Hridayapriya 56
Hṛdayapriyā 56
- Language
- Sanskrit
Contents
- 56.61 — 1 part
56.1
āyurmedhā ca tāruṇyamārogyaṃ vṛṣatā prabhā
rasādidhātupuṣṭyā syāt tadupāyo rasāyanam
56.2
pūrve vayasi madhye vā tat prayojyaṃ jitātmanaḥ
snigdhasya srutaraktasya viśuddhasya ca sarvathā
56.3
dehe prayogo maline vastre rāga ivāphalaḥ
daśamūlabalāmustājīvakarṣabhakotpalam
56.4
parṇinyau pippalī śṛṅgī medā tāmalakī truṭī
jīvantī joṅgakaṃ drākṣā pauṣkaraṃ candanaṃ śaṭhī
56.5
punarnavā dvikākoḷī kākanāsāmṛtādvayam
vidārī vṛṣamūlaṃ ca tadaiaukadhyaṃ palonmitam
56.6
jaladroṇe pacet pañcadhātrīphalaśatāni ca
pādaśeṣaṃ rasaṃ tasmād vyasthīnyāmalakāni ca
56.7
gṛhītvā bharjayet tailaghṛtād dvādaśabhiḥ palaiḥ
matsyāṇḍikātulārdhena yuktaṃ tallehavat pacet
56.8
snehārdhaṃ madhu śīte'tra tukākṣīryāścatuṣpalam
pippalyā dviguṇaṃ dadyāt caturjātaṃ kaṇārthikam
56.9
ato'valehayenmātrāṃ kuṭīsthaṃ pathyabhojinam
ityeṣa cyavanaprāśo yaṃ prāśya cyavano muniḥ
56.10
jarājarjarito'pyāsīnnārīnayananandanaḥ
kāsaṃ śvāsaṃ jvaraṃ śoṣaṃ hṛdrogaṃ vātaśoṇitam
56.11
mūtraśuklakṛtān doṣān vaisvayaṃ ca vyapohati
bālavṛddhakṣatakṣīṇānāṃ cāṅgavardhanaḥ
56.12
madhukena tugākṣīryā pippalyā sindhujanmanā
pṛthag lauhaissuvarṇena vacayā madhusarpiṣā
56.13
sitayā vā samā yuktā samāyuktā rasāyanam
triphalā sarvarogaghnī medhāyuḥsmṛtibuddhidā
56.14
naladaṃ kaṭurohaṇī payasyā madhukaṃ candanasāribogragandhāḥ
triphalā ca kaṭutrayaṃ haridre sapaṭholaṃ lavaṇaṃ ca taissupiṣṭaiḥ
56.16
triguṇena rasena śaṅkhapuṣpyāḥ sapayaskaṃ ghṛtamalmvaṇaṃ vipakvam
upayujya bhavejjaḍo'pi vāgmī śrutadhārī pratibhānavānarogaḥ
yathāsvaṃ citrakaḥ puṣpairjñeyaḥ pītasitāsitaiḥ
yathottaraṃ sa guṇavān vidhinā ca rasāyanam
56.17
chāyāśuṣkaṃ tato mūlaṃ māsaṃ cūrṇīkṛtaṃ lihan
sarpiṣā madhusarpirbhyāṃ pibedvā payasā yatiḥ
56.18
ambhasā vā hitānnāśī śataṃ jīvati nīrujaḥ
medhāvī balavān kānto vapuṣmān dīptapāvakaḥ
56.19
tailena līḍho māsena vātān hanti sudustarān
mūtreṇa kuṣṭhaśvitrāṇi pītastakreṇa pāyujān
56.20
bhallātakāni puṣṭāni dhānyarāśau nidhāpayet
grīṣme saṅgrāhya hemante svādusnigdhahimairvapuḥ
56.21
saṃskṛtya tānyaṣṭaguṇe salile'ṣṭau vipācayet
aṣṭāṃśaśiṣṭaṃ tatkvāthaṃ sakṣīraṃ śītaḷaṃ pibet
56.22
vardhayet pratyahaṃ cānu tatraikaikamaruṣkaram
saptarātratrayaṃ yāvat trīṇi trīṇi tataḥ param
56.23
ācatvāriṃśatastāni hāsayed vṛddhivat tataḥ
sahasramupayuñjīta saptāhairiti saptabhiḥ
