Napumsakamritarnava 6
Napuṃsakāmṛtārṇava 6
- Language
- Sanskrit
6.1
atha saptamastaraṃgaḥ
napuṃsakakāraṇatvena pramehavarṇanam
śiṣya uvāca
yaduktaṃ śrīmatā nātha klaibye meho'pi kāraṇam
atastadbrūhi kṛpayā sanidānacikitsitam
6.2
praśnaṃ śiṣyamukhācchrutvā guruḥ saṃhṛṣṭamānasaḥ
uvāca kṛpayā śiṣyaṃ manasā taṃ praśaṃsayan
6.3
gururuvāca
tāta kāraṇatā mehe klībatāyā'pi vartate
doṣā dhātūndūṣayitvā mehāṃśca janayaṃti vai
6.4
yato bastigatā doṣāḥ sukhasvapnādikāraṇaiḥ
vīryaṃ mūtraṃ ca saṃdūṣya puṃstvaṃ ca nāśayanti vai
6.5
ataḥ kiṃcinnidānaṃ ca cikitsāṃ siddhisaṃyutām
vakṣye yuktipramāṇaiśca vidhivacchāstrasaṃmitaiḥ
6.6
pramehanidāna
āsyāsukhaṃ svapnasukhaṃ dadhīni grāmyaudakānūparasāḥ payāṃsi
navānnapānaṃ guḍavaikṛtaṃ ca pramehahetuḥ kaphakṛcca sarvam
6.7
saṃprāpti
medaśca māṃsaṃ ca śarīrajaṃ ca kledaṃ kaphaṃ vastigataṃ pradūṣya
karoti mehānsamudīrṇamuṣṇaistānevapittaṃparidūṣyacāpi
kṣīṇeṣu doṣeṣvavakṛṣyadhātūnsaṃdūṣyamehāntakurute'nilaśca
6.8
saba pramehoṃ meṃ mūtradūṣya
doṣo hi bastiṃ samupaitya mūtraṃ
saṃdūṣya mehān kurute yathāsvam
6.9
prameha meṃ dūṣya
medo māṃsaṃ tanukledo vasā majjā lasīkayā
ojo raso'sṛkchukraṃ ca mūtraṃ meheṣu duṣyati
6.10
prameha ke pūrvarūpa
daṃtādīnāṃ malāḍhyatvaṃ prāgrūpaṃ pāṇipādayoḥ
dāhaścikkaṇatā dehe tṛṭ svādvāsyaṃ ca jāyate
6.11
prameha ke sāmānya lakṣaṇa
sāmānyalakṣaṇaṃ teṣāṃ prabhūtāvilamūtratā
śukladravo'pramāṇe na mūtre viṣamatoṣi vā
6.12
pramehabhedoṃ kī kalpanā
doṣadūṣyaviśeṣe'pi tatsaṃyogaviśeṣataḥ
mūtravarṇādibhedena bhedo meheṣu kalpyate
6.13
kapha ke 10 prameha
acchaṃ bahusitaṃ śītaṃ nirgaṃdhamudakopamam
mehatyudakamehena kiṃcidāvilapicchalam
6.14
ikṣo rasamivātyarthaṃ madhuraṃ cekṣumehataḥ
sāṃdrībhavetparyuṣitaṃ sāṃdraṃ snehena mehati
6.15
surāmehī surātulyamuparyacchamadhodhanam
saṃhṛṣṭaromā piṣṭena piṣṭavadbahulaṃ sitam
6.16
śukrābhaṃ śukramiśraṃ vā śukramehī pramehati
mūtrāṇūsikatāmehī sikatārūpiṇo malān
6.17
śītamehī subahuśo madhuraṃ bahu śītalam
śanaiḥ śanaiḥ śanairmehī maṃdaṃ maṃdaṃ pramehati
lālātaṃtuyutaṃ mūtraṃ lālāmehena picchalam
6.18
pitta ke 6 prameha
gaṃdhavarṇarasasparśaiḥ kṣāreṇa kṣāratoyavat
6.19
nīlamehena nīlābhaṃ kālamehī maṣīnibham
