Pramāṇa · Search · About · API

Napumsakamritarnava 7

Napuṃsakāmṛtārṇava 7

Language
Sanskrit

7.1

śiṣya uvāca
upadaṃśaphiraṃgābhyāṃ śiśnaṃ cāpi viśīryate
śiśnena hi vinā nātha kutaḥ puṃstvasya saṃbhavaḥ

7.2

vīryaśiśnavikārābhyāṃ dhvajabhaṃgaḥ pravartate
atastaddoṣaśāṃtyarthaṃ yathāvadvaktumarhasi

7.3

gururuvāca
upadaṃśe phiraṃge ca kiṃcidbhedo hi vartate
tadahaṃ saṃpravakṣyāmi sanidānaṃ cikitsitam

7.4

prāyopadaṃśamehaiśca pīḍitā mānavā bhṛśam
dhvajabhaṃgatvamāpannā nirjīvā iva saṃsthitāḥ

7.5

upadaṃśanidāna
hastābhighātānnakhadaṃtapātādadhāvanādratyupasevanādvā
duṣṭastriyā yonivikārasevanātpaṃcopadaṃśāḥ prabhavatiśiśne

7.6

vātopadaṃśa ke lakṣaṇa
satodabhedasphuraṇaiḥ sakṛṣṇaiḥ sphoṭairvyavasyenmarutopadaṃśam

7.7

pittopadaṃśa ke lakṣaṇa
pītairbahukledayutaiḥ sadāhaiḥ pittena raktaiḥ piśitāvabhāsaiḥ
kaphopadaṃśa
sakaṃḍuraiḥ śothayutairmahadbhiḥ śuklairghanaiḥ srāvayutaiḥ kaphena

7.8

sannipātopadaṃśa
nānāvidhasrāvarujopannamasādhyamāhustrimalopadaṃśam

7.9

asādhya upadaṃśa
saṃjātamātre na karoti mūḍhaḥ kriyāṃ naro yo viṣaye prasaktaḥ
kālena śothakṛmidāhapākairrviśīrṇaśiśno mriyate sa tena

7.10

upadaṃśa kī cikitsā
upadaṃśeṣu sarveṣu snigdhasvinnasya dehinaḥ
meḍhramadhye śirāṃ vidhyetpāyedvā jalaukasaḥ

7.11

sadyo nihaṃti doṣasya rukchothāvupaśāmyati
pāko nivāryo yatnena śiśnakṣayakaraśca yat

7.12

vaṭaprarohārjunajaṃbulodhrapathyāharidrāracitapralepaḥ
vyathāṃ tathā śothamapākaroti sarvopadaṃśeṣu yato hitoyam

7.13

triphalāyāḥ kaṣāyeṇa bhṛṃgarājarasena ca
upadaṃśeṣu pakveṣu vraṇaprakṣālanaṃ hitam

7.14

pūgīphalaṃ haridrāṃ ca ślakṣṇaṃ piṣṭvā pralepayet
liṃgaśothavyathākaṃḍūnāśanaṃ nāstyataḥ param

7.15

bhūniṃbaniṃbatriphalāpaṭolakaraṃjadhātrīkhadirāśanānām
kaṣāyakalkaiḥ śṛtamājyamāśusarvopadaṃśāpaharaṃ pradiṣṭam

7.16

karaṃjādighṛta
karaṃjaniṃbārjunaśālajaṃbūvaṭādibhiḥ kalkakaṣāyasiddham
sarpirnihanyādupadaṃśadoṣaṃ sadāhapākaṃ sratirāgayuktam

7.17

upadaṃśa kā bheda phiraṃga
upadaṃśasya bhedo'yaṃ phiraṃga iti kathyate
duṣṭayoniprabhāvācca saṃsargoṣṇapraśītataḥ

7.18

uṣṇadeśodbhūvā ye ca śītadeśabhavāśca ye
vikṛtānāṃ prasaṃgācca phiraṃgamupapadyate

7.19

phiraṃgakā rūpa
phiraṃgastrividho jñeyo bāhya ābhyaṃtarastathā
bahirantarbhavaścāpi teṣāṃ liṃgāni ca bruve

7.20

tatra bāhyaphiraṃgaḥ syādvisphoṭasadṛśo'lparuk
sphuṭito vraṇavadvedyaḥ sukhasādhyopi sa smṛtaḥ

7.21

saṃdhiṣvābhyaṃtaraḥ sa syādāmavāta iva vyathām
śothaṃ ca janayedeṣa kaṣṭasādhyo budhaiḥ smṛtaḥ

7.22

phiraṃga ke upadrava
kārśyaṃ balakṣayo nāsābhaṃgo vahneśca maṃdatā
asthiśoṣosthivakratvaṃ phiraṃgopadravā amī

7.23

sādhyā'sādhyatvaṃ ca
bahirbhavo bhavetsādhyo navīno nirupadravaḥ
ābhyaṃtarastu kaṣṭena sādhyaḥ syādayamāmayaḥ

7.24

vahiraṃtarbhavo jīrṇe kṣīṇasyopadravairyutaḥ
vyāpto vyādhirasādhyo'yamityāhurmunayaḥ purā

7.25

phiraṃga kī cikitsā
phiraṃge sarpiṣaḥ pānaṃ tīkṣṇaṃ vāpi virecanam
raktasya mokṣaṇaṃ caiva hitaṃ ca pathyabhojanam

7.26

rasakarpūrasevana
kevalaṃ rasakarpūramūrdhvapātanakāritam
raktikāddhaṃpramāṇena pakvagodhūmaveṣṭitam

7.27

athavā raktikāmātraṃ pakvacūrṇena veṣṭitam
vidhinā bhakṣayedrogī lavaṃgacūrṇasaṃyutam

