Pramāṇa · Search · About · API

Hridayapriya 56

Hṛdayapriyā 56

Language
Sanskrit

Contents

56.1

āyurmedhā ca tāruṇyamārogyaṃ vṛṣatā prabhā
rasādidhātupuṣṭyā syāt tadupāyo rasāyanam

56.2

pūrve vayasi madhye vā tat prayojyaṃ jitātmanaḥ
snigdhasya srutaraktasya viśuddhasya ca sarvathā

56.3

dehe prayogo maline vastre rāga ivāphalaḥ
daśamūlabalāmustājīvakarṣabhakotpalam

56.4

parṇinyau pippalī śṛṅgī medā tāmalakī truṭī
jīvantī joṅgakaṃ drākṣā pauṣkaraṃ candanaṃ śaṭhī

56.5

punarnavā dvikākoḷī kākanāsāmṛtādvayam
vidārī vṛṣamūlaṃ ca tadaiaukadhyaṃ palonmitam

56.6

jaladroṇe pacet pañcadhātrīphalaśatāni ca
pādaśeṣaṃ rasaṃ tasmād vyasthīnyāmalakāni ca

56.7

gṛhītvā bharjayet tailaghṛtād dvādaśabhiḥ palaiḥ
matsyāṇḍikātulārdhena yuktaṃ tallehavat pacet

56.8

snehārdhaṃ madhu śīte'tra tukākṣīryāścatuṣpalam
pippalyā dviguṇaṃ dadyāt caturjātaṃ kaṇārthikam

56.9

ato'valehayenmātrāṃ kuṭīsthaṃ pathyabhojinam
ityeṣa cyavanaprāśo yaṃ prāśya cyavano muniḥ

56.10

jarājarjarito'pyāsīnnārīnayananandanaḥ
kāsaṃ śvāsaṃ jvaraṃ śoṣaṃ hṛdrogaṃ vātaśoṇitam

56.11

mūtraśuklakṛtān doṣān vaisvayaṃ ca vyapohati
bālavṛddhakṣatakṣīṇānāṃ cāṅgavardhanaḥ

56.12

madhukena tugākṣīryā pippalyā sindhujanmanā
pṛthag lauhaissuvarṇena vacayā madhusarpiṣā

56.13

sitayā vā samā yuktā samāyuktā rasāyanam
triphalā sarvarogaghnī medhāyuḥsmṛtibuddhidā

56.14

naladaṃ kaṭurohaṇī payasyā madhukaṃ candanasāribogragandhāḥ
triphalā ca kaṭutrayaṃ haridre sapaṭholaṃ lavaṇaṃ ca taissupiṣṭaiḥ

56.16

triguṇena rasena śaṅkhapuṣpyāḥ sapayaskaṃ ghṛtamalmvaṇaṃ vipakvam
upayujya bhavejjaḍo'pi vāgmī śrutadhārī pratibhānavānarogaḥ
yathāsvaṃ citrakaḥ puṣpairjñeyaḥ pītasitāsitaiḥ
yathottaraṃ sa guṇavān vidhinā ca rasāyanam

56.17

chāyāśuṣkaṃ tato mūlaṃ māsaṃ cūrṇīkṛtaṃ lihan
sarpiṣā madhusarpirbhyāṃ pibedvā payasā yatiḥ

56.18

ambhasā vā hitānnāśī śataṃ jīvati nīrujaḥ
medhāvī balavān kānto vapuṣmān dīptapāvakaḥ

56.19

tailena līḍho māsena vātān hanti sudustarān
mūtreṇa kuṣṭhaśvitrāṇi pītastakreṇa pāyujān

56.20

bhallātakāni puṣṭāni dhānyarāśau nidhāpayet
grīṣme saṅgrāhya hemante svādusnigdhahimairvapuḥ

56.21

saṃskṛtya tānyaṣṭaguṇe salile'ṣṭau vipācayet
aṣṭāṃśaśiṣṭaṃ tatkvāthaṃ sakṣīraṃ śītaḷaṃ pibet

56.22

vardhayet pratyahaṃ cānu tatraikaikamaruṣkaram
saptarātratrayaṃ yāvat trīṇi trīṇi tataḥ param

56.23

ācatvāriṃśatastāni hāsayed vṛddhivat tataḥ
sahasramupayuñjīta saptāhairiti saptabhiḥ

56.24

yantritātmā ghṛtakṣīraśāliṣāṣṭikabhojanaḥ
tadvat triguṇitaṃ kālaṃ prayogānte'pi cācaret

56.25

āśito labhate pūrvāddaherdīptiṃ viśeṣataḥ
pramehakṛmikuṣṭhārśomedodoṣavivarjitaḥ

56.26

nikhātayantrāttattailamāhared gomayāgninā
tailaṃ bhallātakajaṃ madhvaṣṭa(ma)bhāgikaṃ dviguṇasarpiḥ
pūrvavidhiyantritātmā prāpnoti guṇān sa tāneva

56.27

puṣṭāni pākena paricyutāni bhallātakānyāḍhakasammitāni
ghṛṣṭveṣṭikācūrṇakaṇairjalena prakṣālya saṃśoṣya ca mārutena

56.28

jarjarāṇi vipacejjalakumbhe pādaśeṣadhṛtagāḷitaśītam
tadrasaṃ punarapi śrapayet kṣīrakumbhasahitaṃ caraṇasthe

56.29

sarpiḥ pakvaṃ tatra tulyapramāṇaṃ yuñjyāt svecchaṃ śarkarayā rajobhiḥ
ekībhūtaṃ tatkhajakṣobhaṇena sthāpyaṃ dhānye saptarātraṃ suguptam

56.30

tamamṛtarasapākaṃ yaḥ prage prāśamakṣamanupibati yatheṣṭaṃ vāri dugdhaṃ rasaṃ vā
smṛtibalamatimedhāsattvasaurūpetaḥ
kanakanicayagauraḥ so'śnute dīrghamāyuḥ

56.31

droṇe'mbhaso vraṇakṛtāṃ triśatādvipakvāt
kvāthāḍhake palasamaistilatailapātram
tiktāviṣāyavavarāgirijanmatākṣyaiḥ
siddhaṃ paraṃ nikhilakuṣṭhanibarhaṇāya

56.32

sahāmalakaśuktibhirdadhisareṇa tailena vā
guḍena payasā ghṛtena yavasaktubhirvā saha
tilena sahamākṣikeṇa palalena sūpena vā
vapuṣkaramaruṣkaraṃ paramamedhyamāyuṣkaram

56.33

bhallātakaprayoge'tra viśeṣeṇa vivarjayet
kulatthadadhiśuktāni tailābhyaṅgāgniseṃvanam

56.34

paścimāmbhodhitīrasthād vṛkṣāt turavakāt phalam
āhṛtya tadbījabhavaṃ tailaṃ mṛdbhājane sthitam

56.35

raset karīṣanirmathyaṃ pakṣamātramataḥparam

56.36

snigdhasvinno hṛtamalastailaṃ pāṇitalaṃ pibet
majjasārodimantreṇa pūtaṃ prātaḥ śubhe dine

56.37

tenāsyordhvamadhastācca doṣā yāntyasakṛt tataḥ
sāyamasnehalavaṇāṃ yavāgūṃ śītalāṃ pibet

56.38

pañcāhāni pibedevaṃ pakṣaṃ pathyāni cācaret
annaṃ mudgarasenāśnan sarvakuṣṭhaiḥ pramucyate

56.39

tadeva khadirakvāthe triguṇe sādhu sādhitam
tathaivāragvadhakvāthe sthitaṃ pakṣaṃ pibed vratī

56.40

sarpirmadhuyutaṃ pītaṃ tadeva khadirāmbunā
pakṣaṃ māṃbharasāhāraḥ karoti dviśatāyuṣam

56.41

anekāhakṛtaṃ nasyaṃ tenāyurvṛddhikāntidam
pippalyaḥ kiṃśukakṣārabhāvitā ghṛtabharjitāḥ

56.42

prayojyā madhusammiśrā rasāyanaguṇaiṣiṇā
kramavṛddhyā daśāhāni daśa paippalikaṃ dinam

56.43

vardhayet payasā sārdhaṃ tathaivāpanayet punaḥ
jīrṇauṣadhaśca bhuñjīta ṣaṣṭikaṃ kṣīrasarpiṣā

56.44

pippalīnāṃ sahasrasya prayogo'yaṃ rasāyanam
ebhiḥ prayogaiḥ pippalyaḥ kāsaśvāsagalagrahān

56.45

yakṣmamehagrahaṇyarthaḥ pāṇḍutvaviṣamajvarān
ghnanti śophaṃ vamiṃ hidhmāṃ plīhānaṃ vātaśoṇitam

56.46

asanakhadirasārairbhāvitāṃ somarājīṃ
madhughṛtagulapathyālohacūrṇairupaitām
śaradamavalihānaḥ pāriṇāmān vikārāṃstyajati hitamitāśī śvitrakuṣṭhāmayāṃśca

56.47

ye somarājyā vituṣīkṛtāyāścūrṇairupaitāt payasaḥ sujātāt
uddhṛtya sāraṃ madhunā lihanti takraṃ tadevānu pibanti cānte

56.48

kuṣṭhinaḥ kuṣyamāṇāṅgāste jātāṅkulināsikāḥ
bhānti vṛkṣā iva punaḥ prarūḍhanavapallavāḥ

56.49

tilena vā somarājīṃ samāṃ khāded rasāyanam
kuṭīpraviṣṭasya vidhirvihitaḥ pathyasevinaḥ

56.50

atha vātātapasahā yogāḥ pathyānapekṣiṇaḥ
guḍena madhunā śuṇṭhyā kṛṣṇayā lavaṇena vā

56.51

dve dve khādan sadā pathye jīved varṣaśataṃ sukhī
ghṛte pathyāṃ sampratāpya samabhraṃstad ghṛtaṃ pivet

56.52

labheta sukhaṃ cirasthāyi satīvopakṛteḥ sakṛt
dhātrīkṛmighnāsanasāracūrṇaṃ satailasarpirmadhulohareṇu
niṣevamāṇasya bhavennarasya tāruṇyalāvaṇyamapi prakṛṣṭam

56.53

viḍaṅgabhallātakanāgarāṇi ye'śnanti sarpirmadhusaṃyutāni
jarānadīṃ rogataraṅgiṇīṃ te lāvaṇyayuktāḥ puruṣāstaranti

56.56

khadirāsanayūṣabhāvitāyāstriphalāyā ghṛtamākṣikaplutāyāḥ
niyamena narā niṣevitāro yadi jīvantyajarāḥ kimatra citram
punarnavasyārdhapalaṃ navasya piṣṭaṃ pibed yaḥ payasārdhamāsam
māsadvayaṃ tatriguṇaṃ samāṃ vā jīrṇo'pi bhūyaḥ sa punarnavaḥ syāt
mūrvābṛhtyaṃśumatībalānāmuśīrapāṭhāsanaśārivāṇām
kālānusāryāṃgarucandanānāṃ vadanti paunarnavameva kalpam

56.57

śatāvarīghṛtaṃ pītaṃ sasitaṃ dehapuṣṭikṛt

56.58

palārdhamaśvagandhāyā māsārdhaṃ payasā pibet
sukhāmbunā vā tailena ghṛtairvā dehapuṣṭaye

56.59

ye māsamekaṃ svarasaṃ pibanti dine dine bhṛṅgarajassamuttham
kṣīrāśinaste balavīryayuktāḥ samāḥ śataṃ jīvitamāpnuvanti

56.60

māsaṃ vacāmapyupasevamānāḥ kṣīreṇa tailena ghṛtena vāpi
bhavanti rakṣobhiradhṛṣyarūpā medhāvino nirmalabuddhayaśca

56.61

śuddhadehamanasāṃ rasāyanaṃ siddhidaṃ bhavati śīlitaṃ param
vṛddhabhāvarahito'tha śobhate buddhipauruṣavayobalānvitaḥ

56.61.p1

iti hṛdayapriye tṛtīyakhaṇḍe rasāyanavidhānaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ

Linked texts (7)