56.24
yantritātmā ghṛtakṣīraśāliṣāṣṭikabhojanaḥ
tadvat triguṇitaṃ kālaṃ prayogānte'pi cācaret
56.25
āśito labhate pūrvāddaherdīptiṃ viśeṣataḥ
pramehakṛmikuṣṭhārśomedodoṣavivarjitaḥ
56.26
nikhātayantrāttattailamāhared gomayāgninā
tailaṃ bhallātakajaṃ madhvaṣṭa(ma)bhāgikaṃ dviguṇasarpiḥ
pūrvavidhiyantritātmā prāpnoti guṇān sa tāneva
56.27
puṣṭāni pākena paricyutāni bhallātakānyāḍhakasammitāni
ghṛṣṭveṣṭikācūrṇakaṇairjalena prakṣālya saṃśoṣya ca mārutena
56.28
jarjarāṇi vipacejjalakumbhe pādaśeṣadhṛtagāḷitaśītam
tadrasaṃ punarapi śrapayet kṣīrakumbhasahitaṃ caraṇasthe
56.29
sarpiḥ pakvaṃ tatra tulyapramāṇaṃ yuñjyāt svecchaṃ śarkarayā rajobhiḥ
ekībhūtaṃ tatkhajakṣobhaṇena sthāpyaṃ dhānye saptarātraṃ suguptam
56.30
tamamṛtarasapākaṃ yaḥ prage prāśamakṣamanupibati yatheṣṭaṃ vāri dugdhaṃ rasaṃ vā
smṛtibalamatimedhāsattvasaurūpetaḥ
kanakanicayagauraḥ so'śnute dīrghamāyuḥ
56.31
droṇe'mbhaso vraṇakṛtāṃ triśatādvipakvāt
kvāthāḍhake palasamaistilatailapātram
tiktāviṣāyavavarāgirijanmatākṣyaiḥ
siddhaṃ paraṃ nikhilakuṣṭhanibarhaṇāya
56.32
sahāmalakaśuktibhirdadhisareṇa tailena vā
guḍena payasā ghṛtena yavasaktubhirvā saha
tilena sahamākṣikeṇa palalena sūpena vā
vapuṣkaramaruṣkaraṃ paramamedhyamāyuṣkaram
56.33
bhallātakaprayoge'tra viśeṣeṇa vivarjayet
kulatthadadhiśuktāni tailābhyaṅgāgniseṃvanam
56.34
paścimāmbhodhitīrasthād vṛkṣāt turavakāt phalam
āhṛtya tadbījabhavaṃ tailaṃ mṛdbhājane sthitam
56.35
raset karīṣanirmathyaṃ pakṣamātramataḥparam
56.36
snigdhasvinno hṛtamalastailaṃ pāṇitalaṃ pibet
majjasārodimantreṇa pūtaṃ prātaḥ śubhe dine
56.37
tenāsyordhvamadhastācca doṣā yāntyasakṛt tataḥ
sāyamasnehalavaṇāṃ yavāgūṃ śītalāṃ pibet
56.38
pañcāhāni pibedevaṃ pakṣaṃ pathyāni cācaret
annaṃ mudgarasenāśnan sarvakuṣṭhaiḥ pramucyate
56.39
tadeva khadirakvāthe triguṇe sādhu sādhitam
tathaivāragvadhakvāthe sthitaṃ pakṣaṃ pibed vratī
56.40
sarpirmadhuyutaṃ pītaṃ tadeva khadirāmbunā
pakṣaṃ māṃbharasāhāraḥ karoti dviśatāyuṣam
56.41
anekāhakṛtaṃ nasyaṃ tenāyurvṛddhikāntidam
pippalyaḥ kiṃśukakṣārabhāvitā ghṛtabharjitāḥ
56.42
prayojyā madhusammiśrā rasāyanaguṇaiṣiṇā
kramavṛddhyā daśāhāni daśa paippalikaṃ dinam
56.43
vardhayet payasā sārdhaṃ tathaivāpanayet punaḥ
jīrṇauṣadhaśca bhuñjīta ṣaṣṭikaṃ kṣīrasarpiṣā
56.44
pippalīnāṃ sahasrasya prayogo'yaṃ rasāyanam
ebhiḥ prayogaiḥ pippalyaḥ kāsaśvāsagalagrahān
56.45
yakṣmamehagrahaṇyarthaḥ pāṇḍutvaviṣamajvarān
ghnanti śophaṃ vamiṃ hidhmāṃ plīhānaṃ vātaśoṇitam
56.46
asanakhadirasārairbhāvitāṃ somarājīṃ
madhughṛtagulapathyālohacūrṇairupaitām
śaradamavalihānaḥ pāriṇāmān vikārāṃstyajati hitamitāśī śvitrakuṣṭhāmayāṃśca
56.47
ye somarājyā vituṣīkṛtāyāścūrṇairupaitāt payasaḥ sujātāt
uddhṛtya sāraṃ madhunā lihanti takraṃ tadevānu pibanti cānte
56.48
kuṣṭhinaḥ kuṣyamāṇāṅgāste jātāṅkulināsikāḥ
bhānti vṛkṣā iva punaḥ prarūḍhanavapallavāḥ
56.49
tilena vā somarājīṃ samāṃ khāded rasāyanam
kuṭīpraviṣṭasya vidhirvihitaḥ pathyasevinaḥ
56.50
atha vātātapasahā yogāḥ pathyānapekṣiṇaḥ
guḍena madhunā śuṇṭhyā kṛṣṇayā lavaṇena vā
56.51
dve dve khādan sadā pathye jīved varṣaśataṃ sukhī
ghṛte pathyāṃ sampratāpya samabhraṃstad ghṛtaṃ pivet
56.52
labheta sukhaṃ cirasthāyi satīvopakṛteḥ sakṛt
dhātrīkṛmighnāsanasāracūrṇaṃ satailasarpirmadhulohareṇu
niṣevamāṇasya bhavennarasya tāruṇyalāvaṇyamapi prakṛṣṭam
56.53
viḍaṅgabhallātakanāgarāṇi ye'śnanti sarpirmadhusaṃyutāni
jarānadīṃ rogataraṅgiṇīṃ te lāvaṇyayuktāḥ puruṣāstaranti
56.56
khadirāsanayūṣabhāvitāyāstriphalāyā ghṛtamākṣikaplutāyāḥ
niyamena narā niṣevitāro yadi jīvantyajarāḥ kimatra citram
punarnavasyārdhapalaṃ navasya piṣṭaṃ pibed yaḥ payasārdhamāsam
māsadvayaṃ tatriguṇaṃ samāṃ vā jīrṇo'pi bhūyaḥ sa punarnavaḥ syāt
mūrvābṛhtyaṃśumatībalānāmuśīrapāṭhāsanaśārivāṇām
kālānusāryāṃgarucandanānāṃ vadanti paunarnavameva kalpam
56.57
śatāvarīghṛtaṃ pītaṃ sasitaṃ dehapuṣṭikṛt
56.58
palārdhamaśvagandhāyā māsārdhaṃ payasā pibet
sukhāmbunā vā tailena ghṛtairvā dehapuṣṭaye
56.59
ye māsamekaṃ svarasaṃ pibanti dine dine bhṛṅgarajassamuttham
kṣīrāśinaste balavīryayuktāḥ samāḥ śataṃ jīvitamāpnuvanti
56.60
māsaṃ vacāmapyupasevamānāḥ kṣīreṇa tailena ghṛtena vāpi
bhavanti rakṣobhiradhṛṣyarūpā medhāvino nirmalabuddhayaśca
56.61
śuddhadehamanasāṃ rasāyanaṃ siddhidaṃ bhavati śīlitaṃ param
vṛddhabhāvarahito'tha śobhate buddhipauruṣavayobalānvitaḥ
56.61.p1
iti hṛdayapriye tṛtīyakhaṇḍe rasāyanavidhānaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ
Linked texts (7)
- Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Vāgbhaṭasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Garuḍapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Yogaratnasamuccaya (Anantakumāra) — Anantakumāra, Sanskrit
- Vīrasiṃhāvaloka — Vīrasiṃha, Sanskrit
- Vīrasiṃha — Bhoja, Sanskrit