hāridramehī kaṭukaṃ haridrāsannibhaṃ dahet
6.20
visramāṃñjiṣṭhamehena maṃjiṣṭhāsalilopamam
visramuṣṇaṃ salavaṇaṃ raktābhaṃ raktamehataḥ
6.21
vāyu ke 4 prameha
vasāmehī vasāmiśraṃ vasābhaṃ mūtrayenmuhuḥ
majjābhaṃ majjamiśraṃ vā majjamehī muhurmuhuḥ
6.22
kaṣāyamadhuraṃ rūkṣaṃ kṣaudramehaṃ vadedbudhaḥ
hastī matta ivājasraṃ mūtraṃ vegavivarjitam
sālasakaṃ vibaddhaṃ ca hastimehī pramehati
6.23
asādhya
ālasyaṃ ṣṭhīvanaṃ dehe makṣikāṇāṃ parigrahaḥ
6.24
mūrcchācchardijvaraśvāsakāsa visarpagauravaḥ
piḍikāpīḍitaścaiva prameho haṃti mānavam
6.25
sarva eva pramehāstu kālenāpratikāriṇaḥ
madhumehatvamāyāṃti tadāsādhyā bhavaṃti hi
6.26
vātādibheda se sādhyāsādhya
mehāḥ kaphabhavāḥ sādhyāḥ kṛcchrasādhyāstu pittajāḥ
asādhyā vātajā jñeyāścikitsā śoṣiṇī yataḥ
6.27
pramehoṃ se napuṃsakatā
rasaśukrādiduṣṭatvādvīryatvaṃ naśyati svayam
piḍikābhirdāruṇābhirdhvajabhaṃgaḥ pravarttate
6.28
evaṃ pravarttite cakre jīvanaṃ hi nirarthakam
atastaddoṣaśāṃtyarthaṃ siddhayogānvadāmi te
6.29
kapha ke pramehoṃ kā yatna
triphalāṃ dāruhāridraṃ mustakaṃ devadārukam
kvāthayitvā madhuyutaṃ kaphamehinivṛttaye
6.30
mustāharītakīlodhraiḥ kaṭphalena kṛtaṃ śṛtam
pītaṃ madhuyutaṃ haṃti pramehaṃ kaphahetukam
6.31
paṭolaniṃbāmalakāmṛtānāṃ pibetkaṣāyaṃ madhunā sametam
uśīralodhrārjunacaṃdanānāṃ tathāpibetpittanimittamehī
6.32
triphalāgokṣurucūrṇaṃ ghṛtamākṣikasaṃyutam
lehayenmāsayugmaṃ ca vātamehinivṛttaye
6.33
madhunā traiphalaṃ cūrṇamatha vāśmajatūdbhavam
lohajaṃ vā'bhayotthaṃ vā lihenmehinivṛttaye
6.34
gūḍūcyāḥ svarasaḥ peyo madhunā saha mehunt
6.35
kaṃṭakāryā gūḍūcyāśca saṃharecca śataṃ palam
saṃkuṭacolūkhale vidvāṃścaturdroṇeṃbhasaḥ pacet
6.36
tena pādāvaśeṣeṇa ghṛtaprasthaṃ vipācayet
trikaṭutriphalārāsnāviḍaṃgānyatha citrakam
6.37
kāśmaryaḥ paṃcamūlāni pūtikasya tvageva ca
kaliṃga iti sarvāṇi sūkṣmapiṣṭāni kārayet
6.38
akṣamātraṃ pibetprātaḥ śālibhiḥ payasā hitaiḥ
pramehaṃ madhumehaṃ ca mūtrakṛcchraṃ bhagaṃdaram
6.39
ālasyaṃ cāṃtravṛddhiṃ ca kuṣṭharogaṃ viśeṣataḥ
kṣayaṃ caiva nihaṃtyetannāmnā siṃhāmṛtaṃ ghṛtam
6.40
dhānvantara ghṛta
daśamūlaṃ karaṃjau dvau devadāruharītakī
varṣābhūrvāruṇo dantī citrakaṃ sapunarnavam
6.41
sudhāniṃbakadaṃbāśca bilvabhallātakāni ca
śaṭhī puṣkaramūlaṃ ca pippalīmūlameva ca
6.42
pṛthagdaśapalānbhāgānetāṃstoyārmmaṇe pacet
yavakolakulitthānāṃ prasthaṃ prasthaṃ vipācayet
6.43
tena pādāvaśeṣeṇa ghṛtaprasthaṃ pacedbhiṣak
niculaṃ triphalā bhāṅga rohiṣaṃ gajapippalī
6.44
śṛṃgaveraṃ viḍaṃgāni vacā kāmpillakaṃ tathā
garbheṇānena tatsiddhaṃ pāyayattu yathābalam
6.45
etaddhānvaṃtaraṃ nāma vikhyāta sarpiruttamam
kuṣṭhapramehagulmāṃśca śvayathuṃ vātaśoṇitam
6.46
plīhodarāṇi cārśāṃsi vidradhiḥ piḍikāśca yāḥ
apasmāraṃ tathonmādaṃ sarpiretanniyacchati
6.47
pṛthaktoyārmmaṇe tatra paceddravyācchata śatam
śatatrayādhike toyamutsargakramato bhavet
6.48
caṃdraprabhāvacāmustābhūniṃbasuradāravaḥ
haridrātiviṣā dārvā pippalī mūlacitrakam
6.49
dhānyakaṃ triphalā cavyaṃ viḍaṃgaṃ gajapippalī
suvarṇamākṣikaṃ vyoṣaṃ dvau kṣārau lavaṇatrayam
6.50
etāni ṭaṃkamānāni saṃgṛhṇīyātpṛthakpṛthak
dvikarṣaṃ hatalohaṃ syāccatuṣkarṣā sitā bhavet
6.51
śilājatvaṣṭakarṣaṃ syādaṣṭakarṣāṃśca gugguloḥ
vidhinā yojitairetaiḥ kartavyā guṭikā śubhā
6.52
caṃdraprabhādirvikhyātā sarvarogapraṇāśinī
nihaṃti viṃśatimehānkṛcchramaṣṭavidhaṃ tathā
6.53
catasraścāśmarīstadvanmūtrāghātāṃstrayodaśa
aṇḍavṛddhiṃ pāṇḍurogaṃ kāmalāṃ ca halīmakam
6.54
śvāsaṃ kāsaṃ tathā kuṣṭhamagnimāṃdyamarocakam
vātapittakaphavyādhiṃbalyā vṛṣyā rasāyanī
6.55
gandhakayoga
gaṃdhakaṃ guḍasaṃyuktaṃ karṣaṃ bhuktvā payaḥ pibet
viṃśatistena naśyaṃti pramehapiṭikā api
6.56
nāgabhasma yoga
śuddhasya ca mṛtasyāhe rajovallamitaṃ lihet
suniśāmalakaṃ kṣaudraṃ sarvamehapraśāṃtaye
6.57
abhraka yoga
niścaṃdramabhrakaṃ bhasma savarā rajanīrarajaḥ
madhunā līḍhamacirātpramehānvinivartayet
6.58
śilājīta prayoga
śilājaturasaṃ pītvā prātaḥ kṣīrasitāyutam
mucyate sarvamehebhyastrisaptadivasairanaraḥ
6.59
vaṃgeśvara rasa
rasasya bhasmanā tulyaṃ vaṃgabhasma prakalpayet
asya guṃjādvayaṃ haṃti mehānkṣaudrasamanvitam
pakvoduṃbaracūrṇaṃ ca madhunā cānupānakam
6.60
mahāvaṃgeśvararasa
vaṃgaṃ kāṃtaṃ gaganaṃ hemapuṣpasamaṃ samam
kumārīrasato bhāvyaṃ saptavāraṃ bhiṣagvaraiḥ
6.61
eṣa vaṃgeśvaro nāma pramehānviṃśati jayet
mūtrakṛcchra somarogaṃ pāṃḍurogaṃ mahāśmarīm
6.62
