Hridayapriya 48: atha pañcamo'dhyāyaḥ
Hṛdayapriyā 48
- Language
- Sanskrit
atha pañcamo'dhyāyaḥ
48.p1
sarvākṣiroganidānam
48.1
vātena tatrābhiṣyande calā ruk śuṣkadūṣikā
nimeṣonmeṣaṇaṃ kṛcchrāccakṣuḥ sūkṣmairivāvṛtam
48.2
śalyaiḥ śītaṃ cācchamaśru so'bhiṣyanda upekṣitaḥ
adhimantho bhavet tatra lalāṭākṣibhruvādayaḥ
48.3
mathyamānā iva rujā tyaktaḥ so'tha hatābhidhaḥ
bhavejjṛṣṭo dṛṣṭiśruvā vraṇenānantavedanaḥ
48.4
vāyurmanyāśiro'kṣāṇi 'ṅgamanthaṃstitīvraruk
rugbhāgaṃ bhakṣyapekṣedvā'srukaṃ cāśu vilocanam
48.5
saṅkocayati cet khaṃ syādanyatovātasaṃjñitaḥ
tadvajjihmaṃ bhramedākṣaṃ mandaṃ vā yāpayeye
48.6
pittasyande'kṣyudītoṣṇaṃ kṣarat kṣitasamātiruk
dāhaḥ kledo bahiścophaḥ śyāvatā cādhimanthake
48.7
jvaladaṅgārakīrṇābhaṃ yakṛtpiṇḍasamaprabham
syādākṣi kaphaje tu syānnidrāghrānābhinandanam
48.8
kaṇḍūḥ śopho mahān sāndraśvetapicchāsradūṣikā
adhimanthe nataṃ kṛṣṇamunnataṃ śuklamaṇḍalam
48.9
praseko nāsikādhmānaṃ pāṃsupūrṇamivekṣaṇam
raktasyande pittavat syād raktābhaṃ ca locanam
48.10
manthe'kṣi tāmraparyantamutpāṭanasamānaruk
asṛṅnibhabhāriṣṭābhaṃ kṛṣṇaṃ dṛk sparśanākṣamā
48.11
sarve manthāḥ śaṅkhadantaśirogaṇḍātirukkarāḥ
vātāt saṃrambhācchuṣkākṣipāko rūkṣopalepavān
48.12
kṛcchronmīlanamīlotha śuṣkavartmā himapriyaḥ
saśophākhyo malaiḥ sarvairnimitto'kṣāsraśophavān
48.13
pakkodumbarasaṅkāśaḥ kledabāṣpaviṣātravān
alpaśopho'hyathā'saṃrambhaḥ pakko'nyairlakṣaṇaistathā
48.14
akṣipākātyaye śophaḥ pakvāḥ kaluṣaśrutā
kaphopādigdhanāsitaṃ rūpaṃ prakledarāgavat
48.15
dāho darśanasaṃrodho vedanāsthānavasthitāḥ
annasāro'mlatāṃ nītaḥ pittaraktodbhavairmalaiḥ
48.16
sirābhirnetramārūḍhaḥ karoti śyāvalohitam
saśokadāhapākāśru kṛṣṇaṃ cāviladarśanam
48.17
amloṣito'yamityuktā gadāḥ ṣoḍaśa sarvagāḥ
hatādhimanthameteṣu sākṣipākātyayaṃ tyajet
48.18
kaphapittāsrasambhūtā saptapañcatrirātrataḥ
manthā ghnanti kramād dṛṣṭiṃ paittaḥ sadyo'pyapathyataḥ
48.19
prāgrūpa eva syandeṣu tīkṣṇaṃ gaṇḍūṣanāvanam
kārayedupavāsaṃ ca kopādanpatra vātajāt
48.20
dāhopadeharāgāśruśophaśāntyai viḍālakam
kuryāt sarvatra patrailāmaricasvarṇagairikaiḥ
48.21
sarasāñjanayaṣṭyāhvanatacandanasaindhavaiḥ
saindhavaṃ nāgaraṃ tārkṣyaṃ ghṛṣṭaṃ maṇḍena sarpiṣaḥ
48.22
vātajāte śābaraṃ vā prayojyaṃ ghṛtabharjitam
māṃsīpadmakakāleyayaṣṭyāhaiḥ pittaraktayoḥ
48.23
manohvāphalinīkṣaudraiḥ kaphe sarvaistu sarvaje
