Commentary of Yogānandanātha
Commentary on Ayurvedasutra (Āyurvedasūtra)
Reaches up to sūtra 51 of chapter 5; quotes Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā, Ṛgveda, Taittirīyabrāhmaṇa, etc.
- Language
- Sanskrit
- Date
- 1575–1625 CE
- Author
- Yogānandanātha
- Extent
- 361 passages, 18,629 words
- Text
- partly digitised
- Source
- archiveorg · Ayurveda Sutram With The Commentary Of Yoganandanatha Ed. By R. Shama Sastry Mysore 1922 The Government… · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…
Contents
Text
1.p1
vaprakrīḍoddaḷaddantaghātaniryanmahāṃśubhiḥ | merorātmā''vṛto bhāti taṃ vande sindhurānanam || paramakāraṇībhūtaparabrahma sakalajīvanopakārakamāyurvedaṃ prajāpatirbrahmaṇe'nujagrāha. oṅkāraścāthaśabdaśca dvāvetau brahmaṇaḥ purā | kaṇṭhaṃ bhittvā viniryyātau tasmānmāṅgalikāvubhau || ityuktarītyā athaśabdena paramamaṅgalamācaran prathamasūtramanugṛhṇāti—atheti |
1.1
asyārthaḥ—dhātuṣu tiṣṭhantīti dhātusthāḥ. doṣāṇāṃ gatiḥ. vikārābhāvakāryahetupūrvikā gatiḥ. tāsāṃ hetubhūtārthāni aprakopakarāṇi vārdhaka vāyuḥ pittaṃ kaphaśceti trayo doṣāssamāsataḥ |
dhātuvṛddhikārakadravyāṇāṃ tāvadvṛddhimātraphalamuddiśya pravṛttiścet alpaphalamiti āyurvedapravṛtteḥ bahupuruṣārthapradāyakatvādityāśayaṃ manasi nidhāyāha - cireti |
ciraśabdena kāryasiddhidravyādane jāte āyuṣkāmayamānasya pravṛttiḥ icchataḥ puruṣasya cirāyurme bhūyāditi kāmanāviṣayakapravṛttiḥ śāstrasampradāyakathitaviṣayānubhavahastakauśalyādipāṇḍityaṃ yasyāsti tasya īdṛśapravṛttiḥ puruṣārtho'yamiti cirāyuricchāpravṛttiviṣayaḥ | āyurvedārthapuruṣārthopapādiketi prayojanam | atra sūtrasthānavacanam - āyuṣkāmayamānena dharmārthasukhasādhanam | āyurvedopadeśeṣu vidheyaḥ paramādaraḥ || nanvasmin śāstre prayojanaṃ āyurvedārthapuṃrupārthopapādiketi prayojanamityuktaṃ. tathā sati rogābhāvakāryahetutāyāḥ kāraṇatvaṃ na syādityasvarasādāha-taddhetviti ||
1.3
taddhetubhūtārtho nāma arogakāryahetubhūtārthaḥ | tadeva prayojanam | tadrakṣaṇameva phalībhūtārthaṃ taddhetu karaṇīyamityarthaḥ | atra sūtravacanaṃvicārayitvā sarvāṇi nityaṃ dehaṃ parīkṣayan | avikāraṃ parīkṣyainaṃ pathyeneva ca taṃ haret | jīrṇājīrṇavivektṛtvaṃ jihvāyāṃ vidyate nṛṇām |‡
evamākāreṇa vikāraṃ jñātvā tannivartanaṃ pathyādanameva bhāvyam | taddhetubhūtārthaṃ tvidameva saṃrakṣaṇīyam | hīnātimātrānādanaṃ vikārahetukam | tannivartakahetubhūtārthaṃ rakṣaṇīyamiti tātparyam |
indriyātilālanātipīḍanayoḥ vikārahetukatvaṃ na syādityasvarasādāha—neti |
1.4
indriyāṇi śrotratvakcakṣurjihvāghrāṇāni | teṣāṃ śabdasparśarūparasagandhā viṣayāḥ | vākpāṇipādapāyūpasthāḥ karmendriyāṇi | hitamitapravṛttiviṣayakaṃ kuryādityarthaḥ | nanu hīnabhojanātibhojanayoḥ rogahetukatvaṃ pratipāditam | tatra vacanaṃ— bhojanaṃ hīnamātraṃ tu na balopacayaujase | atimātraṃ punassarvānāśu doṣānprakopayet ||
etadvacanānusāreṇa anayoreva hetutvaṃ pratipāditaṃ, nendriyātilālanātipīḍanayoḥ | tasmādetatsūtraṃ vyarthaṃ syādityasvarasādāha—doṣeti |
1.5
doṣāṇāṃ vṛddhirapi doṣarogaheturbhavati | doṣāṇāṃ kṣayo'pi doṣaprakopaheturbhavati | doṣahetukatvaṃ nāma doṣaprakopahetukatvam | doṣavikārasya vṛddhikṣayayośca kāryakāraṇabhāva uddiṣṭaḥ nendriyātilālanātipīḍanayoriti | atra vacanaṃ— na pīḍayedindriyāṇi na ca tānyatilāyet | †
iti | ..........................doṣāṇāṃ vṛddhikṣayayorupapādakatvamanayoreva vṛddhipratipādakatvāt—
vṛddhissamānaiḥsarveṣāṃ viparīterviparyayaḥ |
etayoreva kāryakāraṇabhāvaḥ | paramparayā kāraṇatvaṃ vaktuṃ śakyata ityarthaḥ ||
nanu doṣavṛddhikṣayau svata eva prāptau, nendriyātilālanātipīḍanayoḥ | tayoḥ kāryakāraṇabhāvastu kālavaśādeva prāptaḥ | tatra sūtrasthānavacanaṃ—
cayaprakopapraśamā vāyorgrīṣmādiṣu triṣu | varṣādiṣu tu pittasya śleṣmaṇaśśiśirādiṣu ||
etadvacanānusāreṇa anayoḥ kāryakāraṇabhāvaḥ kathaṃ vaktuṃ śakyata ityasvarasādāha—lakṣaṇeti |
1.6
aprāptakāle prāptalakṣaṇāni yatra bhāsante prāptakāle tallakṣaṇābhāvo yatra bhāsate tatra niyamaḥ | lakṣaṇapramāṇābhyāṃ hi vastusiddhiḥ | tatra sūtravacanaṃ -
kālārthakarmaṇāṃ yogā hīnamithyātimātrakāḥ | samyagyogaśca vijñeyo rogārogyaikakāraṇam | rogastu doṣavaiṣamya doṣasāmyamarogatā ||†
asādhāraṇadharmavacanahetujñānajanyāmayanivartakayogyakāryaṃ vyapadiśati—yogyairiti |
1.7
abhighātāmayajanyaruṅnivartakarecakopayogidravyarasaiḥ bhāvyaṃ yat tadyogyamityarthaḥ | yāvadabhighātāmayastacchabdārthaḥ | taṃ nivartakadravyeṇa recayediti | atra sūtravacanaṃ— āmadoṣaṃ mahāghoraṃ varjayedviṣasaṃjñitam | viṣarūpāśukāritvādviruddhopakramatvataḥ † || nanu indriyāṇāṃ rogahetukatvaṃ pratipādayituṃ indriyātilālanātipīḍanādbhavatīti yaduktaṃ tanna rocate | atimātrabhojanamāmahetukaṃ bhavati | āmasaṃgraha eva sarvarogakāraṇam | āmānivartakatvaṃ yuktamityasvarasādāha—anāmeti |
1.8
yasmādāmasaṃgrahābhāvasyaiva rogābhāvahetukasāmagrītvaṃ tasmādanāmapālanaṃ pratyahaṃ vidhiriti | āmaṃ pālayatītyāmapālanaṃ, āmapālanaṃ na bhavatītyanāmapālanaṃ kāryamityarthaḥ | atraanāmapālanakarmakaraṇasya hetuvacanaṃ sūtre pratibhātam | mātrāśī sarvakālaṃ syānmātrā hyagneḥ pravarttikā | mātrāṃ dravyāṇyapekṣante gurūṇyāpa laghūnyapi ‡ || nanu jvarādīnāmapravartaka sāmagrī jaṭharāgnipravartakasāmagrī | tasmādanāmapālana maprayojakaṃ syādityaṃta āha—āmamiti |
1.9
āmameva kāraṇamiti, hiśabdaḥ prasiddhavācakaḥ | atra sūtravacanam—
āmāśayastho hatvā'gniṃ sāmo mārgānnidhāya ca | vidadhāti jvaraṃ doṣaḥ tasmātkurvīta laṅghanam | jaṭharāgnipravartakasāmagrī yasyāsti tasya sarvabhoktṛtvaṃ vaktuṃ śakyate | cirāyurapi labhyate | nanu sarveṣāṃ rogāṇāmāmivṛttireva tatra bheṣajamiti vakta vye sati jvarādāvāmivṛttyakaraṇaṃ doṣahetukaṃ bhavati | āmanivṛttirapi laṅghanādeva bhāvyeti laṅghanakaraṇamapyāvaśyakamiti brahmaṇā pratipāditamityāha--ādīti !
