḥ pakṣmānte romabhiḥ kaṇṭakopamaiḥ
45.17
vakraiśśophakaraisteṣu hṛteṣvalpāhaśāntidaḥ
kanīnake bahirvartma kaṭhino granthirunnataḥ
45.18
tāmraḥ pakko'srapūyasrudalajyādhmāyate muhuḥ
arbudo māṃsapiṇḍo'ntarbahirvā vartmano'rujaḥ
45.18.p1
caturviṃśatirityete vyādhayo vartmasaṃśritāḥ
45.18.p2
vartmarogacikitsā
45.19
kṛcchronmīle purāṇājyaṃ drākṣākalkāmbusādhitam
45.20
sasitaṃ yojayet snigdhaṃ nasyaṃ dhūmāñjanādi ca
kumbhikāvartma likhitaṃ saindhavapratisāritam
45.21
yaṣṭīdhātrīpaṭolānāṃ kvāthena pariṣecayet
nivātasthasya śuddhasya sveditaṃ vartma vāsasā
45.22
bahiḥ koṣṇāmbumiśreṇa savastrābhyāṃ vikāsayet
vāmāṅguṣṭhāṅgulībhyāṃ tanmaṇḍalāgreṇa cāṅkitam
45.23
tiryak tenaiva patrairvā śākaśephālikādijaiḥ
phenena vā likheccāśu picunā pramṛjedasṛk
45.24
sthite rakte sulikhitaṃ sakṣaudraiḥ pratisārayet
yathāsvamuktairanu ca prakṣālyoṣṇena vāriṇā
45.25
ghṛtena saktamabhyaktaṃ badhnīyānmadhusarpiṣā
ūrdhvādhaḥ karṇayordatvā piṇḍīṃ ca yavasaktubhiḥ
45.26
dvitīye'hani muktasya pariṣekaṃ yathāyatham
kuryāccaturthe nasyādīn muñceddevāhni pañcame
45.27
samaṃ nakhanibhaṃ śophakaṇḍūgharṣādyapīḍitam
vidyātsulikhitaṃ vartma likhet bhūyo viparyaye
45.28
rukpakṣmavartmaśatanasraṃsanānyatilekhanāt
snehasvedādikastasminniṣṭo vātaharaḥ kramaḥ
45.29
navanītāktameraṇḍakalkacchannaṃ viśoṣitam
puṭapākāt śvetalodhraṃ mṛditaṃ poṭṭalīkṛtam
45.30
stanye kṣīre chāgalyā vā vihitaṃ netrasecane
netre'tilikhite seko vastunā kevalena vā
45.31
piṭakā vrīhivaktreṇa bhitvā tu kaṭhinonnatāḥ
niṣpīḍayedanu vidhiḥ pariśeṣastu pūrvavat
45.32
lekhane bhedane cāyaṃ kramaḥ sarvatra vartmani
pittāsrotkliṣṭayossvāduskandhasiddhena sarpiṣā
45.33
sirāvimokṣaḥ snigdhasya trivṛcchreṣṭhaṃ virecanam
likhite kṣutarakte ca vartmani kṣālanaṃ hitam
45.34
yaṣṭīkaṣāyaissekastu kṣīraṃ candanasādhitam
pakṣmaṇāṃ śatane sūcyā romakūpān vikuṭṭayet
45.35
grāhayedvā jalaukobhiḥ payasekṣurasena vā
vamanaṃ nāvanaṃ sarpibhṛtaṃ madhuraśītalaiḥ
45.36
saṃcūrṇya puṣpakāsī bhāvayet surasārasaiḥ
tāmre daśāhaṃ paramaṃ pakṣmaśāte tadañjanam
45.37
pothakīrlikhitāḥ śuṇṭhīsaindhavapratisāritāḥ
uṣṇāmbukṣālitāssvidyet khadirāḍhakaśiśrubhiḥ
45.38
apsiddhairddiniśāśreṣṭhāmadhūkairvā samākṣikaiḥ
kaphotkliṣṭe vilikhite sakṣaudraiḥ pratisāraṇam
45.39
sūkṣmaissaindhavakāsīsamanohvākaṇatākṣyarjaiḥ
vamanāñjananasryādi sarvaṃ ca kaphajiddhitam
45.40
kartavyaṃ lagaṇe'pyetadaśāntāvagninā dahet
kukūṇake tu śuddhāyā dhācyāḥ pittakaphāpahaiḥ
45.41
mustādvirajanīkṛṣṇākalkenālepayet stanau
paṭolamustāmṛddīkāguḷūcītriphalodbhavam
45.42
dadyāt kvāthaṃ vartmanastu śiśorakṣe ca nirhate
dhātryaśmantakajambūtthapatrakvāthena secayet
45.43
sindhūtthakṛṣṇāpāmārgabījājyastanyamākṣikam
cūrṇo vacāyāssakṣaudro madanaṃ madhukānvitam
45.44
kramāt bāleṣu vamane kṣīrānnobhayavartiṣu
saptalārasasiddhājyaṃ yojyañcobhayaśodhanam
45.45
dviniśālodhrayaṣṭyāhvarohiṇīnimbapallavaiḥ
kukūṇake hitā vartiḥ pittaistāmrayajo'nvitaiḥ
45.46
pakṣmoparodhe śuddhasya tīkṣṇairnasyādi yojayet
saṃdaṃśenādhikaṃ pakṣma hṛtvā tasyāśrayaṃ dahet
45.47
sūcyagreṇāgnivarṇena dāho bāhyālajeḥ punaḥ
bhinnasya kṣāravahnibhyāṃ succhinnasyārbudasya ca
45.47.p1
iti hṛdayapriye tṛtīyakhaṇḍe vartmarogacikitsitaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ
Linked texts (7)
- Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Vāgbhaṭasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Rasaratnasamuccaya — Vāgbhaṭa (alchemist), Sanskrit
- Yogaratnasamuccaya (Anantakumāra) — Anantakumāra, Sanskrit
- Parahitasaṃhitā — Śrīnātha Paṇḍita, Sanskrit
- Vaidyakaśabdasindhu (Umeścandra Gupta) — Umeścandra Gupta, Sanskrit