Hridayapriya 49: atha ṣaṣṭho'dhyāyaḥ

Hṛdayapriyā 49

nāsāroganidānam

atyambunīhārarajassevairvācharghaśrunigrahaiḥ
svapnopadhānavaiṣamyāt kruddhā vātolbaṇā malāḥ

nāsāyāṃ pīnasaṃ kuryuḥ kramādvṛddhayā kṣayapradam
tatra vātād ghrāṇanāśadantaśaṅkhaśirovyathāḥ

bhṛśaṃ kṣavaścirāt pākaḥ śiśirācchakaphasrutiḥ
pittāt tīkṣṇo jvaraḥ pākaścoṣṇapītakaphasrutiḥ

kaphācchetaghanastrāvaḥ kāsaḥ śvāso'rucirvamiḥ
kaṇḍūrgurutvaṃ sarvaistu lakṣaṇaiḥ sarvajaṃ vadet

raktena tūrassuptatvaṃ dṛk tāmrā śvāsapūtitā
pittoktaṃ lakṣaṇaṃ cātra te sarve cāpyupekṣitāḥ

duṣṭāḥ pūtyāsyatāmagnerindriyāṇāṃ balacyutim
uraḥpārśvādiṣu rujāṃ jvaraṃ śoṣaṃ ca kurvate

srāvaṃ saraktaṃ śyāmaṃ tatra dīrghāṇaṇūn kṛmīn
vighaṭṭanairvātakairvā kruddhaḥ śṛṅgāṭakaṃ vrajan

pavanaḥ kurute'tyarthaṃ kṣavathuṃ sa bhṛśakṣavaḥ
śoṣayan nāsikāsrotaḥ kaphaṃ ca kurute'nilaḥ

nāsāśoṣaṃ tatra kṛcchrocchvāsaḥ śūkāktanāsatā
vāyunā śleṣmaruddhena srotasī saṃvṛte iva

jāyete śvāsasaṃrodhānnāsānāhastu sa smṛtaḥ
pacennāsāpuṭe pittaṃ tvaṅmāṃsaṃ dāhaśūlavat

kaṭutīkṣṇairghṛtairnasyaiḥ kavalaiḥ sarvajaṃ jayet
yakṣmakṛmikriyāṃ kuryād vyapayed duṣṭapīnasam

dhūmaṃ vyoṣotpalādiṃ bhajet sarvajapīnase
śvathau puṭakākhye ca tīkṣṇaiḥ pradhamanaṃ hitam

śuṇṭhīkuṣṭhakaṇāvelladrākṣākalkamapāthavat
sādhitaṃ tailamāścaryaṃ yā nasyaṃ bhṛśapuṣpadhṛt

nāsāśoṣe balātailaṃ pānādau bhojanaṃ rasaiḥ
snigdho dhūmastathā snedo nāsānāhe'pyayaṃ vidhiḥ

pāke dīptau ca pittaghnaṃ tīkṣṇaṃ nasyādi saṃsrutau
kaphapīnasavat pūtināsāpīnasayoḥ kriyā

pūyarakte nave kuryād raktapīnasavat kramam
atipravṛddhe nālīvad dagdheṣvarśābudeṣu ca

nikumbhakumbhasindhūtthamanāhvalakaṇāgmikaiḥ
kalkitairghṛtamadhvāktāṃ vartiṃ ghrāṇaṃ praveśayet