1.10
ubhayamapi roganivartakapratipādanādāmaśoṣaṇārthaṃ laṅghanakaraṇamapi paramparāhetubhūtamiti brahmā āhetyarthaḥ | atra sūtravacanaṃ-† laṅghanaṃ kāryamāme tu viṣṭambhe svedanaṃ bhṛśam | iti vacanāllaṅghanena āmivṛttau satyāṃ tena phalībhūtaṃ kimāsīdityata āha--taditi |
1.11
āmanivṛttereva puruṣārtho bhūtvā arogavān bhavati | doṣāḥ kadācitkupyanti jitā laṅghanapācanaiḥ | ye tu saṃśodhanauśśuddhā na teṣāṃ punarudbhavaḥ || iti laṅghanapācanairjitadehasya vyādhayo na punarbhavantītyuktam | tathā sati sarvaviṣayātmakāni pañcendriyāṇi | manasa ātmagocaratvaṃ kenopāyena hetunā bhāvyamityata āha--anāmayīti |
1.12
pūrvoktarītyā dehasya anāmayatvaṃ sampādya ātmamanananididhyāsanayogena paramasukhaṃ jīvo'nubhavati | tatra vacanaṃ—
anāmayakāryakaraṇena arogo bhavan svargasukhamevānubhavatītyarthaḥ | evamuktarītyā dehasya anāmayatvaṃ sādhitam | tāvatā ātmamananasāmagrī na pratipāditā | kiṃ arogavānbhavatīti dṛḍhatarajaṭharānalavaśātvena sarvendriyāṇāṃ sarvaviṣayabhoktṛtvaṃ sādhitam? anāmayatvamātmamananasāmagrīmātrajanyatvaṃ na bhavatītyasvarasādāha— ahamiti |
1.13
ahaṃkārādhiṣṭhitamātraṃ rakto'haṃ śyāvo'haṃ iti pratyayaviṣayakamahamiti jñānam | tathā jñānavānahamiti anuvyavasāyena jñātuṃ śaktaḥ satkarmādhikārī bhavet | sukarmaṇā ātmamananaṃ kartuṃ śakyata iti | karmaṇaiva hi saṃsiddhimāsthitā janakādayaḥ | iti dharmaviṣayakajñānagocaratvena parabrahmaṇaḥ manoviṣayakajñānagocaratvaṃ sidhyati | adhiṣṭhānabhūto'yamātmā, yassidhyati sa eva jīvātmā | tāvubhau śarīrādhiṣṭhitāveva | tayoranyasya sarvabhoktṛtvaṃ vyapadeṣṭumāha—sthāneti |
1.14
paramātmanāmadhiṣṭhānarūpatvaṃ nopapadyate | tajjīvātmanāṃ sambhavatītyāśayavānāhetyarthaḥ | yasya yāvatkālo yogaścarati tasya arogitvasya svatassiddhatvādityata āha—yāvaditi ||
1.15
śoṣaka poṣakadravyavijñānānantaraṃ arogakāryahetuka sāmagrībhajanāt 'ahamarogavān' iti vyavasāyajñānena abhi mantuṃ śakyata ityarthaḥ | yaḥ arogī ātmamanananididhyāsanayogayogyo bhavet tena tattadviṣayagocarāṇi paścendriyāṇi śarīre saṃsṛjya atmānugocarāntarindriyeṇa manasā paramātmā mantavya ityuktam | bāhyendriyāṇāṃ bāhyaviṣayagocaratvamaprayojaka syādityata āha-sa iti |
1.17
sarvāviṣayānubhavo jīvassarvamaśnute | atra śrutiḥdvā suparṇā sayujā sakhāyā samānaṃ vṛkṣaṃ pariṣasvajāte | tayoranyaḥ pippalaṃ svādvatti anaśnannanyo abhicākaśīti || iti śrutireva atra pramāṇam | icchati, jānāti, prayatate iti sarvakāryasya ātmanaḥ ātmamanassaṃyogasya kāraṇatvaṃ pratītam | atassarvaviṣayabhoktṛtvaṃ jīvātmana upalabdheḥ | tasmātparamātmanā'nubhūyata ityāha-bhuṅkte iti |
1.18
svaprakāśarūpaḥ paramātmā saccidānaṃdānubhavaviṣayavāniti tātparyam | satyaṃ jñānamanantaṃ brahmeti satyānantajñānaṃ svaviṣayānandātmanaḥ paramātmā |
nanu ekassakalaviṣayabhogānbhuṅkte | bhogāḥ karmādhīnāḥ | jīvasya karmabhoktṛtvaṃ vidhiriti vaktavye sati upasthitaviṣayabhoktṛtvaṃ jīvasya, paramātmanassarvaviṣayabhoktṛtvaṃ bhāsate, sarvajñatvāt | ubhayoḥ karmabhoktṛtvaṃ prasaktamityasvarasādāha-anya iti |
1.19
anyo jīvātmā karmādhikārī san svakarmādhīnaviṣayabhogān bhuṅka ityarthaḥ | sukarmaṇā sukhapradānāviṣayaphalaṃ bhuṅkte | duṣṭakarmaṇā duḥkhaviṣayakaphalaṃ bhuṅkte | bhogasya sukhaduḥkhātmakatvāt | sukhaduḥkhānubhavo bhogaḥ jīvasya lakṣaṇaṃ pratibhāsitam| jīvasya sakalaviṣayānubhavatvaṃ prasajyata ityarthaḥ | duṣṭakarmaja śarīre sati satkarmaiva sadā kuryādityarthaḥ |
paramātmanaḥ satkarmaviṣayakakarmakaraṇatvaṃ vidhiḥ | īśvarasyāpi yatkiñcitkarmajanakakarmādhikāritvaṃ prasaktamityasvarasādāha-ya iti |
1.20
rājasatāmasaphalapradahetukadravyādanajātasukhaduḥkhaphalaṃ ahaṃkāraviśiṣṭakarmādhikāriṇaḥ prayacchata iti | sākṣātkarmaṇaḥ phalāvaśyaṃbhāvanigramādityata āha-karteti :
1.21
yāvatkarmakartā śarīrī atra kartā bhavatītyarthaḥ | yatkiñcitphalamuddiśya yaḥ karma karoti sa śarīrītyuktam | śarīrābhāvādātmana anna danatvaṃ na yogyamityasvarasādāha-aśarīrīti |
1.22
karmaphalayoḥ kāryakāraṇatvaṃ niyamena annādannatvam | svakarmānukūlaphalaṃ labhyate | taccharīriṇaḥ sa phalaṃ prayacchatīti bhāvaḥ | aharaharmanuṣyā aśanamicchanti | pratyahamaśanātheṃ loke tatphalopayoge karma cetkṛtaṃ tatra phalābhāvo na dṛśyate | tatrāpi śarīramasti | tasmāt karmaphalayoḥ kāryakāraṇabhāvo nāstītyāha neti|
1.23
prathamataḥ śarīrotpattikālaḥ tajjanmāntarasaṃskārādeva bālakādīnāṃ stanyapānādiphalaṃ prayacchatītyarthaḥ |
nanu bālakādīnāmapi śarīramasti, tatra karma na kṛtaṃ, teṣāmayogyatvāt | stanyapānādiphalaṃ mātrā dīyate | tasmātkarmaphalayoḥ kāryakāraṇabhāvo vaktuṃ na śakyata ityata āha—bhogayogyamiti | tadānīṃ dṛṣṭakarmābhāve'pi janmāntarakarmakaraṇaṃ kalpyate, śarīravattvādātmanaḥ | śarīradhāraṇasyocitatvādeva bālakādīnāṃ stanyapānādikaṃ mātrā dīyate iti cenna | śarīradhāraṇādīnāṃ janmāntarakarmahetuphalatvaṃ kalpyate | ātmanadaśarīravattvāt ātmanaśśarīradhāraṇasyocitatvāt | ātmasaṃyogakāraṇabhūtasya śarīriṇo bhogāyatanatvaṃ jīvasya pratītam | tasmāccharīrādhiṣṭhānayogyatvaṃ nānyasyetyata āha—ajāviti |
1.24
na jāyata ityajaḥ | tau jīvātmaparamātmānau śarīrādhiṣṭhitāvityarthaḥ | ghaṭajñānavānahamiti yasya pratītistasyaiva viṣayānubhavatvaṃ anayoranyatarasya sambhavatītyarthaḥ | ata āha-anya iti |
1.25
śarīrāṅgāni indriyāṇi, aṅgī śarīrī| jīvātmana indriyagocaraviṣayānubhavārthaṃ tadaṅgabhūtendriyāṇi saṃsṛjya jānāti, icchati, prayatate, ityetatpratyayānyathānupapattyā jīvātmā annamaśnute | tadvyatiriktātmanā kiṃ tadanubhūyata ityāśaṅkāyāmāhaanattīti |
1.26
anyasya paramātmanaḥ sarvaviṣayānubhavatvaṃ prasiddhamiti anyasya phalenāviśiṣṭatvāt etādṛśārthaphalaṃ anatti svayaṃ svaprakāśātmakatvāt svayamevānubhavatītyarthaḥ | vikārakāryahetukasāmagrīviṣayakakāryānubhavaśarīramasyātmano bhogayogyaṃ syādityata āha-satīti |
1.27
śarīre sati sarvaviṣayabhogārhatvamātmanā sampāditamityāhetyarthaḥ | śarīriṇaḥ kānyaṅgāni ? pañcendriyāṇāmapyaṅgatvaṃ pratipāditam | manasa agocaratvena manaso'ntarindriyatvena ṣaḍityupadiṣṭam | ṣaṇṇāmātmano bhogaviṣayaprāpakahetubhūtārthatvāt | tasmāccharīrasya bhogayogyatvamiti svata eva siddhatvāt | viṣayavijñānamindriyādhīnaṃ, indriyāṇi ca śarīrādhiṣṭhitāni | sarvaviṣayāḥ śarīrādhīnā ityarthaḥ |
nanu pravṛttirdvividhā iṣṭaprāptyarthamaniṣṭaparihārārthaṃ ceti | svādhiṣṭhānānubhūtaśarīraṃ saṃrakṣaṇīyamityekā pravṛttiḥ | sā dvividhā pravṛttirātmana upapadyate | tatkathaṃ śarīrāṅgabhūtāni pañcendriyāṇi? taddvārā iṣṭaprāptirūpaphalaṃ kathaṃ labhyate? aniṣṭaparihāradvārā iṣṭaprāptirūpaphalamapi labhyate? aniṣṭaparihāradvārā ubhayaphalaṃ śarīriṇo bhāvyamityata āha—aṣṭeti |
1.28
