Pramāṇa · Search · About · API

Hridayapriya 55: atha dvādaśo'dhyāyaḥ

Hṛdayapriyā 55

Language
Sanskrit

atha dvādaśo'dhyāyaḥ

55.p1

viṣapratiṣedhaḥ

55.1

mathyamānājjalanidheḥ kāḷakūṭo'bhavat kila
tat pītaṃ lokarakṣārthaṃ hareṇa karuṇātmanā

55.2

kaṇṭhe niyamyamāne'smiṃstadaṃśāstu tirohitāḥ
sarpalūtādidaṃṣṭrāsu vartante sthāvareṣu ca

55.3

akṛtrimān viṣān prāhurastān yogotthān garānapi
viṣaṃ tu prabalaṃ hanti prāṇināṃ jīvitaṃ kṣaṇāt

55.4

tad durbalaṃ garākhyaṃ syācchophapāṇḍūdarādikṛt
darvīkarā maṇḍalino rājilāścoragāstridhā

55.5

cakracchatrāṅkuśākārarekhāyuktaphaṇānvitāḥ
tatra darvīkarāḥ proktā jñeyā maṇḍalilanaḥ punaḥ

55.6

aphaṇā vividhairjuṣṭā maṇḍalairmandagāminaḥ
rājilāstiryagūrdhvaṃ ca rājitāścitrarājibhiḥ

55.7

snigdhavarṇāḥ phaṇairhīnā vātādīn kopayanti te
santi saṅkarajāścānye sannipātaviṣolbaṇāḥ

55.8

miśrākārāḥ kopanāśca tān vidyānmiśralakṣaṇān
jātyaivālpaviṣāḥ kecidanye śaityādikāraṇāt

55.9

doṣatrayāśrayā śaktirviṣāṇāṃ yannirūpyate
cikitsā cātra saṃkṣepāt tasmāt proktāstridhoragāḥ

55.10

āhārārthaṃ bhayāt pādasparśādativiṣāt krudhā
pāpavṛttitayā vairād devarṣiyamacodanāt

55.11

daśanti sarpāsteṣūktaṃ viṣādhikyaṃ yathottaram
akṣataṃ lālayā klinnaṃ daṃśaṃ tuṇḍāhataṃ vadet

55.12

ekaṃ daṃṣṭrāpadaṃ dve vā vyālīḍhārukhyamaśoṇitam
daṃṣṭrāpade sarakte dve vyāluptaṃ trīṇi tāni tu

55.13

māṃsacchedādavicchinnaraktavāhini daṣṭakam
daṃṣṭrāpadāni catvāri tad daṣṭanipīḍitam

55.14

nirviṣaṃ dvayamatrādyamasādhyaṃ paścimadvayam
viṣaṃ nāheyamaprāptaṃ raktaṃ dūṣayate vapuḥ

55.15

raktamaṇvapi tu prāptaṃ vardhate tailamambuvat
spṛṣṭe daṃśabhramād bhīrorbhavenmūrcchājvarādikam

55.16

daṃśe viṣānvite kaṇḍūtodaśophajvarādayaḥ
pūrve davīṃkṛtāṃ vege duṣṭaṃ śyāvībhavatyasṛk

55.17

śyāvatā tena vakrādau sarpantīva ca kīṭikāḥ
dvitīye granthayo vege tṛtīye mūrdhagauravam

55.18

dṛgrodho daṃśavikledasturrye ṣṭhīvanaṃ vamiḥ
sandhiviśleṣaṇaṃ tandrā pañcame parvabhedanam

55.19

dāho hidhmā ca ṣaṣṭhe tu hṛtpīḍā gātragauravam
mūrcchāvipāko'tīsāraḥ prāpte śukraṃ tu saptame

55.20

skandhapṛṣṭhakaṭībhaṅgassarvaceṣṭānivartanam
atha maṇḍalidaṣṭasya duṣṭaṃ pītībhavatyasṛk

55.21

tena pītāṅgatā dāho dvitīye śvayathūdbhavaḥ
tṛtīye daṃśavikledastvedastṛṣṇā ca jāyate

55.22

caturthe jvaryate dāhaḥ pañcame sarvagātragaḥ
daṣṭasya rājilairduṣṭaṃ pāṇḍutāṃ yāti śoṇitam

55.23

pāṇḍutā tena gātrāṇāṃ dvitīye gurutāti ca
tṛtīye daṃśavikledo nāsikākṣṇyukhassravāḥ

55.24

caturthe garimā mūrdhno manyāstambhaśca pañcame
vākyasaṅgo jvaraśśītaśśeṣayoḥ pūrvavad vadet

55.25

kuryāt pañcasu vegeṣu cikitsāṃ na tataḥ param
jalāplutā ratikṣīṇā bhītā nakulanirjitāḥ

