Hridayapriya 51: athāṣṭamo'dhyāyaḥ
Hṛdayapriyā 51
- Language
- Sanskrit
Contents
athāṣṭamo'dhyāyaḥ
51.p1
mukharoganidānam
51.1
kruddhāḥ śleṣmolvaṇā doṣāḥ kurvantyantarmukhaṃ gadān
tatra khaṇḍoṣṭha ityukto vātenogro dvidhā kṛtaḥ
51.2
kopastvatra pṛthag doṣaiḥ sannipātena śoṇitāt
tattadvisarpavadvidyāt lakṣaṇaṃ tasya śoṇitāt
51.3
tattakṣayādarbudantu syāt kharjūrābhaṃ tu māṃsataḥ
māṃsapiṇḍopamāvoṣṭhau syātāṃ ca kṛmiṇau kramāt
51.4
tailābhaśvayathukledau sakaṇḍvau medasā mṛdū
kṣatācca doṣabalato vividhopadravānvitau
51.5
jalabudbudavadraktakaphādoṣṭhe jalārbudam
gaṇḍālajī sthiraḥ śopho gaṇḍe dāharukānvitaḥ
51.6
vātāduṣṇasahā dantāḥ śītākhyaśśaityarukkaraḥ
dantaharṣastu dantānāmamlaśītairvyathodbhavaḥ
51.7
sphuṭanaṃ bhedanaṃ dante mūle rug dantabhedataḥ
cālaścaladbhirdaśanaiḥ sarujairadhidantakaḥ
51.8
dante'dhike jāyamāne tasmin syādativedanā
adhāvanānmalo dante sthiro vātena śoṣitaḥ
51.9
śarkarā sā śātagantī dṛṣṭvā dantaṃ kapālikā
śyāvo danto vātapittād doṣairulbaṇamārutaiḥ
51.10
śoṣite majji suṣira dante'nmamalapūrite
kṛmayasyurdantamūle tairdanto'hetutīvraruk
51.11
calaśyāvo'srapūyasruka sa coktaḥ kṛmidantakaḥ
aheturaktakṛddantamāṃsaṃ sūkṣmavraṇānvitam
51.12
śītādākhyaṃ śleṣmaraktāt pittātsādāhaśophavat
māṃsaṃ bhavet sopakuśo dantassyāt calito'lparuk
51.13
kaphāsrādatiruk śopho ghanassyād dantapuppuṭaḥ
dantamāṃse malaissāsrairvāhyāntaraśvayathurguruḥ
51.14
sarugdāhaḥ sraved bhinnaḥ pūyāsraṃ dantavidradhiḥ
pittaraktāddantamūle suṣiraḥ suṣirābhidhaḥ
51.15
lālāṃ sravet sannipātāt sa mahāsuṣiro gadaḥ
dantānte kīlavacchophaḥ so'dhimāṃso'tirukkaphāt
51.17
tyaktā nāḷīvraṇān kuryyurdantamāṃsāśrayā gadāḥ
jihvā vātāt kaṇṭakitā syāt suptā sphuṭitā kharā
dāhoṣāsahitā pittād raktairmāṃsāṅkuraiścitā
śālmalīkaṇṭakābhaistu kaphena bahaḷo guruḥ
51.18
kaphapittādadhaśśopho jihvāstambhakaro'lasaḥ
prabandhane'dho jihvāyāḥ śopho jihvāgrasannibhaḥ
51.19
adhijihvo bhuktivākyarodhyasrakaphapittajaḥ
tādṛgevopajihvastu jihvāyāmupari sthitaḥ
51.21
piṭakāstālumāṃse syuḥ vātāt sāvarujānvitāḥ
tālumūle kaphāt sāsrāt śophassyāt picchilo mṛduḥ
bahirnayan nāsayānnaṃ vamikṛd gaḷaśuṇḍikā
padmākṛtistālumadhye raktācchvayathurbudam
51.22
pittena tālupākassyāt pūyāsrāvī mahārujaḥ
vātapittajvarāyāsaistāḷuśoṣastadāhvayaḥ
51.23
jihvāprabandhajāḥ kaṇṭhe dāruṇā mārgarodhinaḥ