aṣṭanāmaṅgaṃ samāhāraḥ aṣṭāṅgam| śarīramasyāstīti śarīrī | atra sūtravacanam— kāyabālagrahordhvāṅgā śalyadaṃṣṭrājarāvṛṣān| aṣṭāvaṅgāni tasyāhuścikitsā yeṣu saṃśritā || śarīropadravakāryakaraṇībhūtavyādhaya aupādhikabhūtāḥ vātapittakaphaprakupitahetukāstato'pi na pravardhanta iti aṣṭarogāṇāṃ aṅgattvaṃ pratipāditam | śarīrāṇāmetādṛśā vyādhayaḥ | teṣāṃ dhātūnāmaṅgattvaṃ pratipāditam | saptadhātumayaṃ śarīramiti aṅgopadravakārakavyādhīnāṃ paramparayā aṅgattvaṃ pratipāditamityarthaḥ |
nanu dhātupravardhakadravyāṇāmaṅgattvaṃ vaktavyaṃ cet tathā sukaramiti dhātuvināśakārakāṇāṃ śarīranāśakānāṃ aṅgattvaṃ kathaṃ syāditi cenna, śarīrābhāvakāryasya vyādhīnāṃ kāryakāraṇabhāvasya vaktuṃ śakyatvādityarthaḥ |
śarīravināśahetubhūtānāmaṣṭarogāṇāṃ lakṣaṇapramāṇe vyapadiśati —yāvaditi |
1.29
yāvannidānajñānāviṣayakajñānajanyasādhakībhūtanivartakānāṃ kṛtiḥ kāryoṃ nivartyaḥ | tatraitayoḥ yāvadvidhiḥ yāvacchāstroktakarmasahiṣṇutvaṃ yasya nivartakaṃ bhavati sa eva kāya iti upadeśaḥ | atra sūtravacanam-śodhanaṃ śamanaṃ ceti samāsādauṣadhaṃ dvidhā | śarīrajānāṃ doṣāṇāṃ krameṇa paramauṣadham || śarīratvāvacchedena kāyabālaśarīrasyāpyekatvena krameṇa paramauṣadhamiti kāyabālacikitsābhedena vivakṣitatvātkramaśabdārtho vivakṣitaḥ | nanu kāyabalāmayau āmahetujanyāmaroganivartakasāmagryāṃ satyāṃ tajjanyaroganivṛtterdṛṣṭatvāt tajjātāmayau kāyabāleti pratipāditau | tadanyajātarogrā grahā grahajātarogrāḥ | teṣāṃ kā gatirityāśayavānāha-āmeti |
1.30
atra kecit-āmajanyā vyādhayaḥ | teṣāṃ kiṃcitsāmagrīprayuktakarma tatra bheṣajam | grahābhibhūtāmayānāṃ āminivṛttikarmakaraṇasyāyogyatvāt, atra tannivartakasāmagryā ananubhūtatvāt, śāstrataḥ adṛṣṭatvācca | tasmādetatsūtramayuktamiti vadantaṃ prati parihartukāmassūtraṃ vyācaṣṭe-āmeti |
tadroganivartakatadgrahanigraharūpaṃ tatra bheṣajam | mantratantrabalipradānādayo nivartakāḥ | graheṣvanuguṇeṣvekadoṣamārgā grahajanyādirujo'pi balidānamantratantrādyaiḥ nivartanaiḥ nivartayituṃ sukhena
śaktyā bhavantītyarthaḥ | tatra sāmagrīgraharūpamantratantraiḥ bhayanigraho bhavati | āmahetukasāmagrījanyarogābhāvādityarthaḥ | ūrdhvāṅgajātā anekarogāḥ pūrvoktaprakāranivartakā nivartyāḥ te ūrdhvāṅga jātarogrā bahavo dṛṣṭāḥ | tannidānametadbhinnaviṣayakam, etannidānasyāpi tadbhinnaviṣayakatvāt | karṇanetraśironāsikājihvāsthitapavanapittaprakopakārakāḥ taddhetukāryahetukāryahetubhūtāmayāḥ kāraṇajanyāḥ ityūrdhvāṅgarogānviśinaṣṭi - āmeti |
1.31
pūrvakāyahetukajātarogakāryahetukasāmagrījanyahetupratipādanāt uttarakāyādhiṣṭhitarogapratipādakāmajātarogakāryahetusthitāḥ nivartakaiḥ nivartayituṃ yogyā bhavantītyarthaḥ |
recakasaṅghanābhyāṃ nivartayitumayogyā ityāśaṅkaya tadāmayānāṃ tannivartakāḥ prakāśyante--doṣeti |
1.32
doṣāḥ vātapittakaphāḥ prakupitāḥ | vikārahetubhūtasañcārajanyakarṇanāsādisandhijātaduṣṭaraktaśalyarūparujāṃ tannivartakāni śastrakṣārāgnikarmāṇi śiro'sthiraktaṃ vimocayantītyarthaḥ | tatra vacanaṃ -
śastrādisādhakaḥ kṛcchrassaṅkare ca tato gadaḥ | ekaśabdena ekeṣāṃ mukhyatvaṃ pratipāditam || tannivartakā iti bahujātaruṅganivartakā na bhavantītyarthaḥ | doṣahetukāste ca rujo dhātuvināśakāḥ | tannivartakaprakārakāḥ auṣadhādayaḥ | atra vacanaṃ— nāvanoñjanapāneṣu yojayedviṣaśāntaye | viṣabhuktāya dadyācca śuddhāyordhvamadhastathā || sūkṣmaṃ tāmrarajaḥkāle sakṣaudraṃ hṛdviśodhanam | śuddhe hṛdi tataśśāṇaṃ hemacūrṇasya dāpayet | na sajjate hemapāṅge padmapatre'mbuvadviṣam || iti vacanāt | annapānaṃ viṣādrakṣedviśeṣeṇa mahīpateḥ | yogakṣemau tadāyattau dharmādyā yannibandhanāḥ || † iti vacanāntareṇāpi sūtrārtho jñāpyata iti vyādhihetukadravyādanājjātarogāṇāṃ tannivartakauṣadhayogavaśādvyādhinivṛttireva phalamiti aniṣṭaparihārārthamapi phalapravṛtterdṛṣṭatvāt svasthānābhivardhakasarvabhoktṛtvaṃ kathaṃ syādityata āha—prakāśamāneti |
1.33
agnijasvarūpakuṇḍalyudbhavaśvāsānilajātenoṣmaṇā prakāśamānassan prathamaprayāṇotthitasahasrakamalādāgatāmṛtamāhṛtya yathāyogaṃ saptadhātūnsantarpya yo yogaṃ karoti sa cirāyurbhavati | śuddharasādanācca phalaṃ bhavatīti ajaratvaṃ suprasiddhamityarthaḥ | atra kavivākyaṃ—
ṣāḍguṇyamupayuñjīta śaktyapekṣo rasāyanam | bhavantyasyaivamaṅgāni sthāsnūni balavanti ca ||
itaḥ paraṃ śārīraviṣayakayogakramavidhiṃ pratipādayiṣyāma ityuktam | idānīmiṣṭaprāptirūpaphalaṃ vaktuṃ ‘‘āyuṣkāmayamāno yogaṃ kuryāt’’iti yatpratipāditaṃ, ‘sarvajane duṣkṛtamiti’ tattadduritabāhulyādduḥkhado'yamiti āśayavān sūtrāntaramāha—kāyeti |
1.34
rasāyanaṃ ca seveta dhātupuṣṭīndriyapradam | iti vacanāt |
† yāvadvargottamadravyairyatpradhānapramātitāḥ | tāvadrasā viruddhāpūḥ tadrasāyanamīritam ?||
iti rasāyanalakṣaṇam | rasāyanavidhau karmavidhau kramaḥ ratnavargoktadravyeṣu vajrasya rasadravyatvāt sa śreṣṭho bhavati | maṇivargoktadravyeṣu kāntamaṇiḥ rasadravyatvāt śreṣṭho bhavati | pāṣāṇavargeṣu rasavaddravyatvādabhrakasya śreṣṭhatvam | sattvavaddravyavargeṣu bhūnāgasattvasya rasavaddravyatvāt śreṣṭhatvaṃ bhavati | rasavaddravyopādhikabhedadravyeṣu rasendrasya rasavaddravyatvāt śreṣṭhatvaṃ bhavati| saṃskārādikarmasu bījakarmakaraṇasya rasavaddravyatvāt śreṣṭhatvaṃ bhavati | atra ‘cirāyuścirecchāpravṛttiviṣaya āyurvedārthapuruṣārthopapādikā’ iti prayojanaṃ tathā hyekaikasya kāryakāraṇabhāvajñānaṃ tattadviṣayakajñānagocarajñānaṃ
prayojakamiti tatsarvaṃ saṅgṛhītam | evaṃ puruṣārthopapādito veditavya ityāha—ya iti |
1.35
evamuktaprakāreṇa jñātavya ityarthaḥ | etāvatā nivartyanivartakajñānaṃ jātam | tāvatā uttamapuruṣārtharūpaphalaṃ kathaṃ labhyate ityata āha—seti |
1.36
nanu nivartakā loke bahavassanti | ekadā sarvaviṣayakapadārthajñānaṃ sampādanīyaṃ, sarvaśarīrāṇāṃ nivartakajñānaṃ paramapuruṣārtha ityarthaḥ | etatpadārthajñānānantaraṃ jñānaviṣayakakāryakāraṇacirakālajīvitasya puruṣārtha upalabhyate | etajjñānaviṣayakajñānameva bheṣajaṃ bhavatītyāha—taditi |
1.37
bheṣajajñānānantaraṃ cikitsāmarma vyācaṣṭe—seti |
1.38
narāśvagajādiśarīrāṇāṃ nānāvidharogāssambhavanti | tannivartakāni vṛkṣalatādiyogyadravyāṇi ṣaḍrasātmakapadārthopakārakāṇi | āyurvedapratipāditārthamālokanaṃ kuryādityāha—tāvaditi |
1.39
doṣaprakopābhāvakāryahetubhūtadhātudūṣakayāvadviṣayagocarendriyābhivardhakadravyāvalokanaṃ kuryāt | ṣaḍrasātmakadravyāṇi vyācaṣṭe—rasā iti |
1.40
dehasya saptadhātumayatvāt te rasāssaptadhātūnyathākramaṃ paripālayanti | tena sapta dhātavaḥ pratyahaṃ trāyanta iti tatparitrāṇakāḥ| tatra vacanaṃte rasā nu rasato rasabhedāḥ tāratamyaparikalpanayā ca | sambhavanti gaṇanāṃ samatītāḥ doṣabheṣajavaśādupayojyāḥ || tatparitrāṇakāḥ śarīrāsthatadoṣāssamāssantaḥ śarīrasaṃrakṣakā rasāḥ | rasādīnāṃ prakoparūpakāryakāraṇatvaṃ vaktumayogyatvāt tadarthaṃ doṣā eva suprasiddhāḥ | atastrayāṇāṃ ṣaḍbhissākaṃ kāryakāraṇabhāvaḥ prasiddha ityata āha-svādviti ||
1.42
te rasāḥ pāke svādvamlakaṭukā bhavanti | rasāssamāśrayeddoṣā api samā eva | te doṣā rasānvayādinā prakoparahitāssantaḥ jaṭharāgnipravartakā ityarthaḥ | atra sūtravacanaṃ - tridhā vipāko dravyasya svādvamlakaṭukātmakaḥ | ṣaḍrasānāṃ pāke tridhā vibhāvitvaṃ pratipāditam | nanu ṣaṇṇāṃ madhye tridhā vibhāvitvaṃ doṣatrayāṇāmeva ṣaḍbhissākaṃ kāryakāraṇatvaṃ bhāsate | tadanyatrayāṇāṃ kā gatirityata āha-siddhā iti |
1.43
ṣaḍrasāstridhā bhūtvā doṣāṇāmaprakopakārakā iti pratipāditam | tadeva viśinaṣṭi-tikteti |
1.44
tiktarasadravyaṃ pācakapittena pāke kṛte sati svādutvaṃ bhajati | kaṣāyaraso'pi tadrasavadamlībhūto bhavan kaphapittaprakopaṃ haratītyāha-kaṣāyeti |
1.45
kaṣāya amlo bhūtvā pāke anyonyadravyasaṃyogaguṇān prayacchati| kaphapittaprakopasya kaṣāyayuktāmlarasena sākaṃ kāryakāraṇabhāvo bhavatītyarthaḥ || ūṣaṇaraso'pi pāke lavaṇaraso bhūtvā kaphapavanaprakopakāryasya lavaṇoṣaṇarasau kāraṇībhūtau | tannivartakatvena kāryakāraṇabhāvo bhavedityāha-ūṣaṇamiti |
1.46
ūṣaṇaraso lavaṇadravyaṃ bhūtvā pavanakaphahārītyarthaḥ | nanu madhurarasādiṣaḍrasāḥ saptadhātupoṣakāḥ | kaṣāyaraso rasāsṛgdhātupravardhakaḥ | asṛgdhātoreva rasāsṛgiti vyapadeśaḥ | kaṣāyarasapoṣya ekadhāturbhavati | tasmādekarasapravartakatvena poṣakatve karmaṇi ekadhāturiti vyapadeśaḥ, | māṃsadhātūnāṃ ṣaḍrasā eva poṣakā iti vyavahriyamāṇatvāt, loke ṣaḍrasavaddravyavyatirekeṇa rasavaddravyasya adṛṣṭatvāt ṣaḍrasavaddravyābhāvasya dṛṣṭānubhavatvācca |
atrarogotpādakapadārthānāmadṛṣṭatvena tu utpādakadravyāṇāmasadbhāvitatvena tadroganivṛttyarthaṃ śāstrapravṛttiḥ kathaṃ bhavedityasvarasādāha-vyutkrama iti |
1.47
svādutiktayormitratvam | kaṣāyāmlarasayormitratvam | lavaṇoṣaṇarasayormitratvam | etaddvyatiriktānāṃ etaddvyatiriktapadārthairanyonyayoge vyutkramarasayossattvam | tasmādvyutkramarasāveva kārakāvityarthaḥ | tasmātkarmādhīnavaśātpāke sambhavati tatra adṛṣṭameva niyāmakam | īśvarassarvajñassa eva svakarmānukūlaphalaṃ prayacchati | pratyahaṃ sarvarasādanatvasya sarvaśarīrāṇāṃ sambhāvitatvāt | ataḥ paramāptaṃ paṇḍitaṃ svanikaṭe saṃsthāpya bhakṣyābhakṣyapadārthau vibhajya tatsarvaṃ paṇḍitāya vijñāpayan tena arogakāryakāraṇabhāvaṃ jānan pravarteta | tatra vacanaṃrājā rājagṛhāsanne prāṇācāryaṃ niveśayet | sarvadā sa bhavatyevaṃ sarvatra pratijāgṛviḥ || vyutkramarasavaddravyādanameva viṣamānnam | tasmādarakṣaṇīyaṃ na kiṃcit | nanu aharaharbhakṣitānnaṃ jaṭharāgninā pacyate | tatkṛtapacanena bhakṣitānnaṃ bhasmībhavati | sarvaṃ sārakiṭṭatayā vibhajya tena dhātupoṣaṇaṃ kathaṃ kriyata ityata āha-pācaketi |
1.48
jaṭharāgninā bhakṣitānnaṃ na pacyate | tat pācakapittena bhāvyam | tena sārakiṭṭatayā vibhajya kiṭṭakarma kartuṃ yogyamityarthaḥ | tatra vacanaṃ-
nanu pācakāpittaṃ na sārakiṭṭatayā pṛthagvibhajya annamātraṃ pacati | doṣā duṣṭānsantaḥ dhātūndūṣayanti | tenāvaśyaṃ doṣapacanamapi kartavyam | tatra vacanaṃ-
etadvacanānusāreṇa pācakopakārakatvena jaṭharānala eva pratibhāti na tatpittamityasvarasādāha-doṣeti |
1.49
dhātudoṣānmaloṣmajān pittatejvikāraṃ vibhajya pacatītyarthaḥ | nanu doṣapacanaṃ roganivṛttikāraṇam | pācakapittena āmāntalaṅghanena saṃśoṣya doṣasthitavikārānpacati | tatra analānalātmakakuṇḍalitābhyāṃ jātoṣmaiva pācakapittamiti vyapadeśaḥ | anyathā śuddhānalasyaiveti nāśaṅkanīyam | tadvṛddhaṃ doṣe hṛte tadviparītaguṇānprayacchatītyāśayavānāha-grahaṇīti |
1.50
bāhyasthitapadārthānāṃ guṇānsaṅgṛhya doṣadhātusthitadurguṇānnigṛhya nigrahaṃ kṛtvā svārjitaguṇānugrahaṃ kartuṃ samarthaṃ sat pācakapittam | nigrahānugrahayoḥ pācakapittasyaiva samarthatvāt | pittakalāyāḥ grahaṇīpadaṃ viśeṣitam | sā kalā āyustejāṃsi dadhāti | atra śārīravacanaṃ-
tanmūlāstai hi tadvṛddhikṣayavṛddhikṣayātmakāḥ | tasmāttaṃ vidhivadyuktairannapānodanairhitaiḥ | pālayetprayatastasya sthitau hyāyurbalasthitiḥ || ityādivacanāni bahūni santi | kuṇḍalyutthitaśvāsānilānalacakrajātapittodbhavatvādeva kalājvalane śikhipadaṃ prasiddham | kuṇḍalinī analānilātmikā | tasyāḥ pittamastīti sakalamatasiddham | sā kalā jvalanakalā | sā dehaṃ dahatīti yattadayuktam | yāvadbhuktvānnaṃ sārakiṭṭatayā vibhajya dandahyate | annapacanakāryamātraparyavetvena kuṇḍalrinyudbhavaśvāsānilasyaiva dahanarūpakarmapratipādakatvam | tatsarvaśarīrāntassthitaṃ sat jīvanopakāraṃ karotītyarthaḥ | nanu grahaṇīkalā āyustejo dadhātīti yaduktaṃ tanna yuktam | hitamitānnādanameva śarīradārḍhyarūpadhāraṇaṃ ca karoti | tathathā pathyā'thyāvidhiṃ vijñāya annapānādane sati tṛṣṭiḥ puṣṭiśca bhavati | tadabhāve kārśya pratīyate | tasmādetayoreva anvayavyatirekābhyāṃ kāryakāraṇabhāvaḥ | annādanasya nigrāhake roge sati sa eva taditi cet tailādinā dehalepanadvārā dhātupuṣṭimindriyapradāṃ kuryādityasvarasādāha-bhaktamiti |
1.51
bhaktamannam | annādanenāmāśye'tipūrṇe sati kuṇḍalinīsthitapittakalā abalā bhavantī satī annādanājjātapākakṛta-
janyarasena dhātuṃ vyāpakaṃ kartuṃ asamarthā bhavatīti kṛtvā tasmātkalā abalā bhavatītyarthaḥ | tatra sūtravacanaṃmiśraṃ pathyamapathyaṃ ca bhuktaṃ samaśanaṃ matam | vidyādadhyaśanaṃ bhūyo bhuktasyopari bhojanam || akāle bahu cālpaṃ vā bhuktaṃ tu viṣamāśanam | trīṇyapyetāni mṛtyuṃ vā ghorānvyādhīnsṛjanti vā || evamādikāraṇena kalā abalā bhavatītyarthaḥ | tadeva viruddhāhāra ityucyate | kalā abalā satī annaṃ na pacati | sa rogo'ṣṭaprakāro bhavati | nānāvidyakāryotpādakasāmagrībhedena ajīrṇapradhānāṅgatvena jvaropadravāḥ tadbhedā bhavantītyāha-āmeti |
kalā daurbalyāt " ajīrṇena vinā na jvaraḥ" iti jvarāḥ āvirbhavantītyarthaḥ | atra nidānavacanaṃsa jāyate'ṣṭadhā doṣaiḥ pṛthaṅmiśraissamāgataiḥ | āgantuśca malāstatra svaissvairduṣṭāḥ praduṣaṇaiḥ || āmāśayaṃ praviśyāmanugamya pidhāya ca | srotāṃsi paktisthānācca nirasya jvalanaṃ bahiḥ || saha tenābhisarpantastapantassakalaṃ vapuḥ | kurvanto gātramatyuṣṇaṃ jvaraṃ nirvartayanti te † || sa jvara eko'pi jvaropadravakārakahetavo nānārūpā bhavanti | tasmāt narāśvapaśugajādiṣu bahurūpā bhavantītyarthaḥ | tattajjātividhivihitānnādanādajīrṇājjātajvarāḥ tadupadravabhedena aṣṭadhā
bhavantītyarthaḥ | ajīrṇājjātajvarastu aṣṭadhā upahūyata iti yattadayuktam, bhedajanakasāmagryabhāvādityasvarasādāha—yādṛśā iti|
1.53
ye doṣaprakopahetukāstadviruddharasajātāstajjanyadoṣāḥ pācakapittādipañcaprakārāḥ te svasthānacyutā bahuvidharūpā bhavantītyarthaḥ | tatra vacanaṃ— ‘vividhairnāmabhiḥ krūro nānāyoniṣu vartate || tadviruddhalakṣaṇajñāpakahetubhedapradarśanena satyavacchedake jñāte sati eka eva jvaraḥ kāryabhedena nānārūpo bhavatīti vaktuṃ śakyate | tallakṣaṇaṃ jñātaṃ sat tattadbhedro'pi jñātuṃ śakyata ityasvarasādāha— akṣīti |
1.54
akṣikarṇanāsādiṣu, tathā śirovyathā, jihvāyā vidāhaḥ, āsyaśoṣaḥ | kukṣya iti antastāpaḥ | āpādamastakaṃ jvalanāt jvalati sa jvara ityarthaḥ | tatra nidānavacanaṃ— tasya prāgrūpamālasyamaratirgātragauravam | āsyavairasyamarucirjṛmbhā sāstrākulākṣatā || aṅgamardo'vipāko'lpaprāṇatā bahunidratā | romaharṣo vinamanaṃ piṇḍikodveṣṭanaṃ klamaḥ || hitopadeṣvakṣāntiḥ prītiramlapaṭūṣaṇe |
viruddharasādanājjātajvarasyaitādṛśalakṣaṇalakṣitatve jñātavya ityarthaḥ | ekahetukṛtakāryasyaikatve'pi tattaddoṣaprakopakāraka rasavi rasajanyāmavṛddhibhedajanyaupādhikajvaraṃ vyapadiśati-aṅgeti |
sarvāṅgānāmabhipīḍanaṃ karoti | sarvamalamārgānatirudhya pīḍanaṃ karoti | dhātumārgagamanāṃnirodhanābhyāṃ cārātijāḍyādivikāraṃ karotītyarthaḥ | atra nidānavacanaṃāgamāpagamakṣobhamṛdutāvedanoṣmaṇām | vaiṣamyaṃ tatra tatrāṅge tāstāssyurvedanāścalāḥ || pādayossuptatā stambhaḥ pīṇḍikodveṣṭanaṃ bhramaḥ | viśeṣa iva sandhīnāṃ sāda ūrvoḥ kaṭograhaḥ || pṛṣṭhaṃ kṣodamivāpnoti niṣpīḍyata ivodaram | chidyanta iva cāsthīni pārśvāṅgāni viśeṣataḥ || hṛdayasya grahastodaḥ prājaneneva vakṣasaḥ | skandhayormathanaṃ bāhvoḥ bhedaḥ pīḍanamaṃsayoḥ || aśaktirbhakṣaṇe hanvoḥ jṛmbhaṇaṃ karṇayossvanaḥ | nistodaśśaṅkhayormūrdhni vedanā virasāsyatā || kaṣāyāsyatvamathavā malānāmapravartanam |
rūkṣāruṇatvagāsyākṣinakhamatrapurīṣatā || prasekārocakāśraddhā vipākāḥ svedajāgarāḥ | kaṇṭhoṣṭhaśoṣastṛṭśuṣkau chardikāsau viṣāditā || harṣo romāṅkadanteṣu vepathuḥ kṣavathoḥ grahaḥ | bhramaḥ pralāpo gharmecchā vināmaścānilajvare ||
pavanapitte aṅgapoḍanaṃ sarvāṅgeṣu prapīḍanam | malamārgatirodhanaṃ sarvamaladvārāṇāṃ vāyupūritatvānmalamūtrādikāryakāraṇaṃ duśśakaṃ ca bhavatītyarthaḥ | dhātucaramārgavigamanaṃ viruddhagamanaṃ rogahetukam | anilādānilasthalacalanaṃ jaṭharānalasthalacalanaṃ bhavati | lagnasthalacalanatvāt āhārapacanaṃ kartumaśakyatvādityarthaḥ | tatra doṣaprakopahetukarasavirasādanādajīrṇe jāte doṣabhedena jvarāstrividhā bhavantīti vaktuṃ śakyate | sarvasāmānyajvara ekaḥ tadantaradoṣabhedena tridhā bhūtvā jvaraścaturvidho jātaḥ | itaḥ paramaṣṭajvarasaṅkhyāpūraṇārthaṃ pañcamo vātapittajvara iti vaktuṃ na śakyate | etatpratipāditajvaravyatirekeṇa tadutpādakasāmagryabhāvādeva tatkāryaṃ nopapadyate, kāraṇena vinā kāryābhāvasyoktatvādityasvarasādāhapavaneti |
1.56
nanu pavanapittajvaro'stīti sūtre astītyasya vyākhyānaṃ gamyate | sūtravyākhyānamanyathā kāryaṃ nidānaśāstre'dṛṣṭatvāditi
sūtrārthe'rucinaṃ pratipāditavyā | pavanapittajvaraḥ, pavanaśleṣmajvaraḥ, pittaśleṣmajvara iti dvandvajāni trīṇi bhāsante | tathā sati āgantukābhighātajvara iti jvarasyāṣṭarūpatvaṃ caivamākareṇa subodhitamityarthaḥ | nidāne vātapittapradhānadvandvajvarasya tallakṣaṇapratīteḥ abhāvāt | kintu pavanakaphajvara ekaḥ, śleṣmapittajvaraḥ, āgantukābhighātajvara ityaṣṭadhā jvarabhedaḥ pratipāditaḥ | āyurvede pavanapittajvaro dvandva iti pratipāditaḥ | parabrahmaṇā pratipāditārthassāmānyajvaraḥ, tridoṣotthitā jvarāstrayaḥ, tridoṣadvandvajāstrayaḥ, ityaṣṭarūpo bhavati jvara ityāyurvedavacanatātparyam | pavanabhūtadravyasya itaradhātubhyāṃ sākaṃ yogagrahaṇasya aupayogikatvāt |
.....pavanastaditarayoḥ prabhuḥ | vibhutvādāśukāritvādbalitvādanyakopanāt | “svātantryapāratantryābhyāṃ vyādheḥ prādhānyamādiśet |”
tasmāt dvandvajāni trirūpāṇi bhavantītyarthaḥ | tatrāpi pavanasya dvābhyāṃ sākaṃ dvirūpadānaṃ yuktamityarthaḥ | kaphapittayoḥ laghutvāttādṛśabalaṃ nāstītyarthaḥ | tatra vacanaṃ-
iti vacanānusāreṇa sāmānyato dvandvajāstrayaśca, āgantukena sākamaṣṭaprakāro bhavatīti tātparyam | sāmānyajvarasya yāvadajīrṇībhāvakālasya tattadvimocanahetukatvāt | ekaikadhātuprādhānyaṃ sapta-
dināntaraṃ vimucyate| pavanapittapavanakaphadvandvajānāṃ daśa dvādaśa dināni avadhiḥ| kaphapittajvarasya dinamaṣṭādhiḥ| pavanapittapavanakaphayoḥ daśadinānyavadhiḥ| tāvanmātreṇa jvaro nivartate| rasādīnāṃ dhātvākāraṃ cet nivṛttirbhavati| rasādayo virasāssanta: dhātucarāścet pūrvoktakālānanatikramya śarīraṃ vimuñcantītyarthaḥ| evaṃ—
1.57
etasyāpi pūrvoktarītyā vyākhyānaṃ kartavyamiti| dvandvadoṣāntaramāha—kaphapitteti |
1.58
tattatkālahetukavikārā bhavantītyarthaḥ| nanu aṣṭavidhajvarāṇāṃ saṅkhyāpūraṇaṃ, doṣatrayotpāditajvarāstrayaḥ, tattadvandvadoṣajātajvarāstrayaḥ| kevalājīrṇajātajvara ekaḥ| sarve'pi jvarā rasavarisajātājīrṇajanyā eva| ajīrṇābhāvajvarābhāvayoḥ kāryakāraṇabhāvo vaktuṃ śakyate| ajīrṇābhāvasya ca jvarasya ca vyāpterdṛṣṭatvāt| "nājīrṇena vinā jvaraḥ" iti niyāmakaśāstrasya vidyamānatvāt| tadvyatirekeṇa āgantukajvarābhāvatvena tena sākaṃ aṣṭavidhaprakāratvaṃ nopapadyata ityasvarasādāha—mana iti |
1.59
mano'bhighātajvaro mānasikajvaraḥ| manodārḍhyasampādanameva tatra bheṣajam | kāmaḥ—yāvatprītiviṣayakamanobhāvahetūtpannajvaraḥ | yāvadarthānabhibhūtatadanyānubhavanityajñānaviṣayaviparītajñānajanyajva - ro bhayajātajvaraḥ | evaṃ bhūtajvarasya abhighātajvaratvam | te kālasvabhāvajātajvarā eva | tādṛśajvarā bahavassanti | tasmādāgantukajvarasyāpi sannidhānapūrvakatvādaṣṭasaṅkhyāpūraṇaṃ sūtreṇa kṛtamityarthaḥ | tatra nidānavacanaṃ— varṣāśaradvasanteṣu vātādyaiḥ prākṛtaḥ kramāt | vaikṛto'nyassa dussādhyaḥ prāyaśca prākṛto'nilāt || varṣāsu māruto duṣṭaḥ pittaśleṣmānvito jvaram | kuryātpittaṃ ca śaradi tasya cānubalaṃ kaphaḥ || tatprakṛtyā visargācca tatra nānaśanādbhayam | kapho vasante tamapi vātapittaṃ bhavedanu || balavatsvalpadoṣeṣu jvarassādhyo'nupadravaḥ | sarvathā vikṛtijñāne prāgasādhya udāhṛtaḥ ||
ityaṣṭavidhajvaralakṣaṇāni vyapadiṣṭānītyarthaḥ | śleṣmapittādidvandvajvararūpadoṣāṇāṃ etaddhetubhūtavirasajanyarasā rogā asthimajjādhātuparyantaṃ uktadoṣaiḥ sākaṃ dṛḍhatarasañcāreṇa vadhotpādakalakṣaṇasāmagrīsahitaiḥ doṣāḥ prāṇaharaṇaṃ kartuṃ yogyā bhavantītyarthaḥ | tatra grahaṇī yadā abalā bhavati tadā rasāḥ pāke virasā bhūtvā tattaddhetukatattadrogān kuryuḥ | kalābalābhāvakāryahetvanimittakāryakāraṇameva tatra bheṣajam | ādoṣapacanaparyantaṃ laṅghanaṃ kāryamiti āmahetukakāryābhāvahetujanyāmayānāṃ āmābhāvaparipālanaṃ nivartakamiti nopadyate āmahetukakāryabhāvāt | atra ko'yaṃ niyāmaka ityasvarasādāha—pavaneti |
1.60
nirvartakairauṣadhādyaiḥ vātapittakaphā aprakupitāḥ bhavanti | tairagnibalaṃ poṣayan yāvatkarma vidhīyate, sa eva kriyā kramaḥ | laṅghanaiḥ kṣapite doṣe dīpte'gnau lāghave sati | svāsthyaṃ kṣuttṛḍruciḥ paktirbalamojaśca jāyate | iti vacanam | atra doṣaprakopakāryābhāvakarmakaraṇaṃ ca agniprajvalanakāryaparipālanaṃ ca kriyākramo bhavati | yaduktaṃ tadeva pratipādayati—pathyeti |
1.61
hitamitapathyādanāddoṣe kṣīṇe doṣaprakopakāryābhāvakaraṇe tasmādagnerbalaṃ kartuṃ dṛḍhatarasāmagryāṃ satyāṃ kṣuttṛḍruciśaktiḥ| dhātukṣamo yadi bhavettadanantaraṃ vamanavirekakarmakaraṇena śvāsakhāsahṛdrogaviṣamajvarebhyaḥ bhayarahitassan sukhī bhavet| tasya cirāyuṣṭaṃ bhavatītyarthaḥ|
nanu idamapyanupapannam| pathyānnādanātpūrṇe sati dhātavaḥ puṣṇantīti yattadayuktam| annādanasya ca tajjātājīrṇasya ca kāryakāraṇabhāvo vaktuṃ śakyaḥ| tasmātsārakiṭṭatayā pāke kṛtakāryakaraṇena analena āmāśayayoḥ kāryakāraṇabhāvo vaktuṃ śakyatvādityata āha—āmeti|
