Hridayapriya 54: athaikādaśo'dhyāyaḥ
Hṛdayapriyā 54
- Language
- Sanskrit
Contents
athaikādaśo'dhyāyaḥ
54.p1
bhagandaraślīpadādinidānam
54.1
hastyaśvapṛṣṭhagamanakaṭhinotkuṭikāsanaiḥ
sādhūnāṃ garhaṇād daivapākādvā vyaṅgule gudāt
54.2
ekāṅgule vā piṭakāpūrvo bāhyo'ntaro'pi vā
vraṇo duṣṭāsṛṅmāṃsotthaḥ klinnātmā sa bhagandaraḥ
54.3
bhagaṃ vastigudopetaṃ dārayed yadupekṣitam
vātaṃ mūtraṃ śakṛcchuklaṃ khaissūkṣmairvahati kramāt
54.4
doṣaiḥ pṛthagyutaissarvairāgantussojṣṭamaḥ smṛtaḥ
tatra śyāvāruṇā vātāt todasphuraṇarukkarī
54.5
piṭakā pittato rāgadāhajvarayutonnatā
sthirā snigdhā mahāmūlā pāṇḍuḥ kaṇḍūmatī kaphāt
54.6
saṃsṛṣṭaliṅgā saṃsarge nicaye vividhavyathā
śūlārocakatṛḍdāhajvaracchardibhiranvitā
54.7
vātāt sā vraṇatāṃ prāptā chidrairaṇumukhaiḥ kramāt
śataponakavatsrāvaṃ kuryādacchaṃ ca phenilam
54.8
vraṇān prakurvate'nyāśca piṭakāḥ svasvalakṣaṇān
vātapittāttu gatayo jāyante parito gudam
54.9
ṛjurvātakaphājjvyā gudo gatyāvadīryate
kaphapittācchīghrapākaḥ kledayan mūlamarśasaḥ
54.10
sravatyajasraṃ gatibhirayamarśobhagandaraḥ
sarvajaḥ śambukāvarttaḥ śambukāvarttasannibhaḥ
54.11
gatayo dārayantyasmin rugvairgairdāruṇairgudam
asthileśo'bhyavahṛto gude tiryaksthito gatīḥ
54.12
kuryāt tatpūyajātāstu khādantaḥ kṛmayo gudam
vidārayanti nacirāt kṣatajo'sau bhagandaraḥ
54.13
ṣaṭ kṛcchrasādhanāsteṣāṃ nicayākṣatajau tyajet
grathitā vaṃkṣaṇorvādimadhyaḥkāyaṃ kapholbaṇāḥ
54.14
doṣā māṃsāsṛgāḥ pādau kālenāśritya kurvate
śanaiśśanairghanaṃ śophaṃ ślīpadaṃ tat pracakṣate
54.15
paripoṭayutaṃ kṛṣṇamanimittarujaṃ kharam
rūkṣaṃ ca vātāt pittāttu pītaṃ dāhajvarānvitam
54.16
kaphād guru snigdhamaruk citaṃ māṃsāṅkurairmahat
tat tyajed vatsarātītaṃ sumahat parisruti
54.17
keṣāṃcid bhujayoścaivaṃ bhavedānūpavāsinām
śarkaronmathite pāde kṣate vā kaṇṭakādinā
54.18
granthiḥ kīlavadutsanno jāyate kadaraṃ tu tat
kuryāt pittānilāt pākaṃ nakhamāṃse sarug jvaram
54.19
vātapittādupūnakhaṃ māṃsapākaḥ sarug jvaraḥ
kṛṣṇo'bhighātād rūkṣaśca kharaśca kunakho nakhaḥ
54.19.p1
bhagandaraślīpadādicikitsā
54.20
athāśu piṭakābhūtaṃ bhagandaramupācaret
śuddhyasraksrutisekādyairyathā pākaṃ na gacchati
54.21
pāke punarupasnigdhaṃ sveditaṃ cāvagāhataḥ
yantrayitvārśasamiva paśyet samyag bhagandaram
