Paribhashasamgraha 10
Paribhāṣāsaṃgraha 10
- Language
- Sanskrit
Contents
- 10.1 — 5 parts
10.1.1
hemahaṃsagaṇisaṃgṛhītaḥ śrīsiddhahemacandravyākaraṇasya
nyāyasaṃgrahaḥ
oṃrūpāya namaḥ śrīmaddhemavyākaraṇāya ca
śrīsomasundaraguruttaṃsāya ca namo namaḥ
atha ye tu śāstre sūcitā lokaprasiddhāśca nyāyāḥ tadarthaṃ yatnaḥ kriyate
1 svaṃ rūpaṃ śabdasyāśabdasaṃjñā
2 susavāṃdīdigvāṅnabhyo janapadasya
3 ṛtorbuddhimadvidhāyavapavebhyaḥ
4 svarasya hrasvadīrghaplutāḥ
5 ādyantavadekasmin
6 prakṛtivadanukaraṇam
7 ekadeśavikṛtamananyavat
8 bhūtapūrvagatyādupacāraḥ
9 bhāvini bhūtavadupacāraḥ
10 yathāsaṃkhyamanudeśaḥ samānām
11 vivakṣātaḥ kārakāṇi
12 apekṣāto'dhikāraḥ
13 arthavaśādvibhaktivipariṇāmaḥ
14 arthavadgrahaṇe nānarthakasya
15 lakṣaṇapratipadoktayoḥ pratipadoktasyaiva
grahaṇam
16 nāmagrahaṇe liṅgaviśiṣṭasyāpi
17 prakṛtigrahaṇe yaṅlugantasyāpi
18 tivā śabā'nubandhena nirdiṣṭaṃ yad gaṇena
ca | ekasvaranimittaṃ ca pañcaitāni na
yaṅluki
19 saṃnipātalakṣaṇo vidhiranimittaṃ tadvighātasya
20 asiddhaṃ bahiraṅgamantaraṅge
21 na svarānantarye
22 gauṇamukhyayormukhye kāryasaṃpratyayaḥ
23 kṛtrimākṛtrimayoḥ kṛtrime
24 kvacidubhayagatiḥ
25 siddhe satyārambho niyamārthaḥ
26 dhātoḥ svarūpagrahaṇe tatpratyaye kāryavijñānam
27 nañaktaṃ tatsadṛśe
28 uktāthanā maprayogaḥ
29 nimittābhāve naimittikasyāpyabhāvaḥ
30 saṃniyogaśiṣṭānāmekāpāye'nyatarasyāpyapāyaḥ
31 nānvārthīyamānanivṛttau pradhānasya
32 niranubandhagrahaṇe na sānubandhakasya
33 ekānubandhagrahaṇe na dvyanubandhakasya
34 nānubandhakṛtāni asārūpyānekasvaratvānekavarṇatvāni
35 samāsāntagamasaṃjñājñāpakagaṇanañnirdiṣṭāni anityāni
10.1.2
36 pūrvapavādā anantarān vidhīn bādhante
nottarān
37 madhye'pavādāḥ pūrvān vidhīn bādhante
nottarān
38 yaṃ vidhiṃ prati upadeśo'narthakaḥ sa vidhirbādhyate
39 yasya tu vidhernimittamasti nāsau vidhirbādhyate
40 yena nāprāpte yo vidhirārabhyate sa
tasyaiva bādhakaḥ
41 balavannityamanityāt
42 antaraṅgaṃ bahiraṅgāt
43 niravakāśaṃ sāvakāśāt
44 varṇādākṛtam
45 yadvṛd yṛdāśrayaṃ ca
46 upaṣṭabdhamakteḥ kārakāvibhaktiḥ
47 lugantaraṅgebhyaḥ
48 sarvebhyo lopaḥ
49 lopāt svarādeśaḥ
50 ādeśādāgamaḥ
51 āgamāt sarvādeśaḥ
52 parānnityam
53 nityādantaraṅgam
54 antaraṅgāccānavakāśam
55 utsargādapavādaḥ
56 apavādāt kvacidutsargopi
57 nāniṣṭhārthā śāstrapravṛttiḥ
ete nyāyāḥ prabhuśrīhemacandrācāryaiḥ svopajñasaṃskṛtaśabdānuśāsanabṛhadvṛttiprānte samuccitāḥ
asamuccitāstvete—
58 prakṛtigrahaṇe svārthikapratyayāntānāmapi
grahaṇam
59 pratyayāpratyayayoḥ pratyayasyaiva
60 adādyanadādyoranadādereva
61 prākaraṇikāprākaraṇikayoḥ prākaraṇakasyaiva
62 niranubandhagrahaṇe sāmānyena
63 sāhacaryātsadṛśasyaiva
64 varṇagrahaṇe jātigrahaṇam
65 varṇaikadeśopi varṇagrahaṇena gṛhyate
66 tanmadhyapatitastadgrahaṇena gṛhyate
67 āgamā yadvarṇabhūtāstadgrahaṇena gṛhyante
68 svāṅgamavyavadhāyi
69 upasargo na vyavadhāyī
70 yena nāvyavadhānaṃ tena vyavahitepi
syāt
71 ṛkārāpadiṣṭaṃ kāryaṃ lṛkārasyāpi
72 sakārāpadiṣṭaṃ kāryaṃ tadādeśasya śakārasyāpi
73 hrasvadīrghāpadiṣṭaṃ kāryaṃ na plutasya
74 saṃjñottarapadādhikāre pratyayagrahaṇe pratyayamātrasyaiva grahaṇaṃ na tadantasya
75 grahaṇavatā nāmnā na tadantavidhiḥ
10.1.3
76 aninsamangrahaṇānyarthavatā'narthakena ca
tadantavidhiṃ prayojayanti
77 nāmādāmagrahaṇeṣvaviśeṣaḥ
78 śrutānumitayoḥ śrauto vidhirbalīyān
79 antaraṅgānapi vidhīn bahiraṅgo yavādeśo
bādhate
80 sakṛdgate sparddhe yad bādhitaṃ tad bādhitameva
81 dvitve sati pūrvasya vikāreṣu bādhako na
bādhakaḥ
82 kṛtepyasmin dhātupratyayakārye paścād
vṛddhisadbhāvod ca
83 pūrvaṃ pūrvottarapadayoḥ kāryaṃ kāryaṃ paścāt
saṃdhikāryam
84 saṃjñā na saṃjñāntarabādhikā
85 sāpekṣasamartham
86 pradhānasya tu sāpekṣamapi samāsaḥ
87 taddhitīyo bhāvapratyayaḥ sāpekṣādapi
88 gatikārakajasutānāṃ vibhaktyantānāmeva
kṛdantairvibhaktyutpatteḥ prāgeva samāsaḥ
89 samāsastaddhitānāṃ vṛttirvikalpena, vṛttiviṣaye ca nityaivāpadādvṛttiḥ
90 ā daśabhyaḥ saṃkhyā saṃkhyeye vartate na
saṃkhyāne
91 ekaśabdasyāsaṃrupātvaṃ kvacit
92 ṇau yatkṛtaṃ kāryaṃ tatsarvaṃ sthānivad
bhavati
93 dvirbaddhaṃ subaddhaṃ bhavati
94 ātmanepadamanityam
95 kvipi vyañjanakāryamanityam
96 sthānivadbhāvapuṃvadbhāvaikaśeṣadvandvaikatvadīrghatvānyanityāni
97 anityo ṇic curādīnām
98 ṇilopopyanityaḥ
99 ṇicsaṃniyoge eva curādīnāmadantatā
100 dhātavonekārthāḥ
101 gatyarthā jñānārthāḥ
102 nāmnāṃ vyutpattiravyavasthitā
103 uṇādayo'vyutpannāni nāmāni
104 śuddhadhātūnāmakṛtrimaṃ rūpam
105 kvibantā dhātutvaṃ nojjhanti śabdatvaṃ
ca pratipadyante
106 ubhayasthānaniṣpannonyataravyapadeśabhāk
107 avayave kṛtaṃ liṅgaṃ samudāyamapi
viśinaṣṭi cettaṃ samudāyaṃ sovayavo
na vyabhicarati
108 yena dhātunā yuktāḥ prādayastaṃ pratyevopasargasaṃjñāḥ
10.1.4
109 yatropasargatvaṃ na saṃbhavati tatropasargaśabdena prādayo lakṣyante na tu saṃbhava
tyupasargatve
110 śīlādipratyayeṣu nāsarūpopasargavidhiḥ
111 tvādivandhyonye nāsarūpopasargavidhiḥ
112 strīlakṣanā alo bādhakāḥ striyāḥ
khalañau
113 yāvatsaṃbhavastāpadvidhiḥ
114 saṃbhave vyabhicāre ca viśeṣaṇamarthavat
115 sarvaṃ vākyaṃ sāvadhāraṇam
116 parārthe prayujyamānaḥ śabdo yatamantareṇāpi yadarthaṃ gamayati
117 dvau nañau prakṛtamarthaṃ gamayataḥ
118 cakāro yasmātparastatsajātīyameva samuccinoti
119 cānukṛṣṭaṃ nānuvartate
120 cānukṛṣṭena na yathārthadvayam
121 vyāvṛttyāto viśeṣārthapratipattiḥ
122 yatrānyat kriyāpadaṃ na śrūyate tatrāstirbhavantīparaḥ prayujyate
123 yadupādhervibhāṣā tadupādheḥ pratiṣedhaḥ
124 yasya yenābhisaṃbandho dūrasthasyāpi
tena saḥ
125 yena vinā yanna bhavati tattasyānimittasyāpi nimittam
126 nāmagrahaṇe prāyeṇopasargasya na grahaṇam
127 sāmānyātideśe viśeṣasya nātideśaḥ
128 sarvatrāpi viśeṣeṇa sāmānyaṃ bādhyate
natu sāmānyena viśeṣaḥ
129 nityena nityaṃ bādhyate
130 parādantaraṅgaṃ balīyaḥ
131 pratyayalopepi pratyayalakṣaṇaṃ kāryaṃ vijñāyate
132 vidhiniyamayorvidhireva jyāyān
133 anantarasyaiva vidhirniṣedho vā
134 parjanyavallakṣaṇapravṛttiḥ
135 na kevalā prakṛtiḥ prayoktavyā
136 kibarthaṃ prakṛtirevāha
137 dvandvātparaḥ pratyekamabhisaṃbadhyate
138 vicitrāḥ śabdaśaktayaḥ
139 kiṃ hi vacanānna bhavati
140 nyāyāḥ sthavirayaṣṭiprrāyāḥ
ete'ṣṭādaśa nyāyāḥ pūrvaiḥ sarvaiḥ saha catvāriṃśaṃ śataṃ stokastokavaktavyāḥ
ekastvayaṃ bahuvaktavyaḥ —
10.1.5
101 śiṣṭanāmanipātaprayogadhātūnāṃ sautratvāllakṣyānurodhādvā siddhiḥ
iti hemahaṃsagaṇisaṃgṛhītaḥ śrīsiddhahemacandravyākaraṇasyanyāyasaṃgrahaḥ
arthavadgrahaṇe nānarthakasya
10.2
na varṇagrahaṇeṣu
10.3
lakṣaṇapratipadoktayoḥ pratipadoktasyaiva grahaṇaṃ na tu lākṣaṇikasya
10.4
aupadeśikaprāyogikayoraupadeśikasyaiva grahaṇam
10.5
gauṇamukhyayormukhye kāryasaṃpratyayaḥ
10.6
bahuvrīhau tadguṇasaṃvijñānamapi
10.7
kṛtrimākṛtrimayoḥ kṛtrime kāryasaṃpratyayaḥ
10.8
purastādapavādā anantarān vidhīn bādhante nottarān
10.9
madhyepavādāḥ pūrvān vidhīn bādhante nottarān
10.10
saṃnipātalakṣaṇo vidhiranimittaṃ tadvighātasya
10.11
nānubandhakṛtamanekāltvam
10.12
nānubandhakṛtamasārūpyam
10.13
nānubandhakṛtamanejantatvam
10.14
ekadeśavikṛtamananyavat
10.15
sāṃpratikābhāve bhūtapūrvagatiḥ
10.16
vatsyantyapravṛttyeha kāryāṇi kriyante
10.17
anantarasya vidhirvā bhavati pratiṣedho vā
10.18
āgamā yadguṇobhūtāstadgrahaṇena gṛhyante
10.19
tanmadhyapatitastadgrahaṇena gṛhyate
10.20
abhyāsavikāreṣvapavādā notsargān vidhīn bādhante
10.23
asati saṃbhave bādhanaṃ bhavati | asti ca saṃbhavo yadubhayaṃ syāt || 21,22
satyāpi saṃbhave bādhanaṃ bhavati
10.24
ekayoganirdiṣṭānāṃ saha vā pravṛttiḥ saha vā nivṛttiḥ
10.25
kvacidekadeśopyanuvartate
10.25-2
iti | yadi hi sahaiva padānāmanuvṛttirbhavati tadā nirdiṣṭagrahaṇavaditikaraṇo'pi pūrvasūtrādevānuvartiṣyata iti kimitikaraṇena | tatkurvannācāryo jñāpayati kacidekadeśo'pyanuvartata
eva | tena nirdiṣṭagrahaṇameva kevalamanuvartate netikaraṇam
10.26
prātipadikagrahaṇe liṅgaviśiṣṭasyāpi grahaṇam
10.27
vibhaktau liṅgaviśiṣṭāgrahaṇam
10.28
tācchīlikeṣu ca vāsarūpavidhirnāsti
10.29
pratyekaṃ vākyaparisamāptirjñeyā
10.30
kvacit samudāyena vākyaparisamāptiḥ
10.31
bhāvyamānoṇ savarṇānna gṛhṇāti
10.32
svaravidhau vyañjanamavidyamānavat
10.33
ṇau kṛtaṃ sthānivad bhavati
10.34
yo 'nādiṣṭādacaḥ pūrvastasya vidhiṃ prati sthānivadbhāvaḥ
10.35
nirdiśyamānasyādeśā bhavanti
10.36
niranubandhakagrahaṇe na sānubandhakasya
10.37
ekānubandhakagrahaṇe na dvyanubandhakasya
10.38
tadanubandhakagrahaṇe nātadanubandhakasya
10.39
sakṛdgatau vipratiṣedhe yad bādhitaṃ tad bādhitameva
10.40
punaḥprasaṅgavijñānāt siddham
10.41
asiddhaṃ bahiraṅgamantaraṅge
10.42
nājānantarye bahiraṅgapraklṛptiḥ
10.43
antaraṅgabahiraṅgayorantaraṅgaṃ balavat
10.44
pratyayagrahaṇe yasmātsa vihitastadādestadantasya
10.45
strīpratyayenānupasarjanena
10.46
kṛdgrahaṇena gatikārakapūrvasyāpi grahaṇam
10.47
gatikārakopapadānāṃ kṛdbhiḥ saha samāsavananaṃ prāk subutpatteḥ
10.48
upapadavibhakteḥ kārakavibhaktirbalīyasī
10.49
sahacaritāsahacaritayoḥ sahacaritasyaiva grahaṇam
10.50
sarvo dvandvo vibhāṣaikavad bhavati
10.51
ubhayata āśraye nāntādivat
10.52
varṇāśraye pratyayalopalakṣaṇaniṣedhaḥ
10.53
vikaraṇebhyo niyamo balīyān
10.54
antaraṅgānapi vidhīn bahiraṅgo lyab bādhate
10.55
dhātoḥ svarūpagrahaṇe tatpratyaya eva kāryasaṃvijñānam
10.56
sarve vidhayaśchandasi vikalpyante
10.57
abhedakā iha śāstre guṇāḥ
10.58
svārthikāḥ prakṛtito liṅgavacanānyativartantepi
10.59
bhavati hi kriyāviśeṣaṇānāṃ karmatvaṃ napuṃsakatvaṃ ca
10.60
avyakte guṇasaṃdehe napuṃsakaliṅgaṃ prayojayet
10.61
saṃdehe bahuvacanaṃ prayoktavyam
10.62
vyavasthitavibhāṣayāpi kāryāṇi kriyante
10.63
ubhayanirdeśe pañcamīnirdeśo balīyān
10.64
sāmānyātideśe viśeṣasyānatideśaḥ
10.65
saṃniyogaśiṣṭānāmanyatarāpāye ubhayorapyapāyaḥ
10.66
tācchīlike ṇepyaṇakṛtāni kāryāṇi bhavanti
10.67
lugvikaraṇālugvikaraṇayorlugvikaraṇasyaiva grahaṇaṃ bhavati
10.68
antaraṅgānapi vidhīn bahiraṅgo lugbādhate
10.69
gāmādāgrahaṇepvaviśeṣaḥ
10.70
uṇādayo'vyutpannāni prātipadikāni
10.71
aṅgavṛtteḥ punaraṅgavṛttāvavidhirniṣṭhitasya
10.72
prakṛtigrahaṇe yaṅlugantasyāpi grahaṇam
10.73
prakṛtigrahaṇe yyadhikasyāpi grahaṇam
10.74
vārṇādāṅgaṃ balīyaḥ
10.19-2
liṅgam | sā ceyaṃ samānāśrayā eva iti vyāśraye na pravartate iti | tatra 'cchvoḥ
śūḍa0' ( 6|4
10.4-2
) iti satukkasya chakārasyopādānaṃ liṅgam | yadi hi vārṇādāṅgaṃ
balīya iti vyāśrayepi pravarteta tadā chakāranimittakaṃ vārṇaṃ tukṃ bādhitvā viśvaḥ ityādāvanunāsikanimittoṅgasya chakārasya śakāraḥ syāt | tatra ca kṛte nimittābhāvāt
tacchakāranāśrayatvena ca sthānivattvābhāvāt nāsti tugiti kiṃ satukchakāropādānena
tasmātsatukkāryasya jñāpakaṃ saṃpadyate | nyāsakāreṇa tu 'sārvadhātukamapit ' ( 1|2
10.90
)
ityatra vyāśrayepīyamabhyupagatā | yadāha vyañjate pravṛñjate ityatra vārṇādāṅgaṃ balīyaḥ iti
ekādeśādyādeśe guṇa iti | tatrāsyāḥ kvacidvyāśrayepi pravṛttirityatrārthe 'yajayācayatavicchapraccharakṣo naṅ ' ( 3|3
10.117
) iti naṅo ḍitkaraṇaṃ guṇaniyedhārthaṃ kriyamāṇaṃ
jñāpakaṃ bhaviṣyati | anyathā hi viccherntaraṅgatvāttuki chakāranimitte sati kaḥ prasaṅgo
bāhyārdhadhātukapratyayāśrayasya guṇasya | na ca praccheḥ saṃprasāraṇārtham | 'praśne cāsannakāle'
( 3|2
10.74-2
) iti nirdeśāt
10.75
yasmin vidhistadādāvalgrahaṇe
10.72-2
'yena vidhiḥ 0 ' ( 1|1
10.77
) ityatra sūtre tadantavidherapavādoyaṃ tadādividhirupasaṅkhyātaḥ | yasminniti saptamīnirdeśe algrahaṇe sati tadādau samudāye
kāryaṃ bhavatīti | tena 'aci ' ( 6|4
10.89
) iti iyaḍuvaṅau ajādau bhavataḥ
dadhṛturiti | śriyo bhruvāvityatrāpi vyapadeśivadbhāvāditi | 'guṇo'pṛkte ' (7|3|91)
ityatra tu vāmanenāpṛktagrahaṇāt paribhāṣeyamiti vyākhyātam | yaduktam-'uto vṛddhiluki
hali ' ( 7|3
10.75-2
) ityato halītyanuvartate eva kimapṛktagrahaṇena | evaṃ tarhi jñāpayati
bhavatyeṣā paribhāṣā 'yasmin vidhi.0' ityādi | tataśca halītyanuvṛttau halādau syāt
apṛktagrahaṇādvarṇamātre bhavati troṇaut iti
10.76
kṛtyuṭtumunkhalartheṣu vāsarūpavidhirnāsti
10.77-2
'vā'sarūpo'striyām' (3|1|94) ityasyaivāyamarthaḥ paribhāṣārūpeṇa paṭhyate | tayau
astriyāmiti rutyadhikārātprāk yo'sarūpopavādaḥ sa vikalpenotsargaṃ bādhate iti | tatrāyamarthaḥ | kvādīnāṃ tu rutyadhikārātpareṇāvasthānāt na tatrāsya sūtrasya vyāpāraḥ | tena
napuṃsake bhāve ktapratyayāpavādo lyuṭ bhāve ghañaṃ nityameva bādhate hasitaṃ hasanāmiti | hose
aninasmangrahaṇānyarthavatā cānarthakena tadantavidhiṃ prayojayanti
10.78
grahaṇavatā prātipadikena tadantavidhirnāsti
10.79
vyapadeśivadbhāvo'prātipadikena
10.80
samāsapratyayavidhau tadantavidhipratiṣedhaḥ ugidvarṇagrahaṇavarjam
10.81
saṃjñāvidhau pratyayagrahaṇe tadantavidhirnāsti
10.82
samāsānto vidhiranityaḥ
10.83
saṃjñāpūrvako vidhiranityaḥ
10.84
anityamāgamaśāsanam
10.85
aṅgādhikāre tasya taduttarapadasya ca
10.86
parjanyavallakṣaṇapravṛttiḥ
10.87
cānukṛṣṭamuttaratra nābhisaṃbadhyate
10.88
arthādvibhaktivipariṇāmaḥ
10.89-2
udit savarṇaṃ gṛhṇāti na savarṇamātram
10.90-2
sarvavidhibhya iḍvidhirbalīyān
10.91
sarvavidhibhyo lopavidhirbalavān
10.92
pratyayāpratyayayoḥ pratyayasyaiva grahaṇam
10.93
nānarthake'lontyavidhiḥ
10.94
nimittakāryaṃ na tannimittasya
10.95
na hi kāryī nimittatvenāśrīyate
10.96
itaretarāśrayāṇyapi hi kāryāṇi prakalpante
10.97
nañivayuktamanyasadṛśādhikaraṇe tathā hyarthaḥ
10.98
pratipadavidhānād yogavibhāgo balīyān
10.99
abādhakānyapi nipātanāni bhavanti
10.100
yogavibhāgādiṣṭasiddhiḥ
10.101
avayavasiddheḥ samudāyasiddhirbalīyasī
10.102
śrutānumitayoḥ śrautaḥ saṃbandho balīyān
10.103
saṃprasāraṇaṃ saṃprasāraṇāśrayaṃ ca kāryaṃ balavat
10.104
akṛtavyūhāḥ pāṇinīyāḥ pravartitamapi śāstraṃ vyāvartayanti
10.105
yathoddeśaṃ saṃjñāparibhāṣam
10.106
kāryakāla saṃjñāparibhāṣam
10.107
anantyavikāro'ntyasadeśasya
10.108
numaciratṛjvadbhāvebhyo nuṭ pūrvavipratiṣedhena
10.109
gaṇakāryamanityam
10.110
pūrvatrāsiddhīyamadvitve
10.111
vidhividhānavidhibhājāṃ trayāṇāṃ saṃnidhāne tadantavidhirbhavati
10.112
pūrvatrāsiddhīye na sthānivat
10.113
nimittāpāye naimittikasyāpyapāyaḥ
10.114
prakṛtivadanukaraṇaṃ bhavati
10.115
kvacidapavādaviṣayepi utsargobhiniviśate
10.116
garbhabaṭṭābādayo bhavanti
10.117-2
sūtre liṅgavacanamatantram
10.118
jñāpakasiddhaṃ na sarvatra
10.119
agatyā tu paribhāṣāśrīyate
10.120
bhavati vyākhyānato viśeṣapratipattirna saṃdehādalakṣaṇam
10.15-2
1 vyākhyānato viśeṣapratipattirna hi saṃdehādalakṣaṇam || (1)
2 yathoddeśaṃ saṃjñāparibhāṣam || (2)
3 kāryakālaṃ saṃjñāparibhāṣam || (3)
4 anekāntā anubandhāḥ || (4)
5 ekāntāḥ || (5)
6 nānubandhakṛtamanekāltvam || (6)
7 nānubandhakṛtamanejantatvam || (7)
8 nānubandhakṛtamasārūpyam || (8)
9 kṛtrimākṛtrimayoḥ kṛtrime kāryasaṃpratyayaḥ
10 ubhayagatiriha bhavati || (9)
11 kāryamanubhavan hi kāryī nimittatayā
nāśrīyate || (10)
12 yadāgamāstadguṇībhūtāstadgrahaṇena
gṛhyante || (11)
13 nirdiśyamānasyādeśā bhavanti || (12)
14 yatrānekavidhamāntaryaṃ tatra sthānata
āntaryaṃ balīyaḥ || (13)
15 arthavadgrahaṇe nānarthakasya || (14)
16 gauṇamukhyayormukhye kāryasaṃpratyayaḥ
10.28-2
17 aminasmanagrahaṇānyarthavatā cānarthakena
ca tadantavidhiṃ prayojayanti || (16)
18 ekayoganirdiṣṭānāṃ saha vā pravṛttiḥ
saha vā nivṛttiḥ || (17)
19 ekayoganirdiṣṭānāṃ kvacidekadeśo'pyanuvartate || (18)
20 bhāvyamānena savarṇānāṃ grahaṇaṃ na || (19)
21 bhāvyamāno'pyukāraḥ savarṇān gṛhṇāti
22 varṇāśraye nāsti pratyayalakṣaṇam || (21)
23 uṇādayo'vyutpannāni prātipadikāni
24 pratyayagrahaṇe yasmātsa vihitastadādestadantasya grahaṇam || (23)
25 pratyayagrahaṇe cāpañcamyāḥ || (24)
26 uttarapadādhikāre pratyayagrahaṇe na tadantagrahaṇam || (25)
27 strīpratyaye cānupasarjane na || (26)
28 saṃjñāvidhau pratyayagrahaṇe tadantagrahaṇaṃ
nāsti || (27)
29 kṛdgrahaṇena gatikārakasyāpi grahaṇam
10.67-2
30 padāṅgādhikāre tasya ca tadantasya ca
31 vyapadeśivadekasmin || (30)
32 grahaṇavatā prātipadikena tadantavidhirnāsti || (31)
33 vyapadeśivadbhāvo'prātipadikena ||(32)
34 yasminvidhiratadādāvalgrahaṇe || (33)
35 sarve vidhayaśchandasi vikalpante || (35)
36 sarvo dvandvo vibhāṣaikavad bhavati || (34)
37 prakṛtivadanukaraṇaṃ bhavati || (36)
38 ekadeśavikṛtamananyavad || (37)
39 pūrvaparanityāntaraṅgāpavādānāmuttarottaraṃ
balīyaḥ || (38)
40 sakṛdgatau vipratiṣedhe yad bādhitaṃ tad
bādhitameva || (40)
41 punaḥprasaṅgavijñānāt siddham || (39)
42 vikaraṇebhyo niyamo balīyān ||(41)
43 kṛtākṛtaprasaṅgi nityam
44 śabdāntarasya prāpnuvan vidhiranityo
bhavati || (43)
45 asiddhaṃ bahiraṅgamantaraṅge || (50)
46 nājānantarye bahiṣṭtvapraklṛptiḥ || (51)
47 antaraṅgānapi vidhīn bahiraṅgo lyap
bādhate || (54)
48 antaraṅgānapi vidhīn bahiraṅgo lyug
bādhate || (52)
49 varṇādāṅgaṃ balīyaḥ || (55)
50 akṛtavyūhāḥ pāṇinīyāḥ || (56)
51 yena nāprāpte yo vidhirārabhyate sa
tasya bādhako bhavati || (57)
52 kvacidapavādaviṣayepyutsargo'bhiniviśate || (58)
53 purastādapavādā anantarān vidhīn
bādhante nottarān || (59)
54 madhye'pavādāḥ pūrvān vidhīn bādhante
nottarān || (60)
55 anantarasya vidhirvā pratiṣedho vā ||(61)
56 pūrvaṃ hyapavādā abhiniviśante paścādutsargāḥ || (62)
57 tācchīlikeṣu vāsarūpavidhirnāsti
10.101-2
58 kṛtyalyuṭtumunkhalartheṣu vāsarūpavidhirnāsti || (68)
59 lādeśeṣu vāsarūpavidhirnāsti || (69)
60 ubhayanirdeśe pañcamīnirdeśo
balīyān || (70)
61 prātipadikagrahaṇe liṅgaviśiṣṭasyāpi
grahaṇam || (71)
62 gatikārakopapadānāṃ kṛdbhiḥ saha
samāsavacanaṃ prāk subutpatteḥ ||(75)
63 sāṃpratikābhāve bhūtapūrvagatiḥ || (76)
64 bahuvrīhau tadguṇasaṃvijñānamapi|| (77)
65 cānukṛṣṭaṃ nottaratra || (78)
66 svaravidhau vyañjanamavidyamānavat||(79)
67 niranubandhakagrahaṇe na sānubandhakasya
68 kācit svārthikāḥ prakṛtito liṅgavacanānyativartante || (83)
69 samāsāntavidhirnityaḥ || (84)
70 saṃnipātalakṣaṇo vidhiranimittaṃ tadvighātasya || 85)
71 saṃniyogaśiṣṭānāmanyatarapāāye ubhayorapyapāyaḥ || (86)
72 tanmadhyapatitastadgrahaṇena gṛhyate||(89)
73 lugvikaraṇālugvikaraṇayoralugvakaraṇasya || (90)
74 aṅgavṛtte punarvṛttāvavidhiḥ || (92)
75 saṃjñāpūrvakaṃ vidhiranityaḥ || (93-1)
76 āgamaśāstramanityam || (93-2)
77 gaṇakāryamanityam || (93-3)
78 anudāttettvalakṣaṇamātmanepadamanityam
79 sarvavidhibhyo lopavidhirdvirbacanavān || (93-7,8)
80 prakṛtigrahaṇe yaṅlugantasyāpi grahaṇam
81 upapadavibhakteḥ kārakavibhaktirbalīyasī || (94)
82 ananyavikāre antyasadeśasya|| (95)
83 nānarthake'lontyavidhiranabhyāsavikāre
84 vidhiniyamasaṃbhave vidhireva jyāyān
85sāmānyātideśe viśeṣānatideśaḥ
Linked texts (1)
- Vaiyākaraṇasiddhāntakaumudī — Bhaṭṭoji Dīkṣita 1600, Sanskrit