1.62
annapānādanājjātāhāre dhātūnyathāyathaṃ kurvan santarpayan sāraṃ visṛjya tenāmāśyamāpūrayati| tena pūrṇe sa dhātūnpuṣṇātītyarthaḥ| atra sūtravacanam— prasṛṣṭe viṇmūtre hṛdi suvimale doṣe svapathage| viśuddhe codvāre kṣudupagamane vāte'nusarati|| tathāgnāvudrikte viśadakaraṇe dehe ca sulaghau| prayuñjītāhāraṃ vidhiniyamitaḥ kālassa hi mataḥ || āmāśayātipūraṇāyāhāraṃ vidhiniyamitaṃ kālahitaṃ prayuñjīta|
nanu ṣaḍrasadravyādanātpāke tadrasān dhātuṣu saṃsthāpya dhātavastuṣṭāssantaḥ tena virasadraveṇāmāśayaḥ pūryatām| tāvatā pācakapittakalāyāḥ abalatvena kāryakaratvāsambhavāt tayoḥ kāryakāraṇabhāvaḥ kathaṃ bhavedityasvarasādāha—samāneti|
1.63
samānavāyunā'nale prajvālite sati sā kalā sarvaṃ bhuktaṃ pacati | dhātudehaśoṣakakāryasya ca āmāśayasya ca kāryakāraṇabhāvasya ca vaktuṃ sukaratvāditi bhāvaḥ | atra sūtravacanam-samāno'gnisamīpasthakoṣṭhe carati sarvataḥ | anugṛhṇāti pacati vivecayati muñcati || † rase koṣṭhe carati sati evamākāreṇa kalāyāḥ abalatvaṃ sa vimocayedityarthaḥ |
nanu abalāgninā āmāśayasthitamannaṃ paktuṃ asāmarthye sati ataḥsamānānilena sandhukṣayantīti yaduktaṃ tadasaṅgataṃ, atyaśanājjātājīrṇasya tannivartakena vinā śuddhasamānānilena āmāśayasthitānnaṃ, analaprajvalanībhūtadravyādanaṃ vinā grahaṇīkalāyāḥ abalatvamapahartuṃ śakyate | ata āha--duṣṭeti |
1.64
pratyuta grahaṇīkalā duṣṭā satī rogakārikā bhavatītyarthaḥ | āmenānnena duṣṭena tadevāviśya kurvate | viṣṭambhayanto'lasakaṃ cyāvayanto viṣūcikām || ‡ iti sūtravacanam | viruddhānnādanena grahaṇīkalā duṣṭā satī bhuktānnaṃ saṅgrāhyadhātupoṣaṇaṃ kartumasamarthā | grahaṇīkalāyā bhāvyakāryasya ajīrṇijātāmayasya ca hetumattayā kāryakāraṇabhāvatvena rogakārakatvaṃ siddhamityarthaḥ |
nanu mandānalaprajvalanaṃ jaṭharānalena bhavitavyam | atra bahiranalasyāyogyatvāt samānānilena bhavitavyamabhivyañjanamiti yattatkevalaṃ nivartakadravyādanaṃ vinā na samartho'yamiti matvā nivartakadravyamāha—draveti |
1.65
vastutastu dravadravyaissākaṃ yo'nnamatti sa vyañjanāni dravībhūtāni kṛtvā bhunakti | tadbhuktānnaṃ agnisamīpasthitasamānānilena paktuṃ prajvalitena sārakiṭṭatayā vibhajatānnaṃ hṛdgataṃ sat prāṇānilena āhārakoṣṭhaṃ gataṃ karoti, tadanantaraṃ nābhipradeśagataṃ kārayati | tasmātsā kalā atiprajvalitā satī dhātupoṣakaguṇaṃ na dhatte | pratyuta dhātuśoṣaṇaṃ ca karoti | grahaṇīkalā atiprajvalitā satī dhātudūṣaṇaṃ karoti | tasmātsā kalā dāhāvaśeṣaṃ pacati | dhātukṣayakārikā'pi bhavati | evamāśayāṃśrva pacet | tadapyajīrṇamiti vyavaharati | tena dhātupoṣakatvasya patitatvāt tatpacanaṃ anabhikṛtīmiti yattanna rocata ityarthaḥ | atra vacanaṃ— cayādīn yānti sadyo'pi doṣāḥ kāye'pi vā na vā | vyāpnoti sahasā dehamāpādatalamastakam || nivartate tu kupito malo'lpālapaṃ jalaughavat | nānārūpairaṃkhyeyaiḥ vikārāḥ kupitā malāḥ | ...oṣayanti tanuṃ tasmāttaddhetvākṛti sādhanam ||
nanu dravadravyādanena yāvaddhātutuṣṭi bhojanaṃ kṛtaṃ cet pañcavidhapācakapittamadhye atyagninā pacati cet tatpācitānnaṃ dhātupradaṃ na bhavati| tatsāvaśeṣapacanamapi na kriyate| tasmādāśayā riktībhūtāssantaḥ tadvadajīrṇavadannaprakopaṃ kurvantītyasvarasādāharikta iti|
1.66
tatra sūtravacanaṃbalavatyabalātvannamāmameva vimuñcati | grahaṇyā balamagnirhi sa cā'pi grahaṇībalaḥ || dūṣite'nnābato duṣṭā grahaṇī rogakāraṇā | yadannaṃ dehadhātvojobalavarṇādipoṣaṇam || † iti śārīravacanam | atyagninā dravībhūtatvena kālādannamapi sāvaśeṣābhāvapacanāt āśayā riktībhūtāḥ | teṣvāśayeṣu vāyuḥ pravardhate | anilasya rūkṣaguṇavṛddhyatvāt | āśaye rikte sati vāyuḥ prakupyata ityarthaḥ | tatra rūkṣo laghussitaḥ kharassūkṣmaścalo'nilaḥ | agniprajvalanahetubhūtendhanasaṃyoge sati jvalanaṃ bhavet | āśayānāṃ riktībhūtatvena analasya jvalanahetukadravadravyābhāvena grahaṇīkalāyāḥ svaprajvalanaguṇavattvena sthātumaśakyatvādityasvarasādāha - analeti |
1.67
vastutastu idamapyanupapannaṃ, āmāśaye rikte sati pavanavibhra prati hetoradṛṣṭatvāt | anāmayakāryakāraṇatvaṃ anā-
mapālanatvam | tasyārogahetukatvāt | 'rikte vāyuḥ prakupyate' ityetatsūtraṃ vyarthaṃ syāt | grahaṇīkalāyāḥ samānānilasamīpasthitatvena jvalanahetukasāmagrīsattvāt | 'analo'lpo bhavati' iti sūtramapi vyarthaṃ syāditi cet, pañca guṇopakārakānnagrahaṇāddoborderpakārakāḥ | malamūtrādhikamapi viśeṣataḥ | āśaye rikte sati pavanaprakopahetutvaṃ yatra dṛśyate tatrāyaṃ niyamaḥ-malamūtranirodhanājñātāmaye dṛṣṭe sati tannivartakadravyeṇa recite tena riktīkṛtāśaye yatra pavanaprakopahetutvaṃ tatra taddṛśyata iti tātparyam, tasya dṛṣṭatvāt | āmāśayasya riktatayā rūkṣatā vātasya | rūkṣaguṇatvaṃ prathamata upāttaṃ viruddharasādanājjātājīrṇaguṇahitāmayena sārakiṭṭatayā avibhajya pacanāt malamūtrādikaṃ dravībhūtamaprakṛtamiti pratibhāti | tatra siddhakalāyāḥ ajvalitatvājjātānalapacanāt jātāmaye dṛṣṭe sati tadviruddhacalakṛtāśayasya riktatayā doṣaprakopahetukatvaṃ syāt | tasmāt 'rikte vāyuḥ prakupyate' iti sūtraṃ samyakpratipāditamityarthaḥ | ajīrṇajātāmaye āmāśayariktatvājjātānalaprakopasya ca sandhukṣaṇāvaśyakatvena ādau pavanaprakoparahitakāryasya kāraṇībhūtarasadravyaṃ vyācaṣṭe-madhurīti |
1.68
tatsvabhāvasiddhamadhurarasena tattaddravyakarmopādhinā anilaprakopābhāvakāryasya yannivartakaṃ madhurībhūtaṃ kṛtvā tādṛśamannaṃ pavanaprakopaṃ haratīti hārakam | āmāśayariktatākā[...] naprakope sati yāvadbhuktānnaṃ paktuṃ agneranavakāśāt [...] svādurasavaddravyamadyātprathamataḥ aśnīyādityarthaḥ | taddhadantyamadhurībhūtadravyamānilaprakopahārakamityarthaḥ | tatra
etadvacanānusāreṇa pāke madhurībhūtadravyaṃ doṣanivartakam, uta svatassthitasvādurasavaddravyaṃ vā | nādyaḥ, sakaladravyāṇi pāke tridhā vikārīkarote | tannivartakadravyamastīti niyāmakābhāvāt | nāntyaḥ, svādurasavaddravyaṃ sakaladoṣānharatīti | tatra vacanaṃ -
etadvacanānusāreṇa ekasyeva niyāmakatvaṃ bhavatīti avacchedakatvābhāvāt | tasmādetadvaikyāmiti tanna | madhurībhūtavyañnaissākaṃ prathakato'nnamaśnuyāt | tat hṛdgatamamlībhūtaṃ bhavet | tadā hṛdayaṃ praviśya tataḥ pakvāśayagataṃ bhavet | tataḥ kaṭuraso bhūtvā pacyate | tasmānmadhurībhūtadravyaṃ bhavati, taddhatpavanaprakopamapaharatīti matvā tasmādetatsūtraṃ sārthakamityarthaḥ | āmāśayariktatvameva pavanaprakopehetukaṃ, pittaprakopakāryasya ca hetorahṛṣṭatvāt | aharaharbhuktamannaṃ pacyamānaṃ sat doṣatrayanivartakatvena dhātūn poṣayatīti vaktavyam | tatra pittaprakopakāryasya ca hetoradṛṣṭatvāt aharaharbhuktānnaṃ pacyamānaṃ sat doṣatrayanivartanaṃ karotīti vaktavyam | tatra pittaprakopakāryasya ca taddhetorahṛṣṭatvāt | kāryajñānasya kāraṇajñānena vinā'prasakterityasvarasāvavipramaṅgateti |
1.69
