Napumsakamritarnava 2
Napuṃsakāmṛtārṇava 2
- Language
- Sanskrit
2.1
śiṣya uvāca
atha klaibyaṃ cikitsāṃ ca vājīkaraṇameva ca
śukraśuddhakaraṃ caiva vidhānaṃ kṛpayā vada
2.2
gururuvāca
śrūyatāṃ vidhinā tāta śukraśodhakaraṃ vidhim
teṣvādyāñśukradoṣāṃstrīnsnehasvedādibhirjayet
kriyāviśeṣairmatimāṃstathā cottaravastibhiḥ
2.3
pāyayettaṃ naraṃ sarpirbhiṣak kuṇaparetasi
2.4
dhātakīpuṣpakhadiradāḍiṃmārjunasādhitam
pāyayedathavā sarpiḥ sālasārādisādhitam
2.5
graṃthibhūte śaṭhīsiddhaṃ pālāśe vāpi bhasmani
parūṣakavaṭādibhyāṃ pūyaprakhye tu sādhitam
2.6
viṭprabhe pāyayetsiddhaṃ citrakośīrahiṃgubhiḥ
vājīkaraṇavidhiṃ tāta kartavyaṃ kṣīṇaretasi
2.7
atha cikitsitaṃ vakṣye klībānāṃ hitakāmyayā
klaibyānāmiha sādhyānāṃ kāryoṃ hetuviparyayaḥ
2.8
sāmānya cikitsā
mukhyaṃ cikitsitaṃ yasmānnidānaparivarjanam
klaibyopaśāṃtaye kuryātkṣīṇakṣatahitaṃ ca yat
2.9
vastayaḥ kṣīrasarpīṃṣi vṛṣyayogāśca ye matāḥ
rasāyanaprayogāśca sarvānitānprayojayet
2.10
samīkṣya dehadoṣāgnibalabheṣajakālavit
vyapaiti hetujaṃ klaibyaṃ yatsyāddhetuviparyayāt
2.11
susvinnasnigdhagātrasya snehayuktaṃ virecanam
pradadyānmatimān vaidyastatastamanuvāsayet
2.12
palāśairaṃḍamustādyaiḥ paścādāsthāpayettataḥ
vājīkaraṇayogāśca yojyā bījopaghātaje
2.13
dhvajabhaṃga kā yatna
dhvajabhaṃgakṛtaṃ klaibyaṃ jñātvā tasyācaretkriyām
pradehānpāriṣekāṃśca kuryādvā raktamokṣaṇam
2.14
snehapānaṃ ca kurvīta sasnehaṃ vā viśodhanam
tato'nuvāsanaṃ kuryādathavāsthāpanaṃ punaḥ
vraṇavacca kriyāḥ sarvāstatra kuryādvicakṣaṇaḥ
2.16
jarāsaṃbhavaje klaibye kṣayaje caiva kārayet
snehasvedopapannasya sasnehaṃ śodhanaṃ hitam
kṣīrasarpirvṛṣyayogāḥ bastayaścaiva yāpanāḥ
2.17
rasāyanaprayogāśca tayorbheṣajamucyate
iti viśeṣato jñātvā vājīkaraṇamapiśśṛṇu
2.18
atha vājīkaraṇam
yena nārīṣu sāmarthyaṃ vājivallabhate naraḥ
vrajeccāpyadhikaṃ yena vājīkaraṇameva tat
2.19
yaddravyaṃ puruṣaṃ kuryādvājīva suratakṣamam
tadvājīkaraṇaṃ khyātaṃ munibhirbhiṣajāṃ varaiḥ
2.20
vājīnāmaprakāśatvāttacca maithunasaṃjñakam
vājīkaraṇasaṃjñābhiḥ puṃstvameva pracakṣate
2.21
trividha vājīkaraṇa
śukraśrutikaraṃ kiṃcit kiṃcicchukravivarddhanam
śrutivṛddhikaraṃ kicit trividhaṃ vṛṣyamucyate
2.22
naro vājīkarānrayogānsamyakchudgho nirāmayaḥ
saptatyaṃtaṃ prakurvīta varṣādūrdhvaṃ tu ṣoḍaśāt
2.23
nacaiva ṣoḍaśādarvāk saptatyā paratona ca
āyuṣkāmo naraḥ strībhiḥ saṃyogaṃ kartumarhati
2.24
kṣayavṛddhyupadaṃśādyā rogāścātīvadurjjayāḥ
akālamaraṇaṃ ca syādvrajataḥ striyamanyathā
2.25
vilāsināmarthavatāṃ rūpayauvanaśālinām
narāṇāṃ bahubhāryāṇāṃ vidhirvājīkaro hitaḥ
2.26
sthavirāṇāṃ riraṃsūnāṃ strīṇāṃ vālamyamicchatām
yoṣitprasaṃgātkṣīṇānāṃ klībānāmalparetasām
2.27
hitā vājīkarā yogā prītyapatyabalapradāḥ
ete'pi puṣṭadehānāṃ sevyāḥ kālādyapekṣayā
2.28
bur̤hāpe ke kāraṇa
paṃthāḥ śītaṃ kadannaṃ ca vayovṛddhāśca yoṣitaḥ
manasaḥ prāptikūlyaṃ ca jarāyāḥ paṃca hetavaḥ
2.29
vājīkaraṇa padārtha
bhojanāni vicitrāṇi pānāni vividhāni ca
vākchravaṇābhirāmā ca tvacaḥ sparśasukhāvahāḥ
2.30
yāminī sendutilakā kāminī navayauvanā
gītaṃ śrotramanohāri tāmbūlaṃ madirā srajaḥ
2.31
gaṃdhā manojñā rūpāṇi citrāṇyupavanāni ca
manasaścāpratīghāto vājīkurvanti mānavam
2.32
śatāvarīghṛtam
ghṛtaṃ śatāvarīgarbhaṃ kṣīre daśaguṇe pacet
śarkarāpippalīkṣaudrayuktaṃ tadvṛṣyamucyate
2.33
laghuvājīsarpiḥ
kalkena vājīgaṃdhāyā vipacedghṛtamuttamam
caturguṇamajākṣīraṃ dattvoddhṛtyātha śīlite
sitāṃ samāṃ pradāyādyādvalapuṣṭivivṛddhaye
2.34
godhūmādighṛtam
godhūmāṃśca palaśataṃ niḥkvāthya salilāḍhake
pādāvaśeṣe pūte ca dravyāṇīmāni dāpayet
2.35
godhūmaṃ muṃjātaphalaṃ māṣadrākṣāparūṣakam
kākolī kṣīrakākolī jīvaṃtī saśatāvarī
2.36
aśvagaṃdhā sakharjūraṃ madhukaṃ tryūṣaṇaṃ sitā
bhallātakamātmaguptā samabhāgāni kārayet
2.37
ghṛtaprasthaṃ pacedekaṃ kṣīraṃ dattvā caturguṇam
mṛdvagninā ca saṃsiddhe dravyāṇyetāni nikṣipet
2.38
tvagelā pippalī dhānyakarpūraṃ nāgakeśaram
yathālābhaṃ vinikṣipya sitākṣaudrapalāṣṭakam
2.39
dugdhekṣudaṃḍaināloḍya vidhivadviniyojayet
śālyodanena bhuṃjīta pibenmāṃsarasena vā
2.40
kevalasya pibedasya palamātrapramāṇataḥ
na tasya liṃgaśaithilyaṃ na ca śukrakṣayaṃ vrajet
2.41
balyaṃ paraṃ vātaharaṃ śukrasaṃjananaṃ param
mūtrakṛcchrapraśamanaṃ vṛddhānāṃ cāpi śasyate
2.42
paladvayaṃ tadaśnīyāddaśarātramataṃdritaḥ
2.43
ramate daśarāmābhiḥ pītvā cānupibetpayaḥ
aśvibhyāṃ nirmitaṃ caitadgodhūmādyaṃ rasāyanam
2.44
jaladroṇe tu godhūmakvāthe taccheṣamāḍhakam
muṃjātakasya sthāne tu tadguṇaṃ tālamustakam
2.45
kalkadravyasamaṃ mānaṃ tvagādeḥ sāhacaryataḥ
2.46
vānarī guṭikā