54.22
arvācīnaparācīnamantarmukhabahirmukham
athāntarmukhameṣitvā samyak śastreṇa pāṭayet
54.23
bahirmukhaṃ ca niḥśeṣaṃ tataḥ kṣāreṇa sādhayet
nāḷīrekāntarāḥ kṛtvā pāṭayecchataponake
54.24
tāsu rūḍhāsu śeṣāśca mṛtyudīrṇe gude'nyathā
arśobhagandare pūrvamarśasi pratisādhayet
54.25
tyaktvopacāryaḥ kṣatajaḥ śalyaṃ śalyavatastataḥ
āhareta tathā dadyāt kṛmighnaṃ lepabhojanam
54.26
piṇḍanālyādayaḥ svedāḥ susnigdhā ruji pūjitāḥ
sarvatra ca bahiścchidre chedānālocya yojayet
54.27
naḷīnāmekapāśrve tu kvacit pārśvadvaye'pi ca
kvacicca sarvataśchedāṃstatra tatra samācaret
54.28
apittajān samastāṃśca punastānagninā dahet
āsrāvamārgān niḥśeṣān kṣārasūtreṇa vākhilān
54.29
yateta koṣṭhaśuddhayai tu bhiṣak tasyāntarāntarā
lepo vraṇe vilālāsthitriphalārasakalkitam
54.30
jyotiṣmatyādikaṃ tailaṃ hitaṃ ca madhukādikam
madhutailayutā viḍaṅgasāratriphalāmāgadhikoṣaṇāśca līḍhāḥ
kṛmikuṣṭhabhagandarapramehakṣatanāḷīvraṇaropaṇā bhavanti
54.31
gulgulupañcapalaṃ palikāṃśā māgadhikā triphalā ca pṛthak syāt
tvaktruṭikarṣayutaṃ madhulīḍhaṃ kuṣṭhabhagandaragulmagatimram
54.32
śṛṅgiverarajoyuktaṃ tadeva ca subhāvitam
kvāthena daśamūlasya viśeṣād vātarogajit
54.33
amṛtātṛṭivellavatsakaṃ kalipathyāmamalakāni gulguluḥ
kramavṛddhamidaṃ madhuplutaṃ piṭakāsthaulyabhagandarāñ jayet
54.34
aśvapṛṣṭhagamanaṃ malaracrossṃ madyamaithunamajīrṇamasātmyam
sāhasāni vividhāni ca rūḍhe vatsaraṃ pariharedadhikaṃ vā
54.35
ślīpade'nilaje vidhyet snigdhasvinnopanāhite
sirāmupari gulphasya vyaṅgule pāyayecca tam
54.36
māsameraṇḍajaṃ tailaṃ gomūtreṇa samanvitam
trivṛtaṃ vā pibeddeśamaśānte vahninā dahet
54.37
gulphasyādhassirāmokṣaḥ paitte sarvaṃ ca pittajit
sirāmaṅguṣṭhake viddhvā kaphaje śīlayed yavān
54.38
sakṣaudrāṇi kaṣāyāṇi vardhamānāstathābhayāḥ
limpet sarṣapavārtākīmūlābhyāṃ dhanvayāthavā
54.39
bhūstṛṇakvāthasiddhaṃ tu tailaṃ ślīpadanāśanam
abhyaṅgena pralepācca karambhādyaṃ paraṃ hitam
54.40
śastreṇotkṛtya niḥśeṣaṃ snehena kadaraṃ dahet
jitoṣmāṇaṃ tūpanakhaṃ buddhyā śastreṇa sādhayet
54.41
duṣṭaṃ kunakhamapyevaṃ guḷenālaṃ ca lepayet
kṣīreṇopācareddhātha śuddhe kuryād vraṇakriyām
54.41.p1
iti hṛdayapriye tṛtīyakhaṇḍe bhagandaraślīpadādicikitsitaṃ nāma ekādaśo'dhyāyaḥ