asyārthaḥ—āmāśayastha pavanaprakopahetutvaṃ pratipāditam| pittaprakopasyājīrṇotpattikāraṇatvaṃ vaktuṃ śakyatvāt, tatkāryasya ca hetoradṛṣṭatvāt ityasvarasaṃ manasi nidhāya kaiścidvyākhyānaṃ kriyata ityasvarasāntaramāha—hṛditi|
asyārthaḥ—madhurībhūtārthān bhuktavataḥ udānānilane kaṇṭhaṃ praviśattat hṛdgataṃ sat kaphaplutaṃ saṃsargadoṣavaśāt amlībhūtaṃ bhavati| sa rasaḥ pittaprakopaṃ karoti| atra sūtraṃ— āmlo'gnidīptikṛtsnigdhaḥ hṛdyaḥ pācanarocanaḥ| uṣṇavīryo himasparśaḥ prīṇano bhedano laghuḥ| karoti kaphapittāsraṃ mūḍhavātānulomanam || etadvacanānusāreṇa pittaprakopahetoradarśanāt pittanivartakaḥ svādurasaḥ pittaprakopaṃ haratītyarthaḥ| tatra sūtravacanaṃ— “takrādyā mārutaṃ ghnanti” iti pratipāditam| etadvacanānusāreṇa svādurasasya pittaprakoparāhityajanakatvaṃ pratipāditam| etatsūtravacanadvayasyārthassubodha ityarthaḥ|
nanu doṣaprakopanivartanadvārā dhātūnpuṣṇantau svādvamla rasau pavanaprakopaṃ kurutaḥ| tasmāttannivartako na bhavedityasvarasādāha— madhureti|
1.70
madhurarasaścāmlarasaścobhayamapi kaphaprakopaṃ datte| madhurarasaḥ pavanāpettanivartakarasaḥ tattaddravyaṃ bhūtvā'ntaḥ
tasya tannivartanameva puruṣārthaḥ | tatkaphahetukamityucyate | tiktoṣṇakaṣāyarakhāḥ kaphanivartakāḥ | rasādiṣaṭkasya doṣanivartakatvam | rasādiṣu svādvamlarasau vātapittaprakopahetū bhavataḥ| tayoreva hi vaiṣyat kaphakārakā iti | sa ca svādurasa aupādhikaraso'mlarasa ubhāvapi pavanapittaprakopakārakau | pratyuta pavanaprakopasyāpi hetū bhavataḥ | kathaṃ kaphanivartakau bhavataḥ ityasvarasādāha-hṛditi |
1.71
prāśitāhāramanalaśoṣitamāmāśasthaṃ kaphaṃ harati | taddevātnaṃ prāśitaṃ yathākramamāśayādiṣu sthitvā sārakiṭṭādivibhajanaṃ kurvat yadannaṃ pacati āmāśayasthaṃ sat tadeva kaṭuraso bhavati | tatra sūtravacanaṃtridhā vipāko dravyasya svādvamlakaṭukātmakaḥ | etadvacanānusāreṇa svabhāvatassvāduraso'pi aupādhikāmlaraso bhūtvā pittamapi janayati | tadanantaraṃ amlarasasya kāryakāritvaṃ vaktavyam | āmāśayasthitassan kaṭuraso bhūtvā kaphanivartako bhavatītyarthaḥ | kaṭurasasya ca kaphanivartakatvaṃ suprasiddhamiti bhāvaḥ| udvejayati jihvāgraṃ kurvaṃścimicimāṃ kaṭuḥ | srāvayatyākṣināsāsyaṃ kapolau dahatīva ca || † nanu ekameva dravyaṃ tridhā vibhajanaṃ karotīti sūtre prati[vi]pannayuktam , taccintyam | ādau svādurasasyaiva kāryakā-
rittvaṃ ca vaktavyam | tadanantaramamlarasasya kāryakāritvaṃ vaktavyam | kaṭurasasyāpi tathā kāryakāritvabhajanāt | tasmātsvādvamlakaṭurasānāmeva doṣasāmyaṃ pratipāditam, naiva rogamātranivarttakasāmagrī prātipāditā iti | tatra sūtravacanam | rogastu doṣavaiṣamyaṃ doṣasāmyamarogatā | etadvacanamatra pramāṇamiti trayāṇāṃ doṣāṇāṃ samatā yā sāmagrī dṛśyate sā sāmagrī tribhireva kāryā | tathā sati taditararasānāṃ kā gatirityāśayaṃ manasi nidhāya taccintyamityuktam | tatra śārīravacanaṃ— ādau ṣaḍrasamutpannaṃ madhurībhūtamīrayet | phenībhūtaṃ kaphaṃ yātaṃ vidāhādamlatāṃ tataḥ || pittamāmāśayāt kuryāccyavamānaṃ cyutaṃ punaḥ | agninā śoṣitaṃ pakvaṃ piṇḍitaṃ kaṭumārutam || † ekarasavaddravyameva pāke tridhā vibhajanaṃ karotītyarthaḥ | sarvadhātupacanaṃ haratāṃ vātapittakaphadoṣāṇāṃ avikārarugatiṃ prāpayituṃ tatra bhojyadravyādanaṃ, teṣāṃ bahuraṃsātmakatvāt | te rasāḥ tattadvidhicoditaphalāni prayacchantīti yān rasān yo bhoktumupalabhate tena upalabhyamānarasaṃ tadanubhavavaśāt phalaṃ pradīyate iti rasān vidyāt | tasmādvahurasadravyādanādeva tattadvidhicoditaphalaṃ prāpyata ityasvarasādāha—svāddhiti |
1.72
sarve rasāḥ pākena svādvamlakaṭukā bhūtvā yathārthasthitā rasā eva tattatphaladāyakā iti | samādhatte—ya iti
1.73
asyārthaḥ—taddhetukāryahetubhūtāstaddhetubhūtāḥ iti | tattadudbhūtarasādanakāryajātānalatvaṃ pācakapittameva | analapācitarasāḥ tattadbhūtahitadhātupoṣaṇaṃ kurvantītyetatsūtrārthaḥ | tatra vacanaṃ— bhaumāpyāgneyavāyavyāḥ pañcoṣmāṇassanābhasāḥ | pañcāhāraguṇānsvānsvānpārthivādīnpacantyanu || yathāsvaṃ te ca puṣṇanti pakvā bhūtaguṇānpṛthak | pārthivāḥ pārthivāneva śeṣāśśeṣāṃśca dehagān || sarvaśarīrivadravyaṃ pañcabhūtātmakamiti tatpārthivabhūtādhikaṃ vyañnānnaṃ bhoktumicchataśśarīrasya pārthivavāyavaṃ pupoṣati | abbhūtādhikavyañnānnaṃ bhoktumicchataśśarīrasya abbhūtādhikavṛddhiṃ karoti | evaṃ vahnibhūtādhikavyañnānnaṃ bhoktumicchataśśarīrasya vahnibhūtāvayavavṛddhiṃ karoti | evamanilasya ca | evaṃ nābhaso'pyabhivṛddhiṃ karotītyarthaḥ | yadyadrvyānvito rasastattaddravyaguṇapradaḥ| pañcabhūtādhikadravyebhyaḥ tattadrvyābhivyañjanāvayavā abhivardhante | tasmāt rasādīnāṃ kāryakāraṇabhāvaḥ kimāsīdityata āha—raseti |
1.74
raktadhātujanakarasāsṛgabhi vardhakakāryasya kaṣāyaraso heturbhavatītyarthaḥ | “raso hyasṛk,” raso vai saḥ” | tasmādrasāsṛjorgavipramaisāssaptadhātupoṣakā iti | tatra śārīravacanaṃ—
evaṃ saptadhātūnāṃ rasādīnāṃ ṣaṇṇāṃ ca kāryakāraṇabhāvo'stīti jñāpyate | rasavaddravyaṃ raktadhātujanakaṃ bhavatu, kaṣāyaraso raktadhātujanaka ityatra ko'yaṃ niyamaḥ ? doṣādīnāmarogakāryakāraṇatvaṃ pratipāditam | teṣāṃ paraṃparayā dhātupoṣaṇadvārā dhātujanakatvaṃ ca vivakṣitam | doṣadhātuvikārābhāvasya rasādīnāṃ ca kāryakāraṇabhāve jñāte sati dehārogyakāryasya rasānāmeva sattve suprasiddhiriti bhāvaḥ | kaṣāyarasānnādanāt rasāsṛgdhāturedhate | ūṣaṇaraso māṃsadhātupravardhakaraktadhātūnsampoṣya heturbhavatītyarthaḥ | † rasādraktaṃ, tasmānmāṃsaṃ, māṃsānmedaḥ, medaso'sthi, asthno majjā, majjātaśśukraṃ, śuklādgarbho bhavati | abbhūtodbhavasvādurasaśśukladhātupoṣakaḥ | tadvirasastannāśako bhavati | pṛthivyudbhavo raso majjādhātupoṣako bhavati | tadvirasastannāśako bhavati | tejobhūtodbhavoṣaṇarasaḥ asthidhātupoṣakaḥ | tadvirasastannāśako bhavati | lavaṇamūṣaṇarasabhedaḥ | pavanabhūtodbhavastitktarasaḥ māṃsamedobhivardhakaḥ, medaso'pi māṃsarūpatvāt abhedo'tra vivakṣitaḥ | gaganabhūtodbhavakaṣāyarasaḥ rasāsṛgdhātupradaḥ rasāsṛjorekadhāturūpatvāt | tasmāccharīraṃ pāñcabhautikamiti vyapadiśati—pañceti |
1.75
pṛthagvyavasthitāḥ pañcabhūtāḥ asmin śarīre nopapadyante dehasya doṣadhātumalāśayātmakatvāt | ekaikasya mahādravyatvāt saṃsṛṣṭerabhāvāt | ekaikasya ca nāṃśatassaṃsṛṣṭiḥ | teṣāṃ vibhajanaṃ kartumaśakyatvāt | ekaikaśarīre tattallakṣaṇasahitadravyopalabdherabhāvāt | tasmātpañcabhūtātmakaṃ śarīramiti vacanaṃ na kṣodakṣamamityāśayaṃ manasi nidhāya ādau gaganabhūtasya tatsaṃsṛṣṭilakṣaṇaṃ tatkāryaṃ ca vyapadiśati-śrotreti |
1.76
asyārthaḥ-antastiṣṭhata ityantassthitau | tayorantassthitayoḥ śabdo guṇo yayostau śabdaguṇakau | bahuvrīhau kapratyayaḥ | upasthitayogyaviṣayasya bodhikābhyāṃ sirābhyāṃ śrūyate | tatra śārīravacanamṣaḍaṅgamaṅgaṃ pratyaṅgaṃ tasyākṣihṛdayādikam | śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhaḥ kramādguṇāḥ | khānilāgnyambuvāmekaguṇavṛddhayanvayaḥ pare | ekādaśaguṇavaddravyaṃ śarīre'nveti | gandhavadguṇabhūtāṃ nāsikāyāmupalabhyate | abbhūtaguṇalakṣaṇasya jihvāyāmupalabdhiḥ | taijasaguṇavaddravyaṃ akṣṇoḥ pratibhāti | tatra rūpopalaṃbhakajñānaṃ pramāṇam | pavanadravyaṃ sparśaguṇam | śabdaguṇavadākāśadravyam | karṇaśaṣkulyavacchinnākāśe śabdopalambhakatvāt | tasmātpañcabhūtātmakaṃ śarīramityekaṃ suprasiddham | śabdaguṇavānākāśa ityākāśasya