bījāni hikapikacchoḥ kuḍavamitānitusvedayecchanakaiḥ || prasthe gobhavadagdhe dugdhaṃ yāvaddbhavedgāḍham
2.47
tvagrahitāni ca kṛtvā sūkṣmaṃ saṃpeṣayettāni
piṣṭikāyāśca vaṭikāḥ kṛtvā gavye pacedājye
2.48
dviguṇitaśarkarayā tā vaṭikāḥ sapakvayā lepyā
vaṭikā mākṣikamadhye majjanayoge'khilāḥ sthāpyāḥ
2.49
paṃcaṭaṃkamitāstāstu prātaḥ sāyaṃ ca bhakṣayet
anena śīghradrāvīyo yaśca syātpatito dhvajaḥ
2.50
sopi prāpnoti surate sāmarthyamativājivat
nānena sadṛśaṃ kiṃciddravyaṃ vājīkaraṃ param
2.51
tilāśvagaṃdhākapikacchūmūlairvidārikā yaṣṭikapiṣṭayogaḥ
ājenapiṣṭaḥpayasāghṛtena pakvābhavecchaṣkulikā'tivṛṣyā
2.52
pāyasa
gavāṃ virūḍhavatsānāṃ siddhaṃ payasi pāyasam
tathā godhūmacūrṇaṃ ca sitāmadhughṛtānvitam
bhuktvā hṛṣyati jīrṇopi kiṃ punaryadi yauvane
2.53
sitādivṛṣya yoga
śarkarāyāstulākā syādekā gavyasya sarpiṣaḥ
prasthaṃ vidāryāścūrṇasya pippalyāḥ prastha eva ca
2.54
ardhāḍhakaṃ tugākṣīryāḥ kṣaudrasyābhinavasya ca
tatsarvaṃ miśritaṃ tiṣṭhenmarttike ghṛtabhājane
2.55
mātrāmagnisamāṃ tasya prātaḥkāle prayojayet
eṣa vṛṣyaḥ paro yogaḥ kaṃṭhyo bṛṃhaṇa eva ca
2.56
yogya dūdha
gṛṣṭīnāṃ vṛddhavatsānāṃ māṣaparṇabhṛtāṃ gavām
yatkṣīraṃ tatpraśaṃsaṃti balakāmeṣu jaṃtuṣu
2.57
rasālā
arddhāḍhakaṃ ca śuciparyuṣitasya dadhnaḥ
khaṃḍasya ṣoḍaśapalāni śaśiprabhasya
sarpiḥ palaṃ madhupalaṃ maricārddhakarṣaṃ
śuṃṭhyāstathārddhapalamarddhapalaṃ caturṇām
2.58
śukle paṭe varavadhūmṛdupāṇighṛṣṭa
karpūragaṃdhasurabhirnavabhāṃḍasaṃsthā
eṣā vṛkodarakṛtā surasā rasālā
yā svāditā bhagavatā madhusūdanena
2.59
aśvagaṃdhādighṛta
aśvagaṃdhā prasthamekaṃ dugdhaṃ caivāḍhakadvayam
ghṛtaprasthamitaṃ dadyācchanairmṛdvagninā pacet
2.60
trikaṭukaṃ caturjātaṃ viḍaṃgaṃ jātipatrakam
balā cātibalā caiva śvadaṃṣṭrāvṛddhadārakam
2.61
palaikaṃ ca pradātavyaṃ lohaṃ vaṃgaṃ tathābhrakam
prasthārddhaṃ mākṣikaṃ dadyātprasthārdhā śarkarā śubhā
2.62
sarvametadvinikṣipya snigdhe bhāṃḍe nidhāpayet
dvau kālo bhakṣayennityaṃ samīkṣyāgnibalaṃ yathā
2.63
arghaṃ vātaṃ hanustaṃbhaṃ saṃdhivātaṃ kaṭigraham
garbhaprasavajāndoṣānchukradoṣāṃstathaiva ca
2.64
sarvavātānnihantyetadyathonmattagajaṃ hariḥ
aśvagaṃdhādivikhyātaṃ ghṛtaṃ vājīkaraṃ param
2.65
māṣādighṛta
māṣāṇāmātmaguptānāṃ bījānāmāḍhakatrayam
jīvakarṣabhako mede vīrāvṛddhī śatāvarī
2.66