māṃsāṅkurā rohiṇī syād raktenāpi malaiḥ pṛthak
51.24
yathāsvaṃ lakṣaṇaiḥ svaiḥ svairyuktā sā śīghrakāriṇī
bhūrimāṃsāṅkuravṛtā tīvratṛḍjvaramūrdharuk
51.25
śataghnī nicitā vartiḥ śataghnīvātirukkarī
vyāptasarvagaḷaścīghrajanmapāko mahārujaḥ
51.26
pūtipūyanibhāsrāvī śvayathurgaḷavidradhiḥ
gaḷārbudantu kaṇṭhādau śopho raktāt sthiro'lparuk
51.27
pavanaśleṣmamedobhirgalagaṇḍo bhaved bahiḥ
vardhamānassa kālena muṣkavat lambate'pyaruk
51.28
vātāt sañcāriṇo vaktre vraṇā rūkṣāruṇāstataḥ
tāmrāvoṣṭhau kharā jihvā mukhapāko himāsahaḥ
51.29
pittāt pāke tiktatāsye dāhaḥ kṣārokṣitopamaḥ
tadvadraktāt tatsrutiśca kaphāt paicchilyakaṇḍutā
51.30
sarvaissarvākṛtiḥ pāko mukhe syādapi pūtitā
adhaḥ pratihato vāyuśśaurgulmakaphāśibhiḥ
51.31
yātyūrdhvaṃ vaktradaurgandhyaṃ kurvannūrdhvagudasta saḥ
antaḥkapolamāśritya śyāvapāṇḍukapho'rbudam
51.32
kuryāttad ghaṭitaṃ chinnaṃ mṛditaṃ ca vivardhate
asādhyau māṃsaraktoṣṭhāvoṣṭhakopaśca sarvajaḥ
51.33
jalāddinā cārbudāni śyāvākhyassuṣiro mahān
dantabhedo dantanāḷyo rohiṇī raktasarvajā
51.34
śataghnyūrdhvagudau pakkā copajihvātivatsarā
galagaṇḍassvarabhraṃśī piṭakā tālujālasaḥ
51.34.p1
yāpyastu dantaharṣokhyaśśeṣān śastrauṣadhairjayet
51.34.p2
mukharogacikitsā
51.35
khaṇḍoṣṭhasya vilikhyāntau syūtvā vraṇavadācaret
51.36
yaṣṭījyotiṣmatīlodhraśrāvaṇīsārivotpalaiḥ
paṭolyā kākamācyā ca tailamabhyañjanaṃ pacet
51.37
nasyaṃ ca tailaṃ vātaghnaṃ madhuraskandhasādhitam
mahāsnehena vātoṣṭhe siddhenāktaḥ picurhitaḥ
51.38
devadhūmamadhūcchiṣṭagugguluvyoṣadārubhiḥ
yaṣṭyāhvacūrṇayuktena tailena pratisāraṇam
51.39
nālyoṣṭhaṃ svedayeddugdhasiddhaireraṇḍapallavaiḥ
khaṇḍoṣṭhavihitaṃ tasya nasyaṃ mūrdhni ca tarpaṇam
51.40
pittābhighātajāvoṣṭhau jalaukobhirupācaret
lodhrasarjarasakṣaudramadhukaiḥ pratisāraṇam
51.41
gurūcīyaṣṭipadmāṅgasiddhamabhyañjane ghṛtam
pittavidradhivaccātra kriyā śoṇitaje'pi ca
51.42
idameva nave kārya karmoṣṭhe tu kaphādure
pāṭhākṣāramadhuvyoṣairhatāgne pratisāraṇam
51.43
dhūmanāvanagaṇḍūṣāḥ prayojyāśca kaphācchidaḥ
svinnaṃ bhinnaṃ vimṛdvaskaṃ dahenmedo'jamāgninā
51.44
priyaṅgulodhratriphalāmākṣikaiḥ pratisārayet
sakṣaudrairgharṣaṇaṃ tīkṣṇairbhinne śuddhe jalārbude
51.45
āmādyavasthāsvaglāte gaṇḍe śophavadācaret
kuryāt svedaṃ śītadante gaṇḍūṣairvātahāribhiḥ
51.46
dāḍimatvagvarātākṣyaikrāntājanmvasthināgaraiḥ
sasindhūtthavanaiḥ kāryaṃ sakṣaudraṃ pratisāraṇam
