Pramāṇa · Search · About · API

Siddhisara 6

Siddhisāra 6

Language
Sanskrit

6.1

iti jvaracikitsādhyāyaḥ pañcamaḥ samāptaḥ
atisāra- nidāna evaṃ bheda
viruddhātigurusnigdha-rūkṣoṣṇādhyaśanādibhiḥ
hatvāgnimuddhatā doṣā hyatīsāraṃ prakurvate

6.2

ekaikaśaḥ samastaiśca doṣaiḥ śokādbhayādapi
ṣaḍvidhaḥ sa tu boddhavyastasya lakṣaṇamucyate

6.3

vātaja atisāra kā lakṣaṇa
aruṇaṃ phenilaṃ rūkṣamalpamalpaṃ muhurmuhuḥ
śakṛdāmaṃ sarukśabdaṃ mārutenātisāryate

6.4

pītaraktāsitanīladurgandhaharitadravam
dāhapākapipāsaiśca śakṛt pittātpravartate

6.5

śvetaṃ visraṃ ghanaṃ snigdhaṃ śītalaṃ mandavedanam
gauravārucihallāsaiḥ purīṣaṃ sāryate kaphāt

6.6

vārāhasnehamāṃsāmbu-ṣaḍrasaṃ sarvarūpiṇam
kṛcchrasādhyamatīsāraṃ vidyāddoṣatrayodbhavam

6.7

kṣaudrasnehayakṛtkṣīra-vesavāropamaṃ śakṛt
nānāvarṇotkaṭaṃ pūti candrikāḍhyaṃ na siddhayati

6.8

pakva-bhraṣṭa-gudaḥ kṣīṇo jvaraśvāsādyupadrutaḥ
gatoṣmā nityamādhmātaḥ kukṣirogī na jīvati

6.9

bhayaśokaja atisāra kā upacāra
bhayaśokasamudbhūtau jñeyau vātātisāravat
tayorvātaharī kāryā harṣaṇāśvāsanaiḥ kriyā

6.10

pakvātisāra, āmātisāra
atīsārā dvidhā jñeyāḥ sarve pakvāmabhedataḥ
majjatyāmaṃ śakṛttoye pakvaṃ ca plavatīritam

6.11

āmātisāra meṃ laṃghana evaṃ vamana ke sātha upacāra
tatrāme vamanaṃ kāryaṃ laṅghanaṃ ca yathākramam
viśvodīcyodakaṃ pānaṃ laghvannaṃ cāsya śasyate

6.92

āmaḥ saṃstambhito hyādau gulmakuṣṭhādirogakṛt
ataḥ sāryaṃ harītakyā paścāt sandhānamiṣyate

6.93

pippalyādiḥ prayoktavyaḥ peyāyūṣakhalādiṣu
haridrādi-gaṇaḥ peyo vacādirvāmaśāntaye

6.94

nāgarātiviṣāhiṅgu-mustavatsakacitrakāḥ
ghanaṃ tejovatī pāṭhā pippalīndrayavānvitāḥ

6.95

saindhavaṃ kauṭajaṃ bījaṃ vacā kaṭukarohiṇī
viḍaṃ vacābhayā pāṭhā viḍaṅgaṃ viśvabheṣajam

6.96

elā kuṭajabījāni lodhraṃ śābarakaṃ niśe
vatsakātiviṣāśuṇṭhī-bilvahiṅguvacāmbudāḥ

6.97

ślokārthavidhayo yogāḥ ṣaḍete pācanā matāḥ
uṣṇāmbumadyadhānyāmlaiḥ pītā vā ślakṣṇacūrṇitāḥ

6.18

āmātisāra-nāśaka yoga
tryūṣaṇātiviṣā-hiṅgu-vacā-sauvarcalābhayāḥ
pītvoṣṇenāmbhasā jahyādāmātisāramāyatam