mṛtaṃ vaṃgaṃ mṛtaṃ cābhraṃ śuddhapāradagaṃdhakam
6.63
bhūniṃbapippalīmūlaṃ trikaṭutriphalātrivṛt
rasāṃjanaviḍaṃgābdabilvagokṣuradāḍimam
6.64
pratyekaṃ tolakaṃ grāhyaṃ śuddhamaśmajatoḥ palam
gopālakarkaṭīmulasvarasairvaṭikāṃ kuru
6.65
pramehānviṃśati haṃti mūtrakṛcchraṃ halīmakam
aśmarīṃ kāmalāṃ pāṃḍuṃ mūtrāghātamarocakam
6.66
anupānaṃ prayoktavyaṃ chāgīdugdhaṃ payothavā
dhātrīphalasya niryāsaṃ kvāthaṃ kaulatthajaṃ pibet
6.67
paṃcānanavaṭī
citrakaṃ gaṃdhapāṣāṇaṃ tryūṣaṇaṃ pāradaṃ viṣam
triphalā mustakaṃ caiṣāṃ ślakṣṇacūrṇīkṛtaṃ śubham
6.68
guṃjānumānakāṃ tāṃ tu prātarekāṃ ca bhakṣayet
aṣṭādaśavidhaṃ kuṣṭhaṃ vātagulmaṃ sa śūlakam
6.69
vātarogaṃ kaphaṃ sarvaṃ pramehāśmaridṛcchrajam
plīhānaṃ rājarogaṃ ca vahnisādamarocakam
6.70
tvaritaṃ haṃti cābhyāsājjvaraghnī saṃprakīrtitā
paṃcānanavaṭī hyeṣā rogāṇāṃ kṣayakāriṇī
6.71
triphalāpāka
prasthārddhaṃ triphalācūrṇaṃ śuddhatoye vibhāvayet
catuḥpale ghṛte bharjyaṃ maṃdamaṃdena vahninā
6.72
trikuṭā gokṣuru elā citrakaṃ puṣkaraṃ tathā
śāṇadvayapramāṇene mustaka tvakpacatrajam
6.73
nistuṣaṃ dhānyakaṃ dadyātpalārddhaṃ ca pramāṇataḥ
kāśmīramaśmajaṃ śuddhaṃ ṣaṇmāsaṃ ca pramāṇataḥ
6.74
prasthaikasya sitāyāstu pāka kṛtvā vidhānataḥ
śīte madhu pradātavyaṃ kuḍavaikamitaṃ tathā
6.75
karṣadvayapramāṇene bhoktavyaṃ ca dvisaṃdhyayoḥ
netrarogaśirorogānsarvānmehāṃśca nāśayet
6.76
iti mehavidhānaṃ ca sanidānaṃ cikitsitam
jñātavyamalpākṣaraistadbahvarthaṃ śāstrasammataiḥ
6.7-2
iti śrīvai0 paṃcānana paṃ0 rāmaprasādopādhyāyavinirmitanapuṃsakāmṛtārṇave
napuṃsakatve kāraṇatvātpramehavarṇano nāma saptamastaraṃgaḥ
Linked texts (10)
- Bhāvaprakāśa (another edition) — Sanskrit
- Mādhavanidāna (Rugviniścaya) — Mādhavakara, Sanskrit
- Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) — Vaṅgasena, Sanskrit
- Bhaiṣhajyaratnāvalī — Sanskrit
- Yogaratnākara (Mayūrapāda Bhikṣu) — Mayūrapāda Bhikṣu 1700, Sanskrit
- Gadanigraha — Soḍhala, Sanskrit
- Basavarājīya — Nīlakaṇṭhakoṭṭūru Basavarāja 1500, Sanskrit
- Vṛṣarājīya — Vāsavarāja, Sanskrit
- Vaidyakaśabdasindhu (Umeścandra Gupta) — Umeścandra Gupta, Sanskrit
- Vaidyakaśabdasindhu (Umeśacandragupta) — Umeśacandragupta, Sanskrit