Hridayapriya 46: atha tṛtīyo'dhyāyaḥ
Hṛdayapriyā 46
- Language
- Sanskrit
Contents
- 46.22 — 2 parts
atha tṛtīyo'dhyāyaḥ
46.p1
sandhisitasitaroganidānam
46.1
vāyuḥ kruddhaḥ sirāḥ prāpya jalābhaṃ jalavāhinīḥ
aśru srāvayate vartmaśuklasandheḥ kanīnakāt
46.2
jalāsrāvaḥ sa paicchityaśaityayuktaḥ kaphāsravaḥ
raktāsrāvastu tāmrātyuṣṇātisrāvād bhavet punaḥ
46.3
pūyāsrāvaḥ sāsrapūyaḥ pākajo varjayecca tān
kanīnake kaphācchophastīkṣṇāgro mṛdupicchilaḥ
46.4
apākaruk sthūlamūlaḥ kaṇḍūmānupanāhakaḥ
vartmasandhyāśrayā śukle piṭakā dāhaśūlinī
46.5
tāmrā mudropamā raktāt parvaṇī raktapūritā
pūyālaso vraṇaḥ sūkṣmaḥ śophasaṃrambhapūrvakaḥ
46.6
kanīnasandhāvādhmāyī pūyāsrāvī savedanaḥ
kanīnasyānantaralajiḥ śopho ruktodadāhavān
46.7
apāṅge vā kanīne vā kaṇḍūṣāpakṣmapoṭavān
pūyāsrāvī kṛmigranthirgranthiḥ kṛmiyuto'rtimān
46.8
upanāhādikān pañca rogān śastreṇa sādhayet
pittaṃ kuryāt site bindūnasitāśyāvapītakān
46.9
mālinyaṃ cākhile śukle śuktikā sā satṛḍjvarā
kaphācchukle ghanaṃ śvetaṃ ciravṛddhyadhimāṃsakam
46.10
śuklārma, śophastvarujaḥ savarṇo bahalo mṛduḥ
guruḥ snigdho'mbubindābho valāsagrathitaḥ smṛtaḥ
46.11
bindubhiḥ piṣṭadhavalairutsannaṃ piṣṭakaṃ vadet
raktarājītataṃ śuklamuṣyate yat savedanam
46.12
saśophāśrūpadehaṃ ca śirotpātaḥ saśoṇitāt
tāsāṃ harṣāt sirāharṣaṃ sirājālaṃ tu taccayāt
46.13
śoṇitārma samaṃ ślakṣṇaṃ padmābhamadhimāṃsakam
nīruka ślakṣṇo'rjuno binduḥ śaśalohitalohitaḥ
46.14
mṛdvāśuvṛddhyarujyāṃ prastāri śyāvalohitam
prastāryarma malaiḥ sārdhaiḥ, snāvārma snāvasannibham
46.15
adhimāṃsārma śuklāsṛkpiṇḍasyābhaṃ yadāmiṣam
kṛṣṇāsannāḥ sirāpūrvāḥ piṭakāḥ sarṣapopamāḥ
46.16
śuktiharṣasirotpātapiṣṭakagrathitārjunam
sādhayeddoṣadhaiḥ śeṣaṃ śastrairapyanavodbhavam
46.17
dṛṣṭigrāsaṃ sirākrāntaṃ cārma śastreṇa varjayet
pittāt kṛṣṇe'thavā dṛṣṭau śuklaṃ todāśrurāgavat
46.18
kṛṣṇe pāko'tikaraṃ kṛcchraṃ tat kṣataśuklakam
paṭalasya dvitīyasya cchedāt tad bhūrivedanam
46.19
yāpyaṃ tṛtīyasya tu tadasādhyaṃ nicitaṃ vraṇaiḥ
śaṅkhaśuklaṃ kaphāt sādhyaṃ nātiruk śuddhaśuklakam
46.20
ātāmrapicchilāsrasrudātāmrapiṭakātiruk
ajāviṭsadṛśocchrāyakārṣṇyaṃ varjyāsṛjājakā
46.21
sirāśuklaṃ malaiḥ sāsrairbahutodaṃ sirāvṛtam
animittoṣṇaśītācchaghanāsrasruca tat tyajet
46.22
doṣaiḥ sāsraiḥ sakṛtkṛṣṇaṃ dhavalīkṛtya yad bhavet
niṣpāvārdhadalākāraṃ śuklaṃ pākātyayāt tyajet
46.22.p1
atitīvrarujādāhapākaśvayathukṛcca tat
46.22.p2
sandhisitāsitarogacikitsā
46.23
upanāhaṃ bhiṣak svinnaṃ bhinnaṃ vrīhimukhena ca
46.24
lekhayenmaṇḍalāgreṇa tataśca pratisārayet
pippalīkṣaudrasindhūtthairbadhnīyāt pūrvavat tataḥ
46.25
paṭolapatrāmalakakvāthenāścyotayecca tam
parvaṇī baḍiśenāttā bāhyasandhitribhāgataḥ
46.26
vṛddhipatreṇa vadhyārdhe syādasṛksrutiranyathā
cikitsyā cārmavat kṣaudrasaindhavapratisāritā
46.27
pūyālase sirāṃ vidhyet tatastamupanāhayet
kurvīta cākṣipākoktaṃ sarvaṃ karma yathāvidhi
46.28
saindhavārdrakakāsīsalohatāmraiḥ sucūrṇitaiḥ
cūrṇāñjanaṃ prayuñjīta sakṣaudrairvā rasākriyām
46.29
kṛmigranthi karīṣeṇa svinnaṃ bhittvā vilikhya ca
triphalākṣaudrakāsīsasaindhavaiḥ pratisārayet
46.30
pittābhiṣyandavacchuktau, balāsāhvayapiṣṭake
kaphābhiṣyandavanmuktvā sirāvyadhamupācaret
46.31
raktasyandavadutpātaharṣajālārjunakriyā
sirotpāte viśeṣeṇa ghṛtamākṣikamañjanam
46.32
sirāharṣe tu madhunā ślakṣṇapiṣṭaṃ rasāñjanam
arjune śarkarāmastukṣaudrairāścyotanaṃ hitam
46.33
sphaṭikaṃ kuṅkumaṃ śaṅkhaṃ madhukaṃ madhunāñjanam
madhunā vāñjanaṃ śaṅkhaḥ pheno vā sitayā saha
46.34
armoktaṃ pañcadhā yattu tanu dhūmāvilaṃ ca yat
raktaṃ dadhinibhaṃ yacca śuklavat tasya bheṣajam
46.35
uttānasyetarat svinnaṃ sasindhūtthena cāñjitam
rasena bījapūrasya nimīlyākṣi vimardayet
46.36
itthaṃ saṃropitākṣasya pracale'rmādhimāṃsake
dhṛtasya niścalaṃ mūrdhni vartmanośca viśeṣataḥ
46.37
apāṅgamīkṣamāṇasya vṛddhe'rmaṇi kanīnakāt
valī syād yatra tatrārma baḍiśenāvalambitam
46.38
samantānmaṇḍalāgreṇa mocayedatha mokṣitam
kanīnakamupānīya caturthāṃśāvaśeṣitam
46.39
chindyāt kanīnakaṃ rakṣan vāhinīścāśruvāhinīḥ
vṛddhe'rmaṇi tathāpāṅgāt paśyato'sya kanīnakam
46.40
samyakchinnaṃ madhuvyoṣasaindhavapratisāritam
uṣṇena sarpiṣābhyaktamabhyaktaṃ madhusarpiṣā
46.41
badhnīyāt secayenmuktvā tṛtīyādidineṣu ca
karañjabījasiddhena kṣīreṇa kvāthitestathā
46.42
sakṣaudrairhiniśā lodhrapaṭolī yaṣṭikiṃśukaiḥ
koraṇḍamukulopetairmuñceddāhani saptame
46.43
sitāmanaśśilailālavaṇottamanāgaram
ardhakarṣānvitaṃ tārkṣyaṃ palārdhaṃ ca madhudrutam
46.44
añjanaṃ śleṣmatimirāpillaśuklārmaśophajit
sirājāle'rmavacchastraṃ piṭakāsu ca yojayet
46.45
doṣānurodhācchukleṣu snigdharūkṣaṃ varāghṛtam
tiktamūrdhvamasṛksrāvo rekasekādi ceṣyate
46.46
trikhidradāriṇā pakvaṃ kṣataśukle ghṛtaṃ pibet
sirayā nu hared raktaṃ jalaukobhiśca locanāt
46.47
siddhenotpalakākolīdrākṣāyaṣṭividāribhiḥ
sasitenājapayasā secanaṃ salilena vā
46.48
rāgāśruvedanāśāntau paraṃ lekhanamañjanam
vartayo jātikulalākṣāgairikacandanaiḥ
46.49
prasādayanti pittāsraṃ ghnanti ca kṣataśukrakam
dantairdantivarāhoṣṭragavāśvājakharodbhavaiḥ
46.50
saśaṅkhamauktikāmbhodhiphenairmaricapādikaiḥ
kṣataśukramapi vyāpi dantavartirnivartayet
46.51
tamālapatraṃ godantāśaṅkhapheno'sthi gārdabham
tāmraṃ ca vartirmūtreṇa sarvaśukrakanāśinī
46.52
ratnāni dantāḥ śṛṅgāṇi dhātavastryūṣaṇaṃ truṭiḥ
karañjabījaṃ laśuno vraṇasādi ca bheṣajam
46.53
savraṇāvraṇagambhīratvaksthaśuklaghna mañjanam
nimnamunnamayet snehapānanasyarasāśanaiḥ
46.54
sarujaṃ nīrujaṃ tṛptipuṭapākena śukrakam
śuddhaśukle niśāyaṣṭīkṣārivāśāvarāmbhasā
46.55
secanaṃ lodhrapoṣṭyā koṣṇānbhomagnayāthavā
godantādirmahānīlā karpūrādiśca śukrajit
46.56
sirāśukre tvadṛṣṭighne cikitsā vraṇaśukravat
puṇḍrayaṣṭyāhvakākolīsiṃhīlohaniśāñjanam
46.57
kalkitaṃ chājadugdhena saghṛtairdhūpitaṃ yavaiḥ
dhātrīpatraiśca paryāyād vartiratrāñjane varā
46.58
aśāntāvarmavacchastramajakākhye'pi yojayet
ajakāyāmasādhyāyāṃ śukre'nyatra ca tadvidhe
46.59
śamayed vedanāṃ snehapānāsraksravaṇādibhiḥ
nālikerāsthibhallātatālavaṃśakarīrajam
46.60
bhasmādbhiḥ srāvayet tābhirbhāvayet karabhāsthijam
cūrṇaṃ śukreṣvasādhyeṣu tadvaivarṇyaghnamañjanam
Linked texts (5)
- Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Vāgbhaṭasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Yogaratnasamuccaya (Anantakumāra) — Anantakumāra, Sanskrit
- Parahitasaṃhitā — Śrīnātha Paṇḍita, Sanskrit