madhukaṃ cāśvagaṃdhā ca sādhayetkuḍavonmitam
tapteva sminghṛtaprasthe dravyāddaśaguṇaṃ payaḥ
2.67
vidāriṇo daśaprasthaṃ prasthamikṣurakasya ca
dattvā mṛdvagninā sādhyaṃ siddhaṃ sarpirnidhāpayet
2.68
śarkarāyāstu gokṣīryāḥ kṣaudrasya ca pṛthak pṛthak
bhāgāṃścatuṣpalāṃścātra pippalyāśca dvayaṃ palam
2.69
balapūrvamato līr̤havā tatonnamupayojayet
yadīcchedakṣayaṃ śuklaṃ śephasaścottamaṃ balam
2.70
mahāsugaṃdhitailam
karpūrāgarucocapatranalikālākṣāsaṭīghātakīpuṣpaiḥ
saptadalailavālusaralaiḥ śaileyamāṃsīplavaiḥ || elākuṃkumarocanādamanakaiḥ śrīvāsajātīphalaiḥ kaṃkolakramakoccaṭāmadamurākāṃtā lavaṃgāmayaiḥ
2.71
vālośīrahareṇukāmalayajasthauṇeyacaṃḍānakhairjātīkośakulīrapadmakanataiḥ spṛkkānvitaiḥ pālikaiḥ
lākṣāyojanavallilodhrasalilaistailaṃ vipācyāḍhakaṃ
tailābhyaktatanurjarannapi bhavetstrīṇāṃ paraṃ vallabhaḥ
2.72
śukrāḍhyo dyutimānanalpatanayaḥ ṣaṇḍhopi ratyutsuko
vaṃdhyā garbhavatī bhavedapi tathā vṛddhāpi sūte sutam
kaṇḍūsvedavicarcikāmalaharaṃ daurgaṃdhyakuṣṭhāpahamaśvibhyāṃparikīrtitaṃ bahuguṇaṃ tailaṃ sugaṃdhaṃ mahat
2.73
candanāditailam
caṃdanādervidhiṃ tāta caṃdanaṃ raktacaṃdanam
pataṃgamatha kālīyāgarukṛṣṇāgarūṇica
2.74
devadrumaḥ sasaralaḥ padmakaṃ kramukopi ca
karpūro mṛganābhiśca latākastūrikāpi ca
2.75
silhakaḥ kuṃkumaṃ gavyaṃ sajātīphalameva ca
jātīpatraṃ lavaṃgaṃ ca sūkṣmailā mahatī tathā
2.76
kaṃkolaṃ phalakaṃ tvak ca padmakaṃ nāgakeśaram
vālakaṃ ca tathośīraṃ māṃsī dārusitāpi ca
2.77
murā karpūrakaścāpi śaileyaṃ bhadramustakam
reṇukaśca priyaṃguśca śrīvāso guggulustathā
2.78
lākṣā nakhaśca rālaśca dhātakīkusumaṃ tathā
graṃthiparṇaṃ ca maṃjiṣṭhā tagaraṃ sikthakastathā
2.79
etāni śāṇamānānakalkīkṛtya śanaiḥ pacet
tailaprasthamitaṃ samyagetatpātre śubhe kṣipet
2.80
anenābhyaktagātrastu vṛddho'śītisamopi yaḥ
sukhī bhavati śukrāḍhyaḥ strīṇāmatyaṃtavallabhaḥ
2.81
baṃdhyāpi labhate garbhaṃ ṣaṇḍhopi taruṇāyate
aputraḥ putramāpnoti jīvecca śaradāṃ śatam
2.82
caṃdanādi mahātailaṃ raktapittaṃ kṣayaṃ jvaram
dāhaṃ prasvedadaurgandhyaṃ kuṣṭhaṃ kaṃḍūṃ vināśayet
2.83
drākṣāsavam
drākṣātulāmupādāya jaladroṇe catuṣṭaye
paktvā caturthaśeṣaṃ tu taṃ kaṣāyamupāharet
2.84
dattvā guḍatulāṃ tatra dhātakīprasthameva ca
nikhātya sthāpayedbhūbhau yāvatāsau varo bhavet
2.85
tatastatsāramādadyādvāruṇīyaṃtrataḥ śanaiḥ
