Uttaranighantu (Uttaranighaṇṭu)
उत्तरनिघण्टु
Contains lists of ekārthas and anekārthas at the end of the Dhanvantarīnighaṇṭu.
- Language
- Sanskrit
- Extent
- 6 passages, 768 words
- Text
- partly digitised
- Source
- archiveorg · Rajanighantusahito Dhanwantariya Nighantuh Vaidyanarayana Sarma Purandare 1896; ed. Nārāyaṇa Śarmā Purandare;… · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…
Contents
Text
p1
nighaṇṭumuttaraṃ vakṣye dravyāṇyatrā''śritāni ca | ekārthadvyarthatryarthāni nānārthāni tathaiva ca || 1
p2
1 śatapuṣpā-śataprasūnā( śatakusumā ) 2 daṇḍahastī-tagaram | 3 bhaṇḍīrī ( bhaṇḍīrikā )-mañjiṣṭhā | 4 sarvarasaḥ--sarja rasaḥ | 5 bahusravā ( bahuśrayā )-sallakī | 6 kumbholkhalakama-gugguluḥ | 7 prāvṛpāyaṇī-kapikacchuḥ | 8 agnijvālā-dhātakī | 9 kukkuram-sthauṇeyakam | 10 koṭivarṣā-spṛkkā | 11 candrakaḥ -kampillakaḥ| 12 rasaḥ-baliḥ | 13 bṛhattvak-saptaparṇaḥ | 14 madhudhātuḥ-aśmamākṣikam | 15 brahmakuśā( brahmadarbhā )-ajamodā | 16 ātmaśalyā-laghuśatāvarī | 17 pucchavipāṇikā, (vipā( ṇikā-karkaṭaśṛṅgī | 18 haṭṭavilāsinī-nakham | 19 añjanakeśī-nālikā | 20 ikṣupatrī ( kṣudrapatrī )-vacā | 21 hiṅgulī( hiṅgulāni )-bṛhatī | 22 vanaśṛṅgāṭaḥ( vanaśṛṅgāṭikā)-gokṣuraḥ| 23 maṇḍūkaparṇī, ( maṇḍūkaparṇaḥ )syonākaḥ | 24 gokarṇī, goparṇī,-mūrvā | 25 krītanakā-madhuyaṣṭikā | 26 mahākrītanakā-śāliparṇī | 27 kumudikā-kaṭphalam | 28 mahākumudikā-kāśmarī | 29 sruvāvṛkṣaḥ-vikaṅkataḥ | 30 tāpasatrṛkṣaḥ-iṅgudīvṛkṣaḥ | 31 carmavṛkṣaḥ-bhūrjapatram | 32 śaṅkhapuṣpikā-kṣīrapuṣpī | 33 payasyā-arkapuṣpī | 34 kandarālaḥ-plakṣaḥ | 35 śapharī-aśmantakaḥ | 36 kuṭilapuṣpam-tilapuṣpam | 37 vanatrapusī-cirbhaṭam | 38 kaṃtharaḥ-taṇḍulīyakaḥ | 39 kṣudhābhijananaḥ-suvakraḥ | 40 ajaśṛṅgī-karkaṭaśṛṅgī | 41 syandanaḥ-atimuktakaḥ | 42 elāparṇī-rāsnā | 43 kārpāsī-bhāradvājī | 44 bhadrakārpāsī-vanyakārpāsī | 45 vīraṇam-vīrataram | 46 abhīruparṇī-śatāvarī | 47 nālikā-śākanālikā | 48 māriṣaḥ-gandhārī | 49 yavāsakaḥ kunāśakam | 50 kṣārapatram-vāstukam | 51 kuṭherakaḥ-kuṭhiñjaraḥ | 52 matsyakālī-upodakī | 53 śṛṅgaverikā-gojihvā | 54 niṣpāvaḥ-rājaśimbī | 55 kākāṇḍaḥ-sūkaraśimbī | 56 āḍhakī-tuvarī | 57 kalindakaḥ-karkārukaḥ | 58 karkeṭikā-urvāruḥ | 59 somakamūṣmāṇḍaka:| 60 rājakarkaṭikā-karkāru: | 61 vyaḍambaḥ eraṇḍa: | 62 vāsantaḥ-kṛṣṇamudgaḥ| 63 śāradaḥ-pītamudgaḥ | 64 harimanthaḥ-caṇakaḥ | 65 mukuṣṭaka:-makuṣṭhakaḥ | 66 priyaṅguḥ-kaṅguḥ| 67 hareṇuḥ-satīnakaḥ | 68 umā-atasī | 69 viṣṇukrāntā-aparājitā | 70 nārāyaṇī-śatāvarī | 71 kumāraḥ-jīvakaḥ | 72 palalaḥ-tilakalkaḥ| 73 palam-māṃsam| 74 vallūram-śuṣkamāṃsam | 75 nāgavallī-tāmbūlī | 76 dhattūraphalam-mātulānī | 77 suvarcalā-ādityaparṇī | 78 pāṭalā-pāṭalīpuṣpam | 79 ekaviṣā-trivṛt | 80 pṛthukā-ājyataṇḍulā | 81 yavakaḥ-godhūmaḥ | 82 yavaḥ-sitaśūkaḥ | 83 koradūṣaḥ-kodravaḥ | 84 putram-putrajīvakaḥ | 85 kālaśākam-kālikāśākam | 86 nandīmukhaḥ-godhūmaḥ | 87 akṣatadhānyam-yavaḥ | 88 atasī-nandamukhī | 89 kumārī-mudgaparṇī | 90 alābukā-alābuḥ | 91 mātulam-mātulaphalam | ityekārthāni
p3
atha dvyarthāni
p4
1 madhu-mākṣikam, mārddhīkaṃ ca | 2 payaḥ-kṣīram, udakaṃ ca | 3 piṇyākam-tilakalkam,turuṣkañca | 4 śigruḥ-saubhāñjanam,harītaśākañca| 5 priyaṅguḥ-gandhadravyam, kaṅguśca | 6 dhānyam-dhānyakam, vrīhyādikaṃ ca| 7 sīrī-lāṅgalīkā, darbhaviśeṣaśca | 8 śatāhvā-śatapuṣpā, śatāvarī ca | 9 udumbaram-kṣīravṛkṣaḥ, tāmraṃ ca | 10 viśvā-śuṇṭhī, ativiṣā ca | 11 nayā-tarkārī, harītakī ca | 12 rājādanam-kṣīrikā, piyālaśca | 13 ambu-vālakam, udakaṃ ca | 14 kesaram-kiñjalkam, nāgakesaram| 15 gandhakam-gandhakaḥ, pāṣāṇagandhaśca| 16 kuṇḍalī-guḍūcī, kovidāraśca | 17 kramukaḥ-śvetara lodh:, pūgaśca | 18 bṛhatī-siṃhī, vāsā ca | 19 picchalā-śālmalī, śiṃśapā ca | 20 kaṭukā-nāgavalā, mṛṇālañca | 21 sevyam-lāmajjakam, uśīraṃ ca | 22 vṛkṣāmlam-amlikā, phalaṃ ca | 23 dīpyakam-yavānī, ajamodā ca | 24 kāravī-ajamodā, śatapuṣpā ca | 25 kavarī-ajagandhā, hiṅgupatrikā ca | 26 svādukaṇṭakā-gokṣurakaḥ, vikaṅkataśca 27 brāhmaṇī-spṛkkā, bhārgī ca | 28 madhūlikā-madhuyaṣṭikā, mūrvā ca | 29 mūrvā-pīluparṇī, vimvī ca | 30 agnimukhī-bhallātakī, lāṅgalī ca| 31 agniśikhaḥ-kusumbham, kuṅkumaṃ ca| 32 klītikā-madhuyaṣṭikā, nīlikā ca| 33 āsphoṭā-sārivā, girikarṇikā