51.47
aṇutailena nasyaṃ ca taptatailerdahecca vā
dantaharṣe dantacāle snigdhā vātahaśaḥ kriyāḥ
51.48
tutthalodhrakaṇā śreṣṭhāpattaṅgamṛdugharṣaṇam
adhidantakamāliptaṃ yadā kṣāreṇa jarjaram
51.49
kṛmidantavadutpāṭya tadvaccopācarettadā
anavasthitaṃrakte ca dagdhe vraṇa iva kriyā
51.50
ahiṃsan dantamūlāni dantebhyaśśarkarāṃ haret
kapālikāyāṃ ca punaḥ kṣārakṣaudravilepanam
51.51
svedaṃ visrāvaṇaṃ snehaṃ cācaret kṛmidantake
guḷena pūritaṃ randhraṃ dahet kubjaśalākayā
51.52
saptacchadārkakṣīrābhyāṃ pūraṇaṃ kṛmiśūlajit
hiṅgukaṭphalakāsīsasvarcikākuṣṭhavellajam
51.53
rajo vastre dhṛtaṃ dante tattailaṃ cāśu śūlajit
ityaśāntau dṛḍhamapi dantaṃ kṣārairvicālitam
51.54
saṃdaṃśenoddhareccānu tailaṃ madhukavanmadhu
gaṇḍūṣārthaṃ svādu nasyaṃ yojyaṃ snigdhahimaḥ kramaḥ
51.55
noddhareduttaraṃ dantaṃ sthiraṃ kṣīṇasya cādharam
visrāvitāsre śītāde sakṣaudraiḥ pratisāraṇam
51.56
mustārjunatvaktriphalāphalinītāyaṃnāgaraiḥ
tatkvāthaḥ kabalo nasyaṃ tailaṃ madhurasādhitam
51.57
likhittvopakuśaṃ svinnaṃ ghṛtamaṇḍamadhudrutaiḥ
limpet priyaṅgupattaṅgalakṣāsindhūtthagairikaiḥ
51.58
sakuṣṭhaśuṇṭhīmaricayaṣṭīmadhurasāñjanaiḥ
sukhoṣṇo ghṛtamaṇḍo'nu tailaṃ vā kabalagrahaḥ
51.59
dantapuppuṭake svinne bhinne vilikhite muhuḥ
yaṣṭyāhvasvarcikāśuṇṭhīsaindhavaiḥ pratisāraṇam
51.60
vidradhau kaṭutīkṣṇoṣṇarūkṣaiḥ kabaḷalepanam
chittvādhimāṃsakaṃ cūrṇaiḥ sakṣaudraiḥ pratisārayet
51.61
vacātejovatīpāṭhāsvarcikāyāvaśūkajaiḥ
paṭolanimbatriphalākaṣāyaḥ kabalo hitaḥ
51.62
nāḷīṃ dantānugāṃ dantaṃ samuddhṛtyāgninā dahet
kubjānekagartī pūrṇāṃ guḷena macanena vā
51.63
dhāvanaṃ jātimadanakhadirasvādukaṇṭakaiḥ
kṣīrivṛkṣāmbugaṇḍūṣo nasyaṃ tailaṃ ca tacchratam
51.64
oṣṭhakopoditaṃ jihvākaṇṭakeṣu yathāmalam
vidheyaṃ pittaje raktasrāvaṇaṃ ca vilekhanāt
51.65
alase kaphapittaghnaṃ nave śastrairna taṃ spṛśet
unnāmya jihvāmākṛṣṭrāṃ baḷiśenādhijihvikām
51.66
chedayenmaṇḍalāgreṇa tīkṣṇoṣṇairgharṣaṇādi ca
upajihvāṃ parisrāvya yavakṣāreṇa gharṣayet
51.67
kaphaghnaiḥ śuṇḍikā sādhyā nasyagaṇḍūṣagharṣaṇaiḥ
apakke tālupāke tu kāsīsakṣaudratārkṣyajaiḥ
51.68
gharṣaṇaṃ kavalaścītaḥ kaṣāyo madhurauṣadhaiḥ
pakve'ṣṭāpadavad bhinne tīkṣṇoṣṇaiḥ pratisāraṇam
51.69
vṛṣanimbapaṭolādyaistiktaiḥ kavaḷadhāraṇam
tāluśoṣe tvamṛtasya sarpirauttarabhaktikam
51.70
kaṇāśuṇṭhīśśrutaṃ pānamamlairgaṇḍūṣadhāraṇam
kaṇṭharogeṣvasṛṅmokṣastīkṣṇairnasyādi karma ca
51.71
kvāthaḥ pāne tu dārbītvaṅnimbatāyakalaiṅgajaiḥ
harītakīkaṣāyo vā peyo mākṣikasaṃyutaḥ
51.72
niculaṃ kaṭabhī mustaṃ devadāru mahauṣadham
vacā dantī ca dūrvā ca lepaḥ koṣṇo'tiśophahā
51.73
athāntarvāhyataḥ svinnāṃ vātarohiṇīkāṃ likhet
aṅgulīśastrakeṇāśu paṅguktanakhena vā
51.74
pañcamūlāmbukabaḷastailaṃ gaṇḍūṣanāvanam
visrāvya pittasambhūtāṃ sitākṣaudrapriyaṅgubhiḥ
51.75
gharṣet salodhrapattaṅgraiḥ kavaḷaḥ kvathitaiśca taiḥ
upācaredevameva pratyākhyāyāstrasambhavām
51.76
sāgāradhūmaiḥ kaṭukaiḥ kaphajāṃ pratisārayet
nasyagaṇḍūṣayostailaṃ sādhitaṃ ca praśasyate
51.77
apāmārgaphalaśvetādantījantughna saindhavaiḥ
vidradhau srāvite śreṣṭhārocanātārkṣyagairikaiḥ
51.78
salodhrapaṭṭapattaṅkakarṇairgaṇḍūṣagharṣaṇam
gaḷagaṇḍaḥ pavanajaḥ svinno nissrutaśoṇitaḥ
51.79
tilairbījaiśca laṭvomāpriyālagaṇasambhavaiḥ
upanāhyo vraṇe rūḍhe pralepyaśca punaḥ punaḥ
51.80
śigrutilvakatakkārīgajakṛṣṇāpunarnavaiḥ
kāḷāmṛtārkamūlaiśca puṣpaiśca karaghāṭajaiḥ
51.81
ekaiṣikānvitaiḥ piṣṭaiḥ surayā kāñjikena vā
gūḷūcīnimbakuṭajahaṃsapādībalādvayaiḥ
51.82
sādhitaṃ pāyayet tailaṃ sakṛṣṇādevadārubhiḥ
kartavyaṃ kaphaje'pyetat svedavimrāpaṇe tvati
51.83
vatsakādyaiḥ śṛtaṃ tailaṃ pibet sapaṭṭapañcakaiḥ
kaphaghnadhūmavamanāvanādi ca śīlayet
51.84
medobhave sirāṃ vidhyet kaphaghnaṃ ca vidhiṃ bhajet
asanādirajaścainaṃ prātarmūtreṇa pāyayet
51.85
mukhapāke'nilāt kṛṣṇāpadvelāpratisāraṇam
tailaṃ vātaharaissiddhaṃ hitaṃ kavaḷanasyayoḥ
51.86
pittāsre pittaraktaghnaḥ kaphaghnaśca kaphe vidhiḥ
yathādoṣodayaṃ kāryaṃ sannipāte cikitsitam
51.87
nave'rbude tvasaṃvṛddhe chedite pratisāraṇam
svarcikānāgarakṣaudraiḥ kvātho gaṇḍūṣa iṣyate
51.88
gūḷūcīnimbavalkottho madhutelasamanvitaḥ
yavāgnyuka tīkṣṇatailanasyābhyaṅgāṃstathācaret
51.89
kvāthaṃ saptachadādyaṃ ca paṭolādyaṃ ca pāyayet
khadirādyudbhavaṃ tailaṃ tadādiguḷikāmapi
51.90
mukhe “pītakacūrṇaṃ” ca yathākālaṃ prayojayet
gomūtrakathitavilīnavigrahāṇāṃ
pathyānāṃ jalamisikuṣṭhabhāvitānām
attāraṃ naramaraṇavopi vaktrarogāḥ
śrotāraṃ nṛpamiva na spṛśantyanarthāḥ
51.90.p1
gaṇḍamālākāḷīvraṇādinidānam
Linked texts (5)
- Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Vāgbhaṭasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Yogaratnasamuccaya (Anantakumāra) — Anantakumāra, Sanskrit
- Parahitasaṃhitā — Śrīnātha Paṇḍita, Sanskrit