gomayāmbhaḥśṛtaṃ vanyakulatthaṃ vituṣīkṛtam
48.24
netre'vacūrṇitaṃ rātrau sadyo'bhiṣyandanāśanam
tridoṣasannipātotthaṃ kopaṃ hanti samākṣikam
48.25
śigrupallavajaṃ toyaṃ mūtivyoṣādijā tathā
āścyotanaṃ mārutaje kvātho vilvādinā hitaḥ
48.26
koṣṇaḥ sairaṇḍajaṭābṛhatīmadhuśigrubhiḥ
mañjiṣṭhārajanīlākṣādrākṣādvimadhukotpalaiḥ
48.27
kvāthaḥ saśarkaraḥ śītaḥ secanād raktapittajit
puṇḍryaṣṭīnibhāmūtiḥ plutā stanye saśarkare
48.28
chāgadugdhe'thavā dāharugrāgāśrunivartinī
śvetalodhraṃ samadhukaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ vicūrṇitam
48.29
vastrasthaṃ stanyamṛditaṃ raktapittābhighātajit
nāgaratriphalānimbavāśālodhrarasaḥ kaphe
48.30
koṣṇamāścyotanaṃ miśrairbheṣajaiḥ sānnipātike
ayameva vidhiḥ sarvo manthādiṣvapi śasyate
48.31
aśāntau sarvathā gandhe bhruvorupari dāhayet
rūkṣavartiṃ ca sumanaḥpūrvikāṃ saindhavādikām
48.32
vartiṃ pāśupatākhyāṃ ca yathādoṣaṃ prayojayet
śuṣkākṣipāke haviṣaḥ pānamaṣṇaśca tarpaṇam
48.33
ghṛtena jīvanīyena nasyaṃ tailena vāṇunā
pariṣeko hitaścātra payaḥ koṣṇaṃ sasaindhavam
48.34
sarpiryuktaṃ stanyapiṣṭamañjanaṃ ca mahauṣadham
saśophe cālpaśophe ca snigdhasya vyathayet sirām
48.35
tato virecanaṃ kāryaṃ tālīśādyena cāñjanam
amloṣite prayuñjīta pittābhiṣyandasādhanam
48.36
utkliṣṭāḥ kaphapittāsranicayotthāḥ kukūṇakaḥ
pakṣmaparodhaḥ śuṣkākṣipākaḥ pūyālaso bisaḥ
48.37
potthakyamloṣitālpākhyā syandamanthā vinānilāt
ete'ṣṭādaśa pillākhyā dīrghakālānuvandhinaḥ
48.38
cikitsā pṛthageteṣāmuktāthāpi ca vakṣyate
snehanaṃ chardanaṃ cāśu raktamokṣo virecanam
48.39
nirlikhed vartma cā śuddhaiḥ punaścāpi tadā tadā
tutthākādyenāñjanaṃ ca karañjādyena cācaret
48.40
abhayārasapiṣṭaṃ vā takkraṃ pillanāśanam
bhāvitaṃ bastamūtreṇa takraṃ devadāru vā
48.41
lākṣānirguṇḍikādyairvā vartī pillavināśinī
caturṇaivātiritthakṣṇorloditāḥ sādhanairgadāḥ
48.42
hitācārastannivṛttyai prayateta sadā naraḥ
sire dve pādamadhyasthe mūlenāgreṇa netrage
48.43
tasmādabhyaṅgasekādīn kuryāt pāde'kṣiśuddhaye
upānacchatranirataḥ śakunopamabhakṣaṇaḥ
Linked texts (7)
- Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Vāgbhaṭasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Yogaratnasamuccaya (Anantakumāra) — Anantakumāra, Sanskrit
- Parahitasaṃhitā — Śrīnātha Paṇḍita, Sanskrit
- Vīrasiṃha — Bhoja, Sanskrit
- Vīrasiṃhāvaloka — Vīrasiṃha, Sanskrit