lakṣaṇaṃ prasiddhamityarthaḥ | śrotrāntaḥsthitasirābhyāṃ śrūyate śabdaḥ | tāvata ākāśasya śarīrātmakatvaṃ kathaṃ saṅgacchate? 'yatsattve yatsattvam; yadbhāve yadbhāvaḥ' iti nyāyena śabdagrāhakapratītaśabdagrahaṇaṃ anvayavyatirekābhyāṃ dehasyākāśātmakatvaṃ na sādhayati | tasmātpañcabhūtātmakaṃ śarīramiti vacanasya yadbhūṣaṇaṃ dattaṃ tadaparihāryaṃ bhavedityasvarasādāha - śabda iti |
1.77
śabdo guṇo yasya sa śabdaguṇadravyamākāśaḥ | bahuvrīhau kapratyayaḥ | ākāśasya śabdaguṇakatvāt | dravyāntarasparśe sati tadviṣayakajñānaṃ jāyate | tadanyathānupapattacā tadvyāpakatvaṃ vāyoḥ pratītam| (ākāśavannirguṇadravyapratītatvāt) sparśaikavedyatvaṃ vāyoḥ pratīyate, sparśaguṇavānvāyuḥ ityupalambhakatvāt | sparśo guṇo yasya sa sparśaguṇavān | dravyāntarasaṃsarge sati tadviṣayakajñānaṃ jāyate | tadvyatiriktaindriyāṇāṃ aviṣayatve sati tadviṣayakatvāt | tadadhīnajñānaviṣayakajñānaṃ tvagindriyajñānaviṣayakajñānapavanasya ekadeśaśarīravyāpakatvaṃ suprasiddham | rasāsṛgdhātujanyāṃ tvak | tadanyadhātvanādhārabhūtatvacaḥ śvāsocchvāsakūpapavanādhārakatvaṃ pratipādyate—raseti|
1.79
ubhayorapi dhātutvagavyāpyakāryaṃ prati ekaśarīrasya kāraṇatvaṃ bhavati | etāvatā tvaṅmātrasya rasāsṛgdhātujana jātiśarīratvacāṃ vyāpyatvaṃ pratyapādītyarthaḥ | sa vāyuḥ... " ākāśādvāyuḥ " iti prasiddhatvāt | nanu dehasya aniladhāraṇatvaṃ dāhapratibandhake'sati analadhāraṇatvaṃ ca vaktavyam | anyathā dahati nabhonilavat | anila dhāraṇāyogyatvāt | jaṭharāgnerannapacanakāryasya dāhapratibandhakābhāvakāryatvenādṛṣṭatvāt iti na vaktavyam, kuṇḍalīgatapittasya analavatkāryakarmakaraṇopayogikatvāt| tatpācakakarma grahaṇīkalā pacanarūpakāryaṃ karoti | tasmādanalātmakaṃ śarīramiti vaktumayogyatvādityasvarasādāha-ṣaḍiti |
1.80
asyārthaḥṣaṭpañcāśatsirāvṛte akṣiṇī yayostayorgatānalaḥ taijasarūpāgniḥ jvaladdvyasirāvṛtanetragolamadhyasthitatvāt jvālā vṛtadravyā vayavānāṃ dahanapratibandhakatvaṃ sampādya so'nalaḥ bhuktānnapacanārthaṃ grahaṇīkalā bhūtvā śarīraṃ vyāpya tiṣṭhati | atidūrasthamapi tattajjātīyadravyaṃ viṣayīkaroti | tasmānnetragolamadhyasthitassan yaḥ paśyati sa evānalassarvaśarīravyāpakaḥ | anilajātānalaḥ svagatārthaṃ anilajātānaladravyaṃ dūrasthamapi viṣayīkaroti | atidūrastho'pyanilaścakṣuṣā viṣayo gṛhyate | kuṇḍalīgatapittaṃ tu sarvabhuktānnapacanārtham | tasyāḥ kuṇḍalyā devatārūpatvān tatpittamapi taijasavadbhavati | cakṣurgocarārthaṃ cakṣurgatataijasāgnirantarasthatamapyarthaṃ viṣayīkaroti | sā kalā sarvaṃ paktuṃ yogyā bhavatītyarthaḥ | rasādibhedavibhajanārthaṃ rasanendriyaprakalpanam | tadudbhūtadravyaṃ tadvibhajanārtham | tadudbhūtavyatiriktasya tena grahītumaśakyatvāt, ityāśayaṃ manasi nidhāya rasanendriyasvarūpaṃ vivṛṇoti— lāleti |
1.81
lālārūparasaḥ jihvāgravartī padārthāngṛhṇāti | bhuktānnavibhajanaṃ ca karotītyarthaḥ | nanu rasādivibhajanaṃ grahaṇīkalā aduṣṭā satī karotīti sarvai viśvivatpratīyate | sā aduṣṭā satyapi tadvibhajanajñānaṃ nānubhūyate, tadvibhajanajñānasya jaṭharāgneśca kāryakāraṇabhāvo gṛhyate cet jihvāgrasthitalālājalasya kāryakāraṇabhāvaḥ kathaṃ gṛhyate ? tadbhedavibhajanasya anyathā siddhatvāt | tasmādananyodbhūtātmakatvaṃ nopalabhyate ityasvarasādāha - jihveti |
1.82
analajātāblālārūparasanendriyasya rasasparśamātreṇa tattadvyañjanaṃ kṛtvā rasādayo'nubhūyante | anvayavyatirekapramāṇasiddhatvāt | dvisirādhārakatvaṃ sarvarasābhijñatvaṃ analajanyatvaṃ caitasyaiva pratīyate nānyasyetyarthaḥ | pṛthivīlakṣaṇaṃ gandhavattvam | gandhavatī pṛthivī sarvaśarīragandhopalambhikā bhavati | śarīraṃ pārthivaṃ gandhaguṇasyopalabhyamānatvāt, yannaivaṃ, tannaivaṃ yathā vāyavyaśarīram | yatheti vāyulokanivāsināṃ dṛṣṭāntaḥ | asya tu pārthivāvayavatvena sarvagandha upalabhyate | tasmānna tmakaṃ śarīramityasvarasādāha - caturiti |
1.83
sarvāṇi tattvāni nāsāgre pratibhānti| tasmātpārthivāvayavi śarīraṃ kathaṃ syādityasvarasādāha—yatsireti|
1.84
sarvāṇi śarīrāṇi pārthivāni| taditarāḥ āpo hyagnyanilākāśāḥ tatkāryopalambhakamātracaritārthatvāt| ato'nyāvayavaṃ śarīraṃ syādityāśaṅkate—nāsiketi|
tattanniṣṭhaguṇāni tāni caturviṃśatitattvarūpaguṇāni caturviṃśatisirādhārakāni| sarve'vayavā gandhavadguṇabhūyiṣṭhāḥ| tasmāt śarīraṃ pārthivamiti sarvajanasiddhamiti etatsirāvṛtaṃ śarīramiti vaktuṃ śakyate| doṣadhātumalāśayātmakaṃ tatsarvaṃ gandhopalabdhijñānapūrvakaṃ pañcabhūtātmakaṃ śarīramiti sūtraṃ na kṣamaṃ, taddehātiriktadeśasthitaṃ śarīraṃ samavetya tiṣṭhatīti nopayuktam| kiṃ ca “annādbhūtāni jāyante” iti vacanamapi nopapadyate, sarveṣāṃ sarvakāle'pi prajotpattireva syāt iti cenna | annādanasāmagrayā sthitatvāttādṛśaṃ kāryaṃ nopapadyate iti| kintu adṛṣṭapayoge sati prajāḥ prajāyante| tasmāccharīrāntassthitamātṛjāstrayaḥ pitṛjāśca trayaḥ| ubhayamelanaṃ yoniḥ| śuklaśoṇitasannipāto yonirityatra pitṛśuklasānnipātyam | etacchukramahimnā anekeṣāṃ samāhāre sati sannipātaḥ | pitṛjaśśuklasannipātaḥ | ekarasañcaramadhātuḥ | bahuvacanaṃ nopapadyata iti pitṛjaṃ asthimajjāśukradhātusānnipātyaṃ yonerlakṣaṇam | evaṃ mātṛjāni raktamāṃsamedāṃsi | eṣāṃ sānnipātyaṃ yoniḥ | tasmāt strīpuruṣayossaṃyoge sati saptadhātūtapādakasāmagrīsannipāta eva yoniriti vyapadeśaḥ ! raktamityatra rasāsṛjoraikyaṃ, tadekadhāturiti pūrvameva pratipāditam | iti mātṛjāścatvāro dhātavaḥ pitṛjāśca trayaḥ | ubhayordhātvormelanaṃ yoniriti samādhatte-mātṛjamiti||
1.86
strīṇāṃ catvāro dhātavaḥ | puṃsāṃ trayo dhātavaḥ | nyūnādhika mātrasaṃyogavaśāt strīpūrvakameva prathamamuktatvāt | tasmāt strīpuṃsayormelanam | tatra vadanti-‘mātāpitarau pitarau’ jagataḥ pitarau vande pārvatīparameśvarau, strīpuṃsāvātmabhāgau tebhinnamūrtessasṛkṣayā | prasūtikāle sarvasya tāveva pitarau smṛtau || mātāpitṛbhyāmanyatarasya bahuvacanena pratipādanam | tasmādubhayordhātumelanarūpaṃ yonirityarthaḥ | jagadutpattau yonireva kāraṇamiti jñāpanārthaṃ ca strīdhātavaścatvāra iti | piturapi māturapi bahukāraṇībhūtā jagadutpattihetuḥ prakṛtireva | tasyāḥ "prakṛteḥ mahat, mahato'haṃkāraḥ, ahaṃkārātpañca tanmātrāṇi" iti mānatvāt sarvaśreṣṭha mātṛ prathamata upāttā | tatra śārī...
nanu mātṛdhātavaścatvāraḥ | pitṛjāśca trayaḥ | tāvanmātreṇa śarīrotpattiḥ pratipāditā | itaḥ paraṃ satvarajastamoguṇānāṃ kasya dravyasya guṇitvam ? | tathāsati guṇaguṇinoḥ kāryakāraṇabhāvo vaktuṃ śakyate | teṣāṃ guṇirūpadravyādarśanāt na guṇinamantareṇa guṇāssanti | tasmāt satvarajastamoguṇātmakaṃ śarīramiti sūtrasyaikadeśaṃ vyarthaṃ syādityasvarasādāha-āyuriti |
First 80 of 369 passages. Read on