7.28

alavaṇaṃ bhakṣayeccānnaṃ athavā ghṛtasaṃyutam
snātako brahmacārī ca tiṣṭheddhidhiyuto budhaḥ

7.29

pūrvaṃ virecanaṃ kuryāttatpaścādbhakṣayedvaṭīm
upadaṃśaphiraṃgaghnī uttameyaṃ prakīrtitā

7.30

marhama
tutthaṃ sikthaṃ ca kāṃpillaṃ siṃdūraṃ mṛtamaśmakam
pūgīphalaṃ ca kharjūraṃ bharjitaṃ śāṇamātrakam

7.31

karpūraṃ ca vedaguṃjāṃ sarvaṃ saṃmelayedbudhaḥ
ekottaraśataṃ dhaute navanīte vimelayet

7.32

upadaṃśaphiraṃgaghnaṃ lepanaṃ paramottamam
anubhūtaśca yogoyaṃ yogeṣu pravaro mataḥ

7.33

copacīnīyoga
copacīnībhavaṃ cūrṇaṃ śāṇamānaṃ samākṣikam
phiraṃgavyādhināśāya bhakṣayellavaṇaṃ tyajet

7.34

uśavā'valeha
catuḥpalāṃ dhruvajaṭāṃ navakarṣaṃ kirātakam
daśakarṣā trivṛdgrāhyā ṣaṭkarṣā svarṇapatrikā

7.35

harītakītrayaṃ caiva tritrikarṣaṃ pṛthak pṛthak
śatapatrī nirādhārā śatapuṣpā tathaiva ca

7.36

nīlotpalaṃ parpaṭaṃ ca sārddhakarṣailavālukam
karṣakarṣapramāṇene dhānyakaṃ raktacaṃdanam

7.37

copacīnīpalaṃ caikaṃ yojayenmatimānnaraḥ
sarvaṃ saṃkuṭya vidhinā ślakṣṇaṃ cūrṇa ca kārayet

7.38

vātāmakodbhūve taile mardayecca catuḥpale
triguṇe mākṣike śuddhe vidhinā melayedbhiṣak

7.39

karṣamānaṃ bhakṣayitvā koṣṇatoyaṃ tataḥ pivet
vasaṃte bhakṣayennityaṃ prātaḥkāle yathābalam

7.40

ghṛtaṃ mudgaṃ tathā śālīnrabhakṣayenmatimānnaraḥ
amlaṃ tailaṃ dadhi dugdhaṃ guḍaṃ cāpi parityajet

7.41

nānāyogeṣu yogoyamuttamaḥ parikīrtitaḥ
mehaṃ kuṣṭhaṃ phiraṃgaṃ hi upadaṃśaṃ ca nāśayet

7.42

sarvānraktabhavāṃścaiva rogānnāśayati dhruvam
kṛpayā hyekadā mahyaṃ mātulena prakāśitam

7.43

jaṃbu ādi taila
jaṃbuvetasapatrāṇi dhātrīpatraṃ tathaiva ca
naktamālasya patrāṇi tadvatpadmotpalāni ca

7.44

balā cātibalā'mrāsthi madhukaṃ ca priyaṃgavaḥ
lākṣā kālīyakaṃ lodhraṃ caṃdanaṃ trivṛtāhvayā

7.45

etānyekīkṛtānyeva vatsamūtreṇa peṣayet
akṣamātrayutairdravyaistailaprasthaṃ vipācayet

7.46

sarvavraṇaharaṃ tailametatsiddhaṃ prayojitam
upadaṃśaharaṃ śreṣṭhaṃ phiraṃganāśakaṃtathā

7.47

kośāta kī taila
tiktakośātakīlambābījanāgarasādhitam
tailaṃ haṃtyacirādghoraṃ vraṇaṃ duṣṭamanekadhā

7.48

upadaṃśaghna rasa
pāradaḥ karṣamātraḥ syāttāvanmātraṃ tu gaṃdhakam
tāvanmātrastu khadirasteṣāṃ kuryāttu kajjalīm

7.49

rajanīkeśaraṃ tryuṭacau jīrayugmaṃ yavānikā
caṃdanadvitayaṃ kṛṣṇā vāṃsī māṃsī ca patrakam

7.50

arddhakarṣamitaṃ sarvaṃ cūrṇayitvā ca nikṣipet
tatsarvaṃ madhusarpirbhyāṃ dviplābhyāṃ pṛthakpṛthak

7.51

mardayedatha tatkhādedarddhaṃ karṣamitaṃ naraḥ
vraṇaḥ phiraṃgarogotthastasyāvaśyaṃ vinaśyati

7.52

anyo'pi cirajāto'pi praśāmyati mahāvraṇaḥ
etaddbhakṣayataḥ śotho mukhasyāṃtarna jāyate

7.53

varjayedatra lavaṇamekaviṃśativāsarān
ghṛtayuktāmatho śuṣkāṃ bhakṣayetkarapaṭṭikām

7.54

prasaṃgātkathitā tāta upadaṃśaharī kriyā
vraṇavatkuṣṭhavaccātra kartavyā vividhāḥ kriyāḥ

7.55

svedanaṃ vamanaṃ cātha tīkṣṇaṃ caiva virecanam
tataśca auṣadhīnāṃ vai prayogamupayojayet

7.56

vidhinānena prathamaṃ pramehādīnvināśayet
tataḥ śuddhe śarīre ca kuryādvājīkaraṃ vidhim

7.8-2

iti śrīvaidya paṃcānana paṃ0 rāmaprasādopādhyāyakṛtanapuṃsakāmṛtārṇave
upadaṃśarogavarṇano nāmāṣṭamastaraṃgaḥ

Linked texts (9)

Discussed in (1)