6.19

vacābilvakaṇāviśvakuṣṭhadīpyakakūlakam
saviḍaṅgaṃ jayet pītamāmamuṣṇāmbunā srutam

6.20

pakvātisāra meṃ sāṃgrāhika vidhi
pakvo'sakṛdatīsāro grahaṇīmārdavād yadā
pravarttate tadā kāryaḥ kṣipraṃ sāṃgrāhiko vidhiḥ

6.21

pakvātisāra-nāśaka yoga
samaṅgā śālmalī-vṛntaṃ lodhraṃ pāṭhā sadhātakī
āmrāsthi phalinī padmaṃ tirīṭaṃ bilvapeśikā

6.22

valkalaṃ dīrgha-vṛntasya nāgaraṃ madhuyaṣṭikā
tvagvṛkṣadāḍimaṃ lodhraṃ dhātakī gaṇḍakālikā

6.23

ete'rddha-sammitā yogāścatvāro madhulehitāḥ
pakvātīsāranāśāya prapojyāstaṇḍulāmbunā

6.24

pakvātīsāriṇe deyo mustākvāthaḥ samākṣikaḥ
lodhrāmbaṣṭhādikau vargau yojyau vaivaṃ mahāguṇau

6.25

kāśmarīpadmapatrāntaḥ pakvātkaṭvaṃgavalkalāt
sapadmakesaro grāhī syādraso mākṣikānvitaḥ

6.26

nyagrodhādigaṇapūrṇa-puṭapakvasya tittireḥ
dravo madhusitāyuktaḥ pīto hantyudarāmayam

6.27

pañcamūlībalāviśva-dhānyakotpalabilvajā
vātātisāriṇe deyā peyāmlāmletarāthavā

6.28

kaṭphalātiviṣāmbhodhavatsakaṃ nāgarānvitam
śṛtaṃ pittātisāraghnaṃ pātavyaṃ madhusaṃyutam

6.29

utpalaṃ dhātakī-puṣpaṃ śuṇṭhīdāḍimavalkalam
samaṃgotpalapadmāni lodhraṃ mocarasastilāḥ

6.30

śatakratuyavā mustaṃ bhūnimbaṃ sarasāñjanam
mṛṇālaṃ candanaṃ lodhramutpalaṃ viśvabheṣajam

6.31

pāṭhā durālabhā viśvamāmrajambvasthi kaṭphalam
bilvadāruharidrātvak dhanvayāsaṃ sabālakam

6.32

dhātakyativiṣāśuṇṭhī-vatsatvakphala-tārkṣyajam
kaṭphalaṃ madhukaṃ lodhraṃ dāḍimatvaksamanvitam

6.33

cūtāsthi dhātakīpuṣpaṃ sasamaṅgaṃ saroruham
savalkaṃ vatsakaṃ dārdī pāṭhā granthika-nāgaram

6.34

vargāḥ ślokārddhavicchedā daśaite madhuśālinaḥ
pītāstaṇḍulatoyena pittātīsāranāśanāḥ

6.35

pittātīsāriṇaḥ pittamahitāśanasevanāt
sandūṣya śoṇitaṃ kuryādraktātīsāramuddhatam

6.36

tatra tūrṇaṃ kriyā kāryā raktapittanivāriṇī
ājaṃ payaḥ prayoktavyaṃ pānabhojanavastiṣu

6.37

raktātisāra-nāśaka vividha yoga
payasyā śārivā lodhraṃ śarkarā madhuyaṣṭikā
śītena payasā pītāḥ sakṣaudrā raktanāśanāḥ

6.38

śallakī-badarī-jambū-priyālāmrārjunatvacaḥ
pītāḥ kṣīreṇa madhvāḍhyāḥ pṛthak śoṇitavāraṇāḥ

6.39

indīvaraṃ samaṅgā ca mocāhvāmbujakesaram
tilāḥ śābarakaṃ yaṣṭī samaṅgā śarkarotpalam

6.40

utpalaṃ śālmalī-śleṣmā yaṣṭī śābarakaṃ tilāḥ
yogatrayamajākṣīra-kṣaudravad raktanāśanam

6.41

candanasya priyaṅgorvā kalkaṃ sakṣaudraśarkaram
pītvā raktasruterdāhānmucyate taṇḍulāmbhasā

6.42

jyeṣṭhāmbunā madhūpūtena raktahṛd vatsaphāṇitam
madhukotpala-śaṅkhānāṃ kalko vā śarkarānvitaḥ

6.43

śleṣmātisāra-cikitsā
vyatyāsena śakṛdraktaṃ sāryamāṇaṃ virecayet
kṣīreṇa triphalāktena yuktyā sadyoddhṛtena vā

6.44

pūtīka-vyoṣa-bilvāgni-takra-dāḍima-hiṅgubhiḥ
bhojayetsaṃskṛtairyūṣaiḥ śleṣmātīsārapīḍitam

6.45

cavyaṃ sātiviṣaṃ kuṣṭhaṃ pāṭhā kaṭukarohiṇī
abhayāmbudharaḥ śuṇṭhī bilvakarkaṭikāyutā

6.46

citrakaṃ pippalīmūlaṃ pippalī gajapippalī
kṛmiśatrurvacā dāru dhānyakaṃ ca sakattṛṇam

6.47

ślokārddhakalitā yogāścatvāraḥ kathitāḥ śubhāḥ
śleṣmātisāriṇe deyā hyete vahnibalapradāḥ

6.48

pathyāgni-kaṭukā-pāṭhā-vacā-granthika-vatsakāḥ
sanāgaro jayetkvāthaḥ kalko vā ślaiṣmikīṃ srutim

6.49

palamaṅkoṭhamūlasya pāṭhādārgyośca peṣayet
jyeṣṭhāmbunākṣamātrā syād varttiḥ sarvātisāranut

6.50

bilvābda-dhātakī-pāṭhā-śuṇṭhī-mocarasāḥ samāḥ
pītā rundhantyatīsāraṃ guḍatakreṇa durjayam

6.51

nirvāhikā kā svarūpa
srute rakte purīṣe ca vāyunā viḍvivarjitam
nirvāhiketi tatkhyātaṃ yatphenābhaṃ pravarttate

6.52

nirvāhikāhara yoga
agnibilvaśṛtaṃ kṣīraṃ guḍatailānuyojitam
dīptāgniṃ pāyayetprātaḥ sukhadaṃ varcasaḥ kṣaye

6.53

payasā pippalīkalkaḥ pīto vā maricodbhavaḥ
tryahānnirvāhikāṃ hanyāccirakālānubandhinīm

6.54

nirvāhikā meṃ sadyaḥphalaprada vividha yoga
tailaṃ sarpirdadhi kṣaudraṃ sitā viśvaṃ saphāṇitam
sarvamāloḍya pātavyaṃ sadyo nirvāhikāṃ haret

6.55

dhātakī-badarīpatra-kapittharasa-mākṣikam
salodhramekato dadhnā pibennirvāhikārditaḥ

6.56

bilvapeśīṃ guḍaṃ lodhraṃ tailaṃ maricayojitam
līḍhvā nirvāāhikāklāntaḥ kṣipraṃ sukhamavāpnuyāt

6.57

yaṣṭīmadhukatailena karttavyamanuvāsanam
doṣaśeṣanivṛttyarthamimaṃ vastiṃ prayojayet

6.58

kukūlapakvaṃ saṃkṣuṇṇa-śālmalīvṛntamarditam
kṣīraprasthaśṛtaṃ sarpirmadhuyaṣṭīsamanvitam

6.59

picchāvastirayaṃ datto jvarapittātisāranut
gulmajīrṇātisāraghno grahaṇīśophanāśanaḥ

6.60

grahaṇī roga kā svarūpa evaṃ cikitsā-vidhi
mande'gnau dūṣitā doṣaiḥ pṛthak sarvaiścaturvidhā
grahaṇī, lakṣaṇaṃ tasyāścikitsā cātisāravat