punastaṃ vāruṇīyaṃtre samāropya tadāharet
2.86
evaṃ tu daśadhā sāraṃ punaśca vidhinā haret
tatastasmiṃścaturjātaṃ jātīkośaṃ lavaṃgakam
2.87
karpūraṃ kuṃkumaṃ cāpi yathālābhaṃ niyojayet
taṃ yathāgnibalaṃ martyaḥ pibetsarvakṣayāpaham
2.88
snigdhena bhojanenaiva āsavaṃ vidhinā pibet
naro navativarṣo'pi pauruṣeṇa mahīyate
2.89
rākṣasayoga
vastāṃḍaṃ sarpiṣā bhṛṣṭaṃ kaṇāsaiṃdhavamiśritam
bhakṣayetsatataṃ yastu aṃganāmadabhaṃjakaḥ
2.90
madyamāṃsayutā yogā mlecchānāṃ śobhanāḥ smṛtāḥ
niṃdanīyā dvijātīnāmabhakṣyā iti me matiḥ
2.91
vājīkaraṇa pūpālikā
tilamāṣavidārīṇāṃ śālīnāṃ cūrṇameva ca
pauṃḍrakekṣurasenādrdraṃ marditaṃ saiṃdhavānvitam
2.92
vārāhamedasā yuktāṃ ghṛtenotkārikāṃ pacet
tāṃ bhakṣayitvā puruṣo gacchennārīṃ yathecchayā
2.93
mlecchayoga
kṣīreṇa bastāṃḍayujā śṛtena
saṃplāvya kāmī ca bahūṃstilānyaḥ
suśoṣitānatti pibetpayaśca
tasyāgrataḥ kiṃ caṭakaḥ karoti
2.94
puruṣārthadāyakabastikarma
jīvaṃtyatibalāmedākākolīdvayajīrakaiḥ
sābhayātikṛtākṛṣṇākākanāsārasāyaneḥ
2.95
svayaṃguptāsaṭhīśṛṃgījīvakaśārivāddhayaiḥ
sahacaravarāviśvapippalīmūlabharjanaiḥ
2.96
piṣṭaistailaṃ ghṛtaṃ pakvaṃ kṣīreṇāṣṭaguṇena ca
dattamanuvāsanairjeyaṃ śukrāgni balavarddhanam
2.97
bṛṃhaṇaṃ vātapittaghnaṃ gulmānāhaharaṃ param
nasyaiḥ pānaiśca saṃyuktamūrdhvajatrugadāpaham
2.98
vṛṣyam
yatkicinmadhuraṃ snigdhaṃ jīvanaṃ tarpaṇaṃ guru
harṣaṇaṃ manasaścaiva sarvaṃ tadvṛṣyamucyate
2.99
sāmānyata ime yogāḥ puruṣārthapradāyakāḥ
kathitā vidhivattāta klaibyānāṃ hitakāmyayā
2.100
athāgre yadvadiṣyāmi kramaśaśca taraṃgake
tattvayā praśnakramataḥ śrotavyaṃ hi vibhāgaśaḥ
2.101
iti prabodhita śiṣyastaraṃge'smiṃścikitsite
cūrṇapākarasāṃstailānpṛṣṭavān kramaśaḥ pṛthak
Linked texts (9)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit
- Carakasaṃhitā — Agniveśa (Āyurveda) & Caraka, Sanskrit
- Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Rasaratnasamuccaya — Vāgbhaṭa (alchemist), Sanskrit
- Vāgbhaṭasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Bhaiṣajyaratnāvalī — Govindadāsa, Sanskrit
- Śubhasantatiyogaprakāśa — Rāmaprasāda, Sanskrit
- Bṛhadāsavāriṣṭasaṃgraha — Kavirāj Devasīṃha Viṭṭhal, Sanskrit
Discussed in (1)
- A History of Indian Medical Literature — Meulenbeld 1999, English