55.26

śītavātātapavyādhikṣuttṛṣṇāśramapīḍitāḥ
tūrṇaṃ deśāntaraṃ yātā vimuktaviṣakuñcukāḥ

55.27

kuśauṣadhīkaṇṭakavad ye caranti ca kānanam
deśaṃ ca divyādhyuṣitaṃ sarpāste'lpaviṣā matāḥ

55.28

śmaśānaciticaityādau pañcamīpakṣasandhiṣu
aṣṭamīnavamīsandhyāmadhyarātriniṃdiveṣu ca

55.29

yāmyāgneyamaghāśleṣāviśākhāpūrvanairṛte
nairṛtākhye muhūrte ca daṣṭaṃ marmasu ca tyajet

55.30

daṣṭamātre sitāsyākṣaśśīryamāṇaśiroruhaḥ
stabdhajihvo muhurmūrcchañ śītocchvāso na jīvati

55.31

yukto hidhmāvamiśrāsaiḥ śyāvapādakarānanaiḥ
daṣṭamātre visaṃjño vā yassa mṛtyūpadonmukhaḥ

55.32

na nasyaiścetanā tīkṣṇairna kṣatāt kṣatajāgamaḥ
daṇḍāhatasya no rājiḥ prayātasya yamāntikam

55.33

anyathā tvarayā kuryād daṃśasyotkartanādikam
viṣaṃ mātrāśataṃ daṃśe sthitvā dhātūn prayāti yat

55.34

ato'sminnantare kuryād daṃśasyotkartanādikam
dṛṣṭamātre daśedvāpi tameva pavanāśanam

55.35

loṣṭaṃ mahīṃ vā daśanaiśchittvā vānu sasaṃbhramam
niṣṭhiveina samālimped daṃśaṃ karṇamalena vā

55.36

daṃśasyopari badhnīyādariṣṭāṃścaturaṅgule
japtvā siddhena mantreṇa tena stabhnāti tadviṣam

55.37

niṣpīḍyāthoddhareddaṃśaṃ marmasandhvyagataṃ kṣaṇāt
daṃśaṃ maṇḍalināṃ muktvā pittalatvādathāparam

55.38

prataptairhemalohādyairdahedvāśūnmukena vā
taṇḍulīyakakāśmaryakiṇihīgirikarṇikāḥ

55.39

mātuluṅgī sitā śeluḥ pānanasyāñjane hitaḥ
agadaḥ phaṇināṃ ghore viṣe rājīmatāmapi

55.40

pañcavalkavalāyaṣṭīnāgapuṣpairuvālukam
jīvakarṣabhakau śīrta sitā padmakamutpalam

55.41

sakṣaudro himavān nāma hanti maṇḍalināṃ viṣam
lepācchvayathuvīsarpavisphoṭajvaradāhahā

55.42

kāśmaryavaṭaśṛṅgāṇi jīvakarṣabhakau balām
mañjiṣṭhāṃ madhukañceti daṣṭo maṇḍalinā pivet

55.43

kaṭukātiviṣākuṣṭhagṛhadhūmahareṇukāḥ
sakṣaudravyoṣatakarā ghnanti rājīmatāṃ viṣam

55.44

karavīrārkakusumamūlalāṅgalikārakaṇāḥ
kalkayedāranālena pāṭhāmaricasaṃyutāḥ

55.45

eṣa vyantaradaṣṭanāmagadassārvakarmikaḥ
śirīṣapuṣpasvarase saptāhaṃ maricaṃ sitam

55.46

bhāvitaṃ sarpadaṣṭānāṃ pānanasyāñjane hitam
dvipalaṃ natakuṣṭhābhyāṃ ghṛtakṣaudracatuṣpalam

55.47

api takṣakadaṣṭānāṃ pānametat sukhapradam
atha davakṛto vege pūrve visrāvya śoṇitam

55.48

agadaṃ madhusarpibhyāṃ saṃyuktaṃ tvaritaṃ pibet
dvitīye vamanaṃ kṛtvā taddevāgadaṃ pibet

55.49

viṣāpahaiḥ prayuñjīta tṛtīye'ñjanānavane
pibeccaturthe vamitaḥ peyāṃ viṣaharaiḥ kṛtām

55.50

ṣaṣṭhapañcamayośśītairdigdhāsiktamabhīkṣṇaśaḥ
pāyayedvamanaṃ tīkṣṇaṃ yavāgūṃ ca viṣāpahaiḥ

55.51

agadaṃ saptame tīkṣṇaṃ yuñjyādañjananasyayoḥ
kṛtvāvagāḍhaṃ śastreṇa mūrdhni kākapadaṃ tataḥ

55.52

māṃsaṃ sarudhiraṃ tasya carma vā tatra nikṣipet
tṛtīye vāmitaḥ peyāṃ vege maṇḍalināṃ pibet