ca| 34 amoghā-pāṭalā, viḍaṅgañca | 35 añjanam-sroto'ñjanam,sauvīraṃ ca| 36 agniḥ-citrakaḥ, bhallātaśca | 37 rocanaḥ-kampillaḥ, rocanā ca | 38 śvetamūrvā-golomī, vacā ca | 39 kaṇā-pippalī, jīrakaṃ ca | 40 śāradī-sārivā, jalapippalī ca| 41 kṛmighnaḥ-viḍaṅgam, haridrā ca | 42 devī-mūrvā, spṛkkā ca | 43 aruṇam-mañjiṣṭhā, ativiṣā ca | 44 śyāmā-sārivā, priyaṅguśca | 45 carmakaṣā-māṃsarohiṇī, sātalā ca 46 ugragandhā-vacā, yavānī ca | 47 madhurā-kākolī, jīvakaśca | 48 madhuram-viṣam, jīvikam | 49 cocam-tvak, pālevatam | 50 nirguṇḍī-śephālikā, nīlasindhuvāraśca | 51 poṭagalaḥ-kāśaḥ, nalaśca | 52 śītalaśivam-saindhavam, miśreyā ca 53 karañjaḥ-karajaḥ, nakhaśca | 54 alomaśā-kākajaṅghā, kāsīsaṃ ca 55 dīrghamūlā-śāliparṇī, yavāsakaśca| 56 maruvaḥ-jambīrakaḥ, damanakaśca | 57 parivyādhaḥ-jalavetasaḥ, karṇikāraśca | 58 ajaśṛṅgī-karkaṭaśṛṅgī, viṣāṇikā ca| 59 tripuṭā-trivṛt, sūkṣmaila ca | 60 pratyakśreṇī-dantī, dravantī ca | 61 aparājitā-śvetavalā, girikarṇikā ca | 62 pārāvatapadī-kākajaṅghā, jyotiṣmatī ca | 63 yavaphalam-vaṃśaḥ, kuṭajam | 64 bālapatraḥ-khadiraḥ, yavāsaśca | 65 ruhā-dūrvā, māṃsarohiṇī ca | 66 ariṣṭaḥ-nimtraḥ, rasonaśca | 67 dhārā-guḍūcī, kṣīrakākolī ca | 68 citrā-indravāruṇī, bṛhadantī ca | 69 padmā-padmacāriṇī, bhārṅgī ca | 70 amṛṇālam-lāmajjakam, uśīraṃ ca | 71 gandhakalī-priyaṅguḥ, campakakalikā ca| 72 aindrī-indravāruṇī, indrāṇī ca | 73 tuṇḍīkerī-vimvikā, kārpāsī ca| 74 natam-tagaram, syonākaśca | 75 śakulādanī-kaṭukā, jalapippalī ca| 76 bhaṇḍīrikā-mañjiṣṭhā, taṇḍulīyaśca | 77 dadhi-śrīvāsakaḥ, gorasaśca | 78 kṣāraḥ-yavakṣāraḥ, sarjikākṣāraśca | 79 tejanī-tejovatī, mūrvā ca | 80 kaṭambharā-kaṭukā, syonākaśca | 81 karkaśam-kāsamardaḥ, kampillakaśca | 82 kulakam-paṭolam, kākatindukaṃ ca | 83 puṣkaram-puṣkaramūlam, payākṣaśca | 84 tejanaḥ-śaraḥ, veṇuśca | 85 śatavīryā-śatāvarī, dūrvā ca | 86 sahastravīryā-ūrdhvakaṇṭakaḥ, śatāvarī ca | 87 dantaśaṭhaḥ-jambīraḥ, kapitthaśca | 88 dantaśaṭhā-cāṅgerī, āmlikā ca | 89 loṇityaḥ-cāṅgerī, loṇiśākaṃ ca | 90 amlikā-cāṅgerī, tintiḍīkaṃ ca | 91 kuvalayam-nīlapadmam, vadaraṃ ca | 92 puṣpaphalam-kūṣmāṇḍam, kapitthaśca| 93 śrīparṇī-kāśmarī, kaṭphalaṃ ca| 94 nandīvṛkṣaḥ-tūṇikam, kāśmarī ca| 95 vitunnakam-dhānyakam, tutthaṃ ca| 96 bhṛṅgaḥ-bhṛṅgarājaḥ, tvak ca| 97 gandhārī-durālabhā, gandhapalāśī ca| 98 śītaśivam-saindhavam, miśreyā ca| 99 mocā-kadalī, śālmalī ca| 100 aṅgāravallī-bhāṅgī, guñjā ca| 101 vāri-vālakam, udakaṃ ca| 102 kośātakī-mahākośātakī, rājakośātakī ca| iti dvyarthāni
p5
atha tryarthāni vakṣyāmaḥ
p6
1 sauvīrakam-añjanam, kāñjikam, vadaraṃ ca| 2 ariṣṭaḥ-nimbaḥ, rasonaḥ, vāsakaśca| 3 mahauṣadham-ativipam, śuṇṭhī, rasonaśca| 4 dusparśā-durālabhā, kaṇṭakārikā, kapikacchūśca| 5 kṛṣṇā-pippalī, śālikā, añjanaṃ ca| 6 upakuñcikā-jīrakadvayam, elā ca| 7 amṛtā-guḍūcī, harītakī āmalakī ca| 8 piṇḍā-haridrā, kharjūrī, hiṅgupatrikā ca| 9 somavallī-vākucī, guḍūcī, brāhmī, ca| 10 śukraḥ-śirīṣaḥ, sthauṇeyakam, tālīsa(śa)patraṃ ca| 11 kālā-upakuñcikā, trivṛt, nalikā ca| 12 kālameṣī-mañjiṣṭhā, syonākaḥ, vākucikā ca| 13 kālānusāryakaḥ-tagaram, kālīyakam, śaileyakañca| 14 palāśaḥ-kiṃśukam, śaṭhī, patrakañca| 15 mocā-kadalī, śālmalī, sobhāñjanaśca| 16 pṛthvīkā-hiṅgupatrikā, upakuñcikā, sūkṣma(bṛhade)lā ca 17 latā-priyaṅguḥ, sārivā, jyotiṣmatī ca| 18 madhu-kṣaudram, puṣparasaḥ, madyaṃ ca| 19 surabhī-sallakī, elavālukam, murā ca| 20 śrāhaḥ(?)-śrīvāsakam, vilvaḥ, lavaṅgaśca| 21 śilāhvā-śilājatu, śaileyakam, manaḥśilā ca| 22 cāmpeyaḥ-campakaḥ, nāgakesaram, padmakiñjalkaśca| 23 mayūraḥ—apāmārgaḥ, ajamodā, tutthakañca | 24 pākyam—viḍalavaṇam, yavakṣāram, sauvarcalaṃ ca | 25 madhuparṇī—guḍūcī, kāśmarī, nalikā ca | 26 lakṣmīḥ—śamī(ṭhī) padmacāriṇī, ṛddhiśca | 27 voṇṭā—badarī, pūgaḥ, madanaphalaṃ ca | 28 vārijaḥ—śaṅkhaḥ, padmam, lavaṅgaṃ ca | 29 markaṭī—ātmaguptā, apāmārgaḥ, vallīkarañjaśca | 30 vadarā—suvarcalā, aśvagandhā, varāhī ca | 31 kapītanaḥ—āmrātakaḥ, plakṣaḥ, śirīṣaśca | 32 somavalkaḥ—śvetakhadiraḥ, kaṭphalam, viṭkhadiraṃ ca | 33 sahasravedhī—amlavetasaḥ, hiṅguḥ, kastūrikā ca | 34 kāśmīraḥ—puṣkaramūlam, kuṅkumam, kāśmaryaṃ ca | 35 priyakaḥ—aśanaḥ, priyaṅguḥ, kadambaśca | 36 pāribhadrakaḥ—nimbo, pārijātaḥ, devadāruśca | 37 jīvantī—guḍūcī, vṛkṣaruhaḥ, śākaviśeṣaśca | 38 hemapuṣpī—bimbī, dusparśā, pītayūthikā ca | 39 padmā—cāriṇī, bhārgī, padmanālikā ca | 40 samudrāntā—kārpāsī, yavāsakaḥ, spṛkkā ca | 41 cukrikā—cāṅgerī, ṣaṇḍākī, amlikā ca | 42 cukram—kṣudrāmlā, amlavetasaḥ, cukraṃ ca | 43 bhūtikam—bhūtṛṇam, kaṭt(tṛ)ṇam, bhūnimbaśca | 44 rasā (surasā)—rāsnā, sallakī, pāṭhā ca | 45 anantā—yavāsakaḥ, lāṅgalī, dūrvā ca | 46 kṛṣṇavṛntikā—pāṭalā, kāśmarī, māpaparṇī ca | 47 nādeyī—jalajambūḥ, jalavetasaḥ, tarkārī ca | 48 gomedakaḥ—patrakam, aṅkolaḥ, ratnaviśeṣaśca | 49 saugandhikam—nīlapadmam, kaṭt(tṛ)ṇam, gandhapāpāṇaśca | 50 suvahā—rāsnā, śephālikā, gandhanākulī ca | 51 palaṅkaṣā—gugguluḥ, lākṣā, gokṣurakaśca | 52 haimavatī—harītakī, sīhuṇḍaḥ, śvetavacā ca | 53 pathyā—harītakī, mahāśrāvaṇī, padmacāriṇī ca | 54 tāmrapuṣpī—dhātakī, trivṛt, pāṭalā ca | 55 śataparvā—dūrvā, vaṃśaḥ, vacā ca | 56 rocanī—trivṛt, kampillakaḥ, gorocanā ca | 57 viśalyā—lāṅgalī, dantī, guḍūcī ca | 58 raktasāraḥ—pataṅgaḥ, khadiraḥ, raktacandanaṃ ca | 59 śreyasī—harītakī, rāsnā, gajapippalī ca | 60 śṛṅgī—ativiṣā, karkaṭaśṛṅgī, ṛṣamaśca | 61 kacchurā—yavāsakaḥ, durālabhā, kapikacchūśca | 62 maṇḍūkaparṇī—brāhmī, mañjiṣṭhā, arulakaśca | 63 kālaskandhā—tindukaḥ, śyāmakhadiraḥ, tamālaśca | 64 lāṅgalī—ṛṣabhaḥ, sya(sva)yaṃguptā, pṛṣṭi(śni)parṇī ca 65 samaṅgā—balā, mañjiṣṭhā, khadirakā ca | 66 akṣīvaḥ—saubhāñjanam, mahānimbaḥ, samudralavaṇaṃ ca | 67 añjanam—kṛṣṇāñjanam, puṣpāñjanam, rasāñjanaṃ ca | 68 madhurasā—drākṣā, mūrvā, kāśmarī ca | 69 svādurasā—mṛdvīkā, śatāvarī, kākolī ca | 70 vasukaḥ—arkaḥ, pāṃśulavaṇam, u(tu)ruṣkaśca | 71 vaśiraḥ—apāmārgaḥ, samudralavaṇam, pippalī ca | 72 sahā—mudgaparṇī, balā, taraṇī ca | 73 vimahā(?)—sahā, māṣaparṇī, mahābalā ca | 74 harītakī—vayasthā, kṣīrakākolī, guḍūcī ca | 75 pītadāruḥ—dāruharidrā, devadāruḥ, saralaśca | 76 kṣīriṇī—dugdhikā, śikhinī, sārivā ca | 77 ṛṣyaproktā—atibalā, śatāvarī, kapikacchūśca | 78 kṣīrī—vidārī, kākolī, audumbaraśca | 79 amṛtā—guḍūcī, harītakī, dhātrī ca | iti tryarthāni