Pramāṇa · Search · About · API

Siddhisara 3

Siddhisāra 3

Language
Sanskrit

Contents

3.1

annapāna-vidhi
annapānādṛte nānyad vartanaṃ jagato hyataḥ
hitāhita-paricchittyai vidhistasya nigadyate

3.2

raktaśālirmahāśāliḥ kalamāḥ śālijātayaḥ
madhurāḥ śukralāḥ snigdhāḥ svalpamārutavarcasaḥ

3.3

raktaśālistridoṣaghnastṛṣṇāmedonivāraṇaḥ
mahāśāliḥ paraṃ vṛṣyaḥ kalamaḥ śleṣmapittahā

3.4

śīto'gurustridoṣaghno madhuro gauraṣaṣṭikaḥ
kiñciddhīno'sitasmādavaro rasapākataḥ

3.5

śyāmākaḥ śoṣaṇo rūkṣo vātalaḥ śleṣmapittahā
tadvat priyaṅgu-nīvāra-koradūṣāḥ prakīrttitāḥ

3.6

bahuvātaśakṛcchītaḥ pittaśleṣmaharo yavaḥ
vṛṣyaḥ śīto guruḥ svādurgodhūmo vātanāśanaḥ

3.7

śamīdhānya
kaphapittāsrajinmudgaḥ kaṣāyo madhuro laghuḥ
māṣo bahumalo vṛṣyaḥ snigdhoṣṇo vātahṛd guruḥ

3.8

avṛṣyaḥ śleṣmapittaghno rājamāṣo'nilārttikṛt
kulatthaḥ śvāsahikkārśaḥ kaphaśukrānilāpahaḥ

3.9

raktapittajvaronmāthī śīto grāhī makuṣṭhakaḥ
puṃstvāsṛkkaphapittaghnaścaṇako vātalaḥ smṛtaḥ

3.190

masūro madhuraḥ śītaḥ saṃgrāhī kaphapittahā
satīnaścaivamuddiṣṭaḥ kalāyaścātivātalaḥ

3.191

sakṣāro madhuraḥ snigdho balyoṣṇo pittakṛttilaḥ
balaghnā rūkṣaṇāḥ śītā vividhāḥ śimbajātayaḥ

3.192

nātiśītagurusnigdhaṃ chāgaṃ kravyamadoṣalam
viṣṭambhi madhuraṃ śītamāvikaṃ guru bṛṃhaṇam

3.193

svapnaśukrakaraṃ snigdhaṃ bṛṃhaṇaṃ māhiṣaṃ guru
vṛṣyaṃ vātaharaṃ māṃsaṃ vārāhaṃ svedanaṃ guru

3.14

vahnikṛt kaphapittaghno vātasādhāraṇaḥ śaśaḥ
tridoṣaśamanaścaiṇo baddhaviṇmūtraśītalaḥ

3.15

vātaghnaḥ śrotradṛgvarṇasvaraśukrapradaḥ śikhī
uṣṇo vātaharaḥ snigdho gururvṛṣyaśca kurkuṭaḥ

3.16

gurūṣṇamadhuro nāti tittiriḥ sarvadoṣahā
dīpanāḥ sannipātaghnā lāva-varttīra-varttakāḥ

3.17

caṭakaḥ sannipātaghnaḥ kaphaśukravivardhanaḥ
śleṣmāsṛkpittahacchaityāllāghavācca kapiñjalaḥ

3.18

raktapittaharaḥ śīto guruḥ pārāvato mataḥ
tasmāllaghuttaraḥ kiñciddhārītassakapotakaḥ

3.19

snigdhoṣṇaguravo vṛṣyā vātaghnā jalapakṣiṇaḥ
haṃso vṛṣyatarasteṣāṃ prāyastimiranāśanaḥ

3.20

snigdhoṣṇaguravo matsyā vātaghnā raktapittalāḥ
vātapittaharā vṛṣyā bulūkī-kūrma-karkaṭāḥ

3.21

kākamācī tridoṣaghnī stanya vṛṣyā kalambukā
cāṅgerī kaphavātaghnī sārṣapaṃ sarvadoṣalam

3.22

vāstukaḥ potikā cillī pālaṅkyā taṇḍulīyasingle:
mandavātakaphāḥ sṛṣṭaviṭkāḥ pittāsranāśanāḥ

3.23

mūlakaṃ doṣakṛttvāmaṃ svinnaṃ vātakaphāpaham
sarvadoṣaharaṃ hṛdyaṃ kaṇṭhyaṃ tad bālamiṣyate

3.24

karkoṭakaṃ savārttākaṃ paṭolaṃ kāravellakam
kuṣṭhamehajvaraśvāsa-kāsapittakaphāpaham

3.25

sarvadoṣaharaṃ hṛdyaṃ kūṣmāṇḍaṃ vastiśodhanam
kaliṅgālābunī pittanāśane vātakāraṇe

3.26

trapuṣairvāruke vātaśleṣmale pittavāraṇe
karīrābhīru-vetrāgra-kembukaṃ kaphapittajit

3.27

bisa-śālūka-śṛṅgāṭamālukaṃ sakaserukam
raktapittaharaṃ vṛṣyaṃ stanyaṃ ca guru śīlam

3.28

vātaghnaṃ dāḍimaṃ grāhi kaphapittāvirodhi ca
tadvadāmalakaṃ vṛṣyaṃ madhurānurasaṃ saram

3.29

gulmavātakaphaśvāsa-kāsaghnaṃ bījapūrakam
kapitthaṃ grāhi doṣaghnaṃ pakvaṃ guru viṣāpaham

3.30

pakvāmraṃ vātanunmāṃsa-śukra-varṇa-balapradam
vātalaṃ kaphapittaghnaṃ grāhi viṣṭambhi jāmbavam

3.31

tindukaṃ kaphapittaghnaṃ badaraṃ vātapittajit
viṣṭambhi vātalaṃ bilvaṃ piyālaṃ pavanāpaham

3.32

tālaṃ rājādanaṃ mocaṃ panasaṃ nālikerakam
śukramāṃsakarāṇyāhuḥ svādusnigdhagurūṇi ca

3.33

drākṣā-madhūka-kharjūra-kāśmaryaṃ saparūṣakam
vātapittāsrajid dṛṣṭaṃ keśaghnaṃ ca śamīphalam

3.34

kośāmrāmrātakaṃ dantaśaṭhaṃ sakramardakam
raktapittakaraṃ vidyād gulmanut pīlujaṃ phalam

3.35

śuṇṭhī-marica-pippalyaḥ kaphavātajito matāḥ
avṛṣyaṃ maricaṃ vidyāditare vṛṣyasammate

3.36

gulmaśūlavibandhaghnaṃ hiṅgu vātakaphāpaham
yavānīdhānyakājājyo vātaśleṣmanudaḥ param

3.37

lavaṇa
cakṣuṣyaṃ saindhavaṃ vṛṣyaṃ tridoṣaśamanaṃ smṛtam
sauvarcalaṃ vibandhaghnamuṣṇaṃ hṛcchūlanāśanam

3.38

uṣṇaṃ śūlaharaṃ tīkṣṇaṃ viḍaṃ vātānulomanam
romakaṃ cāṇu tasmātsyāt sāmudraṃ kledanaṃ guru

3.39

kṣāra
hṛtpāṇḍugaladoṣaghno yavakṣāro'gnidīpanaḥ
dahano dīpanastīkṣṇaḥ svarjiṃkṣāro vidāraṇaḥ

3.40

ākāśajala (varṣā kā pānī)
doṣaghnaṃ nābhasaṃ vāri laghu hṛdyaṃ viṣāpaham
nānābhūpātrasaṃśleṣād bhidyate tadrasāntaraiḥ

3.41

nadī evaṃ jhīla ādi kā jala
nādeyaṃ vātalaṃ rūkṣaṃ sārasaṃ madhuraṃ laghu
vātaśleṣmaharaṃ vāpyaṃ tāḍāgaṃ vātalaṃ smṛtam

3.42

cauḍyamagnikaraṃ rūkṣaṃ kaphaghnaṃ laghu nairjharam
dīpanaṃ vātalaṃ kaupyamaudbhidaṃ pittanāśanam

3.43

grāhya, agrāhya jala
kaluṣaṃ kṛmiśaivāladūṣitaṃ sūryavarjitam
agrāhyamudakaṃ grāhyamebhirdoṣairvivarjitam

3.44

uṣṇa evaṃ śṛtaśīta jala ke guṇa
uṣṇaṃ vāri jvaraśvāsamedo'nilakaphāpaham
śṛtaśītaṃ tridoṣaghnamuṣitaṃ tacca doṣalam

3.45

gokṣīraṃ vātapittaghnaṃ snigdhaṃ guru rasāyanam
gavyād gurutaraṃ snigdhaṃ māhiṣaṃ vahnināśanam

3.46

chāgaṃ raktātisāraghnaṃ kāsaśoṣajvarāpaham
sekenānilaraktaghnaṃ pittaśleṣmalamāvikam

3.47

auṣṭraṃ śophodarānāhakṛmyarśaḥ kaphapittanut
cakṣuṣyaṃ jīvanaṃ strīṇāṃ raktapitte ca nāvanam

3.48

balyaṃ vātaharaṃ vṛṣyaṃ pittaśleṣmakaraṃ dadhi
tridoṣaṃ mandajātaṃ tu mastu srotoviśodhanam

3.49

grahaṇyartho'rddimārttighnaṃ navanītaṃ navoddhṛtam
vikārāśca kilāṭādyā guravaḥ kuṣṭhahetavaḥ

3.50

grahaṇīgaraśophārśaḥ pāṇḍvatīsāragulmanut
tridoṣaśamanaṃ takramamuddhṛtasnehamādiśet

3.51

vipāke madhuraṃ sarpirvātapittaviṣāpaham
gavyaṃ medhyaṃ ca cakṣuṣyaṃ tatsaṃskārāttridoṣajit

3.52

apasmāra-garonmāda-mūrcchāghnamamavaṃ ghṛtam
ajādīnāṃ ca sarpīṃṣi vidyāt svakṣīravad guṇaiḥ

3.53

mūtra
kaphavātaharaṃ mūtraṃ sarvaṃ kṛmiviṣāpaham
pāṇḍutvodarakuṣṭhārśaḥśophagulmapramehanut

3.54

tilataila, sarṣapataila
vātaśleṣmaharaṃ tvacyaṃ tailaṃ keśyaṃ tilodbhavam
sārṣapaṃ kṛmikaṇḍūghnaṃ kaphamedo'nilāpaham

3.55

kṣauma (alasī) kā taila
kṣaumatailamacakṣuṣyaṃ pittakṛdvātanāśanam
ākṣajaṃ kaphapittaghnaṃ keśyaṃ dṛkśrotratarpaṇam

3.56

madhu
tridoṣaghnaṃ madhu proktamanye śaṃsanti vātalam
hikkāśvāsakṛmicchardi-mehatṛṣṇāviṣāpaham

3.57

ikṣu, ikṣurasa
ikṣavo raktapittaghnā balyā vṛṣyāḥ kaphapradāḥ
dantajastadrasaḥ pathyo viṣṭambhī yāntriko guruḥ

3.58

guḍa
nātipittaharo vṛṣyo vātaghnaḥ kaphakṛd guḍaḥ
sa pittaghnaḥ paraṃ pathyaḥ purāṇo'sṛkprasādanaḥ

3.59

guḍaśarkarā
raktapittaharī vṛṣyā sasnehā guḍaśarkarā
chardyatīsāranud rūkṣā hlādanī madhuśarkarā

3.60

madya
sarvaṃ pittakaraṃ madyamamlatvāt kaphavātanut
dīpanaṃ harṣaṇaṃ balyaṃ pītaṃ yuktyānyathā viṣam

3.61

gauḍī, aikṣavī, mārdvīka surā
surārśaḥkārśyavātaghnī gauḍī saṃsanapācanī
aikṣvī śleṣmamedoghnī mārdvīkaṃ vātapittanut

3.62

madhūkapuṣpāsava, śukta, sauvīra
vātapittakaro rūkṣo madhūkakusumāsavaḥ
raktapittakarāstīkṣṇāḥ śuktasauvīrajātayaḥ