55.53

atīkṣṇamaṃgadaṃ ṣaṣṭhe gaṇaṃ vā pañcakādikam
ādye'vagāḍhaṃ pracchāya vege daṣṭasya rājilaiḥ

55.54

alābunā haredraktaṃ pūrvavaccāgadaṃ pibet
ṣaṣṭhe'ñjanaṃ tīkṣṇatamamavapīḍaṃ ca yojayet

55.55

anukteṣu ca vegeṣu pūrvaṃ davakaroditam
tvaṅ manohvā niśe vakraṃ rasaśśārdūlajo nakhaḥ

55.56

tamālaṃ kesaraṃ śītaṃ pītaṃ taṇḍulavāriṇā
hanti sarvaviṣāṇyettadvajrivajramikāsurān

55.57

bilvasya mūlaṃ surasasya puṣpaṃ phalaṃ karañjasya nataṃ surāhvam
phalatrayavyoṣaniśādvayaṃ ca bastasya mūtreṇa susūkṣmapiṣṭam

55.59

bhujaṅgalūtonduruvṛścikādyairviṣūcikārjīrṇagarajvaraiśca
ārttān narān bhūtaviṣārṣitāṃśca svasthyīkarotyañjanapānanasyaiḥ
priyaṅgu tagaraṃ lākṣā mañjiṣṭhā madhukaṃ madhu
haridrā cetyayaṃ yogo kauṭilyadayito'gadaḥ

55.60

visaṃjñānāṃ viṣairghoraiḥ prahārairnaṣṭacetasām
udvaddhānāṃ jalaughe ca mṛtānāṃ cetanāpradaḥ

55.61

hemadhātrīrajaḥ kṣaudraṃ gāyatryā parimantritam
lihannanupibet kṣīraṃ dṛṣṭāriṣṭo'pi jīvati

55.62

viṣāpāye'nilaṃ kruddhaṃ snehādibhirupācaret
tailamadyakulatthāmlavarjaiḥ pavananāśanaiḥ

55.63

pittaṃ pittajvaraharaiḥ kaṣāyaiḥ snehavastibhiḥ
samākṣikeṇa vargeṇa kaphamāragvadhādinā

55.64

sitā saugandhikā drākṣā payasyā madhukaṃ madhu
pānaṃ samantrapūtāmbuprokṣaṇādi viṣāpaham

55.65

doṣairvyastaissamastaiśca kīṭadaṃśāścaturvidhāḥ
vātād daṃśo'dhikarujaḥ paitto dāhavisarpavān

55.66

kaphāt kaṇḍūśophayutaḥ pakkodumbarasannibhaḥ
srāvāḍhyassarvaliṅgastu vivarjyassānnipātikaḥ

55.67

taṇḍulīkatulyāṃśāṃ trivṛtāṃ sarpiṣā pivet
yāti kīṭaviṣaiḥ kampaṃ na kailāsa ivānilaiḥ

55.68

kṣīrivṛkṣatvagālepaśśuddhe kīṭaviṣāpahaḥ
muktālepaḥ paraṃ śophatodadāhavraṇapraṇut

55.69

vacāhiṅguvilaṅgāni saindhavaṃ gajapippalī
pāṭhā prativiṣā vyoṣaṃ kāśyapena vinirmitam

55.70

daśāṅgamagadaṃ pītvā sarvakīṭaviṣaṃ jayet
siñced vṛścikadaṃśe tu sarpiḥ koṣṇaṃ sasaindhavam

55.71

kavoṣṇenāranālena sakṣāralavaṇena vā
upanāho ghṛte bhṛṣṭaḥ kalko'jājyāstsasaindhavaḥ

55.72

lepassukhoṣṇaśca hitaḥ piṇyāko gomayo'pi vā
sarvatra cogrāliviṣe pāyayeddadhisarpiṣī

55.73

vidhyet sirāṃ vidadhyācca vamanāñjanāvanam
kīṭebhyo dāruṇatarā lūtāsteṣāṃ viṣaṃ punaḥ

55.74

kṛcchrasādhyaṃ pṛthagdoṣairasādhyaṃ nicayodbhavam
lakṣaṇaṃ prāyaśo daṃśe cintayet kīṭadaṃśavat

55.75

śvāsahidhmādāhamohaśyāvavaktroṣṭhadantatā
grīvāpṛṣṭhagrahaḥ kampaśvāsādhye lūtikāviṣe

55.76

lūtādaṃśaśca sarvo'pi dadrumaṇḍalasannibhaḥ
visarpavān śophayutaḥ savraṇo bahuvedanaḥ

55.77

śvāsadaṃṣṭrāśakṛnmūtralālāśukranakhārttavaiḥ
aṣṭābhirudgamatyeṣā viṣaṃ vaktrād viśeṣataḥ