6.61

grahaṇīroga-nāśaka vividha yoga
ajamodāgni-cavyāni tryūṣaṇaṃ lavaṇāni ca
kṣārau dvau granthikaṃ hiṅgurġuḍikāmlaiḥ kṛtāgnidā

6.62

triphalāruṣkara-vyoṣairlavaṇatrayamādahet
tatpītaṃ sarpiṣā pāṇḍugrahaṇīgulmaśūlanut

6.63

yavānī-vyoṣa-sindhūttha-jīrakadvaya-hiṅgujam
ādyagrāsāśitaṃ sājyaṃ cūrṇaṃ vātanudagnikṛt

6.64

śatāhvā-dhānyaka-pāṭhā-bilvāgni-viśvadīpyakaiḥ
samūlā-māgadhā-kolā-kalkaireṣāṃ paced ghṛtam

6.65

caturguṇena dadhnā ca cāṃgarī rasavaddharet
grahaṇyartho-gudabhraṃśa-kṛcchrānāha-pravāhikāḥ
śvāsa-tṛṭ-chardikāsaghno rucikṛtpāṇḍurogahā

6.66

tārkṣjātiviṣā-bilvavṛkṣakatvak-phalāmbudam
sapāṭhā-dhātakī-tiktā-nāgaraṃ cūrṇitaṃ pibet

6.67

sakṣaudraṃ jyeṣṭhatoyena paittike grahaṇīgade
arśaḥ pravāhikā-rakta-kukṣiroga-gudārtiṣu

6.68

vatsa-vyoṣābda-bhūnimba-tiktāṃśairdvau ca vahnitaḥ
ṣoḍaśāṃśāttvaco vātsyāccūrṇametad guḍāmbunā

6.69

tatpītaṃ grahaṇīdoṣakāmalāpāṇḍurogajit
pramehārucyatīsāragulmaśoṣajvarāpaham

6.70

śaṭī vyoṣābhayā kṣārau granthikaṃ bījapūrakam
lavaṇoṣṇāmbunā pānaṃ ślaiṣmike grahaṇīgade

6.71

madhupādotkaṭaḥ kvātho madhukābdasamāyutaḥ
mṛṇālāguru-śītailā-digdhve kumbhe'gnidīpanaḥ

6.72

granthikāgnyabhayākṛṣṇā viḍaṅgāktaghaṭe sthitam
māsaṃ takraṃ grahaṇyarśaḥ kāsagulmakṛmīra ṇam

6.73

dīpanānyannapānāni cūrṇāriṣṭaghṛtāni ca
pravibhajya yathāvasthaṃ yojayed grahaṇīgade

6.74

jvaro vivarṇatā śūlaṃ hṛdrogaḥ sādanaṃ bhramaḥ
bhaktadveṣo'tisāraśca sañjātakṛmilakṣaṇam

6.75

viḍaṅgasaindhavakṣāra-kampillakaharītakīm
pibet takreṇa sampeṣya sarvakṛminivṛttaye

6.76

śigrudārvyākhuparṇyabda-triphalābhiḥ śṛtaṃ jalam
kṛṣṇāviḍaṅga-kalkāḍhyaṃ pibet kṛminivāraṇam

6.77

ākhuparṇīdalaiḥ piṣṭaiḥ piṣṭakena ca pūpikām
adyāt sauvīrakaṃ cānupibet kṛmiviśuddhaye

6.78

lihyāt kṣaudreṇa vaiḍaṅgaṃ cūrṇaṃ kṛmivināśanam
pāribhadrakapannotthaṃ rasaṃ vā madhunā pibet

6.79

phalatrayavacādantī-trivṛt kampillakaiḥ samaiḥ
siddhaṃ sarpirgavāṃ mūtre pītaṃ kṛminiṣūdanam

Linked texts (19)