3.63

odanamaṇḍa, peyā
pācano dīpanaḥ pathyo maṇḍaḥ syād bhṛṣṭataṇḍulaiḥ
vātānulomanī laghvī peyā vastiviśodhanī

3.64

vilepī, pāyasa, kṛśarā
grāhiṇī tarpaṇī hṛdyā vilepī balavarddhanī
pāyasaḥ kaphakṛd balyaḥ kṛsarā vātanāśanī

3.65

odana
sudhautaḥ prasrutaḥ svinnaḥ kavoṣṇo laghurodanaḥ
kandamāṃsaphalasnehaiḥ sādhito bṛṃhaṇo guruḥ

3.66

sūpa, śāka
īṣadabhṛṣṭo gatatvakko laghuḥ sūpaḥ susādhitaḥ
svinnaṃ niṣpīḍitaṃ śākaṃ hitaṃ snehābhisaṃskṛtam

3.67

yūṣa
dāḍimāmalakairyūṣo vahnikṛdvātapittahā
śvāsakāsapratiśyāya-kaphaghno mūlakaiḥ kṛtaḥ

3.68

yava-kola-kulatthānāṃ yūṣaḥ kaṇṭhyo'nilāpahaḥ
mudgāmalakajo grāhī pitta-śleṣma-vināśanaḥ

3.69

laghavo bṛṃhaṇā rucyāśchardighnā rāgaṣāḍavāḥ
rasālā bṛṃhaṇī vṛṣyā vātahṛt saguḍaṃ dadhi

3.70

rāgaṣāḍava- sa tu dāḍimamṛdvīkāyuktaḥ syādrāgaṣāḍavaḥ
rucikṛllaghupākaśca doṣāṇāmavirodhakṛt
saktavo bhedino rūkṣā vātalā balyatarpaṇāḥ
yāvakāpūpavāṭyāśca mehodāvarttanāśanāḥ

3.71

guravo gauḍikā bhakṣyā bṛṃhaṇā vātanāresource: 1
guravo gauḍikā bhakṣyā bṛṃhaṇā vātanāśanāḥ
vātapittaharo vṛṣyo ghṛtapūro'gnidīpanaḥ

3.72

bṛṃhaṇāḥ sāmitā bhakṣyā balyāḥ pittānilāpahāḥ
piśitairvesavārādyaiḥ sampūrṇā gurutarpaṇāḥ

3.73

paiṣṭikā guravo bhakṣyā vīryoṣṇāḥ kaphapittalāḥ
vaidalāḥ śleṣmalā jñeyā guravo bhinnavarcasaḥ

3.74

vātapittaharā varṇadṛṣṭidā ghṛtapākimāḥ
bhakṣyāstailakṛtā dṛṣṭivātaghnāḥ pittakopanāḥ

3.75

prīṇanaṃ jaraṇaṃ hṛdyaṃ balyaṃ rocanabṛṃhaṇam
bhaktaṃ hi sātmyatyantamannapānamato hitam

3.76

snigdhoṣṇamanile śastaṃ pitte susvādu śītalam
kaphe'nupānaṃ rūkṣoṣṇaṃ kṣaye kravyarasaḥ śubhaḥ

3.77

stryadhvopavāsa-bhāṣyoṣṇaklāntānāṃ kṣīramiṣyate
sthūle madhuyutaṃ toyamanupānaṃ kṛśe surā

3.78

vihatore:svaraśvāsa-kāsahikkāprasekinām
ūrdhvajatrugadārttānāmanupānaṃ na śasyate

3.79

guru va laghu anna kī mātrā
gurvalpaṃ laghu cānalpamadyānmātrāgnikālavit
jñātvā saṃskārasātmyāgnīn bhuktaṃ syāllaghu gurvapi

3.80

cikitsā meṃ annapāna-viṣayaka jñāna kā mahattva
annapānāni yo yuktyā yojayatyāgamāśrayāt
bhiṣak svasthātureṣūccaiḥ sa loke labhate yaśaḥ

3.80.p1

ityannapānavidhiḥ tṛtīyo'dhyāyaḥ samāptaḥ || caturtha adhyāya

Linked texts (10)