55.78

taddūṣitaṃ ca vastrādi dehaspṛṣṭaṃ vikārakṛt
dinārdhaṃ lakṣyate naiva lūtādaṃśaḥ punaḥ kramāt

55.79

todaśophajvaragranthikaṇḍūmaṇḍalavān bhavet
athāśu lūtādaṣṭasya daṃśaṃ śastraissamuddharet

55.80

apittaḷaṃ dahedvāpi viṣe vyāpte haredasṛk
haridvadvaya mañjiṣṭhā pattaṅganatagairikaiḥ

55.81

sakṣaudrasarpiragadaḥ kīṭalūtāviṣāpahaḥ
apāmārgamanohvāladārvīdhyāmakagairikaiḥ

55.82

natailākuṣṭhamaricayaṣṭyāhvaghṛtamākṣikaiḥ
agado mandaro nāma lūtāviṣavināśanaḥ

55.83

śuklasparśānmūṣikāṇāṃ daṃśādvā dūṣite'sṛji
granthayaśvayathuḥ koṭho maṇḍalāni bhramo'ruciḥ

55.84

śītajvaro'tirutkampo mūrcchā ca cirakāritā
śūnavastiṃ vivarṇoṣṭhamākhvābhairgranthibhiścitam

55.85

chuchundurusagandhaṃ ca varjayedākhudūpitam
juṣṭaḥ śleṣmolvaṇairdoṣaiḥ sonmādaḥ śvā sa duḥkhitaḥ

55.86

natapucchānano lālādūṣitāsyo'bhidhāvati
tena daṣṭaśirorogajvaratṛṇmūrcchanānvitaḥ

55.87

bhavennarastathānyaiśca daṣṭaḥ khidyati daṃṣṭribhiḥ
daṣṭo yena tu tacceṣṭārutaṃ kurvan vinaśyati

55.88

paśyaṃstameva cākasmādādarśasalilādiṣu
ākhunā daṣṭamātrasya daṃśaṃ kāṇḍādinā dahet

55.89

prakṣālyoṣṇodakenānu pracchāyātra pralepayet
śirīṣarajanīvakrakuṅkumāmṛtavallibhiḥ

55.90

agāradhūmamañjiṣṭhārajanīlavaṇottamaiḥ
pralipyāmlaiḥ kṣālayitvā punastoyaiśca lepayet

55.91

pāḷindīśvetakaṭabhīvilvamūlaguḷūcibhiḥ
añjane gomayaraso vyoṣasūkṣmarajonvitaḥ

55.92

kapitthagomayaraso madhumānavalehane
taṇḍulīyakamūlena siddhaṃ pāne hitaṃ ghṛtam

55.93

āsphotamūlasiddhaṃ vā pañcakāpitthameva vā
takreṇa śarapuṃkhāyā bījaṃ saṃcūrṇya vā pibet

55.94

aṅkolamūlavalko vā bastamūtreṇa kalkitaḥ
sinduvārasya mūlāni vilāḷāsthi viṣaṃ natam

55.95

jalapiṣṭo'gado hanti nasyādyairākhujaṃ viṣam
saśeṣaṃ mūṣikaviṣaṃ varṣādau tu prakupyati

55.97

raktavātahitaṃ sarvaṃ prāyeṇākhuviṣaṃ jayet
daṃśaṃ tvarkadaṣṭasya dagdhvoṣṇena sarpiṣā |' 96
lepādyamauṣadhairuktaiḥ purāṇaṃ ca ghṛtaṃ pibet
catuṣpādbhirdvipādbhirvā nakhadantaiḥ kṣate yadi

55.98

śophapākajvarādyaṃ syāduktaṃ tatrāpi yojayet
somavalko'śvakarṇaśca gojihvā haṃsapādikā

55.99

rajanyau gairikaṃ lepo nakhadantaviṣāpahaḥ
yogo viruddhauṣadhīnāmalpavīryaviṣasya ca

55.100

garasaṃjño bhavet tena pāṇḍuśophajvarādayaḥ
aniśśeṣanivṛttasya viṣasya ca garasya ca

55.101

vātādilakṣaṇaṃ jñātvā yathāvasthaṃ pratikriyām
snehasvedādikāṃ kuryād bahirantaśca yuktitaḥ

55.102

snehakṛtyaṃ ghṛtenaiva tailaṃ yadvardhayedviṣam
śarkarākṣaudrasaṃyuktaṃ cūrṇaṃ tāpyasuvarṇayoḥ

55.103

lehaḥ praśamayatyugraṃ sarvaṃ yogakṛtaṃ viṣam
mūrvānantānatakaṇāpaṭolīcavyacitrakān

55.104

vacāmustāviḷaṅgāni takrakoṣṇāmbumastubhiḥ
pibedrasena cāmlena garapīḍāpraśāntaye

Linked texts (9)