Pramāṇa · Search · About · API

Paribhashasamgraha 10

Paribhāṣāsaṃgraha 10

Language
Sanskrit

Contents

10.1.1

hemahaṃsagaṇisaṃgṛhītaḥ śrīsiddhahemacandravyākaraṇasya
nyāyasaṃgrahaḥ
oṃrūpāya namaḥ śrīmaddhemavyākaraṇāya ca
śrīsomasundaraguruttaṃsāya ca namo namaḥ
atha ye tu śāstre sūcitā lokaprasiddhāśca nyāyāḥ tadarthaṃ yatnaḥ kriyate
1 svaṃ rūpaṃ śabdasyāśabdasaṃjñā
2 susavāṃdīdigvāṅnabhyo janapadasya
3 ṛtorbuddhimadvidhāyavapavebhyaḥ
4 svarasya hrasvadīrghaplutāḥ
5 ādyantavadekasmin
6 prakṛtivadanukaraṇam
7 ekadeśavikṛtamananyavat
8 bhūtapūrvagatyādupacāraḥ
9 bhāvini bhūtavadupacāraḥ
10 yathāsaṃkhyamanudeśaḥ samānām
11 vivakṣātaḥ kārakāṇi
12 apekṣāto'dhikāraḥ
13 arthavaśādvibhaktivipariṇāmaḥ
14 arthavadgrahaṇe nānarthakasya
15 lakṣaṇapratipadoktayoḥ pratipadoktasyaiva
grahaṇam
16 nāmagrahaṇe liṅgaviśiṣṭasyāpi
17 prakṛtigrahaṇe yaṅlugantasyāpi
18 tivā śabā'nubandhena nirdiṣṭaṃ yad gaṇena
ca | ekasvaranimittaṃ ca pañcaitāni na
yaṅluki
19 saṃnipātalakṣaṇo vidhiranimittaṃ tadvighātasya
20 asiddhaṃ bahiraṅgamantaraṅge
21 na svarānantarye
22 gauṇamukhyayormukhye kāryasaṃpratyayaḥ
23 kṛtrimākṛtrimayoḥ kṛtrime
24 kvacidubhayagatiḥ
25 siddhe satyārambho niyamārthaḥ
26 dhātoḥ svarūpagrahaṇe tatpratyaye kāryavijñānam
27 nañaktaṃ tatsadṛśe
28 uktāthanā maprayogaḥ
29 nimittābhāve naimittikasyāpyabhāvaḥ
30 saṃniyogaśiṣṭānāmekāpāye'nyatarasyāpyapāyaḥ
31 nānvārthīyamānanivṛttau pradhānasya
32 niranubandhagrahaṇe na sānubandhakasya
33 ekānubandhagrahaṇe na dvyanubandhakasya
34 nānubandhakṛtāni asārūpyānekasvaratvānekavarṇatvāni
35 samāsāntagamasaṃjñājñāpakagaṇanañnirdiṣṭāni anityāni

10.1.2

36 pūrvapavādā anantarān vidhīn bādhante
nottarān
37 madhye'pavādāḥ pūrvān vidhīn bādhante
nottarān
38 yaṃ vidhiṃ prati upadeśo'narthakaḥ sa vidhirbādhyate
39 yasya tu vidhernimittamasti nāsau vidhirbādhyate
40 yena nāprāpte yo vidhirārabhyate sa
tasyaiva bādhakaḥ
41 balavannityamanityāt
42 antaraṅgaṃ bahiraṅgāt
43 niravakāśaṃ sāvakāśāt
44 varṇādākṛtam
45 yadvṛd yṛdāśrayaṃ ca
46 upaṣṭabdhamakteḥ kārakāvibhaktiḥ
47 lugantaraṅgebhyaḥ
48 sarvebhyo lopaḥ
49 lopāt svarādeśaḥ
50 ādeśādāgamaḥ
51 āgamāt sarvādeśaḥ
52 parānnityam
53 nityādantaraṅgam
54 antaraṅgāccānavakāśam
55 utsargādapavādaḥ
56 apavādāt kvacidutsargopi
57 nāniṣṭhārthā śāstrapravṛttiḥ
ete nyāyāḥ prabhuśrīhemacandrācāryaiḥ svopajñasaṃskṛtaśabdānuśāsanabṛhadvṛttiprānte samuccitāḥ
asamuccitāstvete—
58 prakṛtigrahaṇe svārthikapratyayāntānāmapi
grahaṇam
59 pratyayāpratyayayoḥ pratyayasyaiva
60 adādyanadādyoranadādereva
61 prākaraṇikāprākaraṇikayoḥ prākaraṇakasyaiva
62 niranubandhagrahaṇe sāmānyena
63 sāhacaryātsadṛśasyaiva
64 varṇagrahaṇe jātigrahaṇam
65 varṇaikadeśopi varṇagrahaṇena gṛhyate
66 tanmadhyapatitastadgrahaṇena gṛhyate
67 āgamā yadvarṇabhūtāstadgrahaṇena gṛhyante
68 svāṅgamavyavadhāyi
69 upasargo na vyavadhāyī
70 yena nāvyavadhānaṃ tena vyavahitepi
syāt
71 ṛkārāpadiṣṭaṃ kāryaṃ lṛkārasyāpi
72 sakārāpadiṣṭaṃ kāryaṃ tadādeśasya śakārasyāpi
73 hrasvadīrghāpadiṣṭaṃ kāryaṃ na plutasya
74 saṃjñottarapadādhikāre pratyayagrahaṇe pratyayamātrasyaiva grahaṇaṃ na tadantasya
75 grahaṇavatā nāmnā na tadantavidhiḥ

10.1.3

76 aninsamangrahaṇānyarthavatā'narthakena ca
tadantavidhiṃ prayojayanti
77 nāmādāmagrahaṇeṣvaviśeṣaḥ
78 śrutānumitayoḥ śrauto vidhirbalīyān
79 antaraṅgānapi vidhīn bahiraṅgo yavādeśo
bādhate
80 sakṛdgate sparddhe yad bādhitaṃ tad bādhitameva
81 dvitve sati pūrvasya vikāreṣu bādhako na
bādhakaḥ
82 kṛtepyasmin dhātupratyayakārye paścād
vṛddhisadbhāvod ca
83 pūrvaṃ pūrvottarapadayoḥ kāryaṃ kāryaṃ paścāt
saṃdhikāryam
84 saṃjñā na saṃjñāntarabādhikā
85 sāpekṣasamartham
86 pradhānasya tu sāpekṣamapi samāsaḥ
87 taddhitīyo bhāvapratyayaḥ sāpekṣādapi
88 gatikārakajasutānāṃ vibhaktyantānāmeva
kṛdantairvibhaktyutpatteḥ prāgeva samāsaḥ
89 samāsastaddhitānāṃ vṛttirvikalpena, vṛttiviṣaye ca nityaivāpadādvṛttiḥ
90 ā daśabhyaḥ saṃkhyā saṃkhyeye vartate na
saṃkhyāne
91 ekaśabdasyāsaṃrupātvaṃ kvacit
92 ṇau yatkṛtaṃ kāryaṃ tatsarvaṃ sthānivad
bhavati
93 dvirbaddhaṃ subaddhaṃ bhavati
94 ātmanepadamanityam
95 kvipi vyañjanakāryamanityam
96 sthānivadbhāvapuṃvadbhāvaikaśeṣadvandvaikatvadīrghatvānyanityāni
97 anityo ṇic curādīnām
98 ṇilopopyanityaḥ
99 ṇicsaṃniyoge eva curādīnāmadantatā
100 dhātavonekārthāḥ
101 gatyarthā jñānārthāḥ
102 nāmnāṃ vyutpattiravyavasthitā
103 uṇādayo'vyutpannāni nāmāni
104 śuddhadhātūnāmakṛtrimaṃ rūpam
105 kvibantā dhātutvaṃ nojjhanti śabdatvaṃ
ca pratipadyante
106 ubhayasthānaniṣpannonyataravyapadeśabhāk
107 avayave kṛtaṃ liṅgaṃ samudāyamapi
viśinaṣṭi cettaṃ samudāyaṃ sovayavo
na vyabhicarati
108 yena dhātunā yuktāḥ prādayastaṃ pratyevopasargasaṃjñāḥ

10.1.4

109 yatropasargatvaṃ na saṃbhavati tatropasargaśabdena prādayo lakṣyante na tu saṃbhava
tyupasargatve
110 śīlādipratyayeṣu nāsarūpopasargavidhiḥ
111 tvādivandhyonye nāsarūpopasargavidhiḥ
112 strīlakṣanā alo bādhakāḥ striyāḥ
khalañau
113 yāvatsaṃbhavastāpadvidhiḥ
114 saṃbhave vyabhicāre ca viśeṣaṇamarthavat
115 sarvaṃ vākyaṃ sāvadhāraṇam
116 parārthe prayujyamānaḥ śabdo yatamantareṇāpi yadarthaṃ gamayati
117 dvau nañau prakṛtamarthaṃ gamayataḥ
118 cakāro yasmātparastatsajātīyameva samuccinoti
119 cānukṛṣṭaṃ nānuvartate
120 cānukṛṣṭena na yathārthadvayam
121 vyāvṛttyāto viśeṣārthapratipattiḥ
122 yatrānyat kriyāpadaṃ na śrūyate tatrāstirbhavantīparaḥ prayujyate
123 yadupādhervibhāṣā tadupādheḥ pratiṣedhaḥ
124 yasya yenābhisaṃbandho dūrasthasyāpi
tena saḥ
125 yena vinā yanna bhavati tattasyānimittasyāpi nimittam
126 nāmagrahaṇe prāyeṇopasargasya na grahaṇam
127 sāmānyātideśe viśeṣasya nātideśaḥ
128 sarvatrāpi viśeṣeṇa sāmānyaṃ bādhyate
natu sāmānyena viśeṣaḥ
129 nityena nityaṃ bādhyate
130 parādantaraṅgaṃ balīyaḥ
131 pratyayalopepi pratyayalakṣaṇaṃ kāryaṃ vijñāyate
132 vidhiniyamayorvidhireva jyāyān
133 anantarasyaiva vidhirniṣedho vā
134 parjanyavallakṣaṇapravṛttiḥ
135 na kevalā prakṛtiḥ prayoktavyā
136 kibarthaṃ prakṛtirevāha
137 dvandvātparaḥ pratyekamabhisaṃbadhyate
138 vicitrāḥ śabdaśaktayaḥ
139 kiṃ hi vacanānna bhavati
140 nyāyāḥ sthavirayaṣṭiprrāyāḥ
ete'ṣṭādaśa nyāyāḥ pūrvaiḥ sarvaiḥ saha catvāriṃśaṃ śataṃ stokastokavaktavyāḥ
ekastvayaṃ bahuvaktavyaḥ —

10.1.5

101 śiṣṭanāmanipātaprayogadhātūnāṃ sautratvāllakṣyānurodhādvā siddhiḥ
iti hemahaṃsagaṇisaṃgṛhītaḥ śrīsiddhahemacandravyākaraṇasyanyāyasaṃgrahaḥ
arthavadgrahaṇe nānarthakasya

10.2

na varṇagrahaṇeṣu

10.3

lakṣaṇapratipadoktayoḥ pratipadoktasyaiva grahaṇaṃ na tu lākṣaṇikasya

10.4

aupadeśikaprāyogikayoraupadeśikasyaiva grahaṇam

10.5

gauṇamukhyayormukhye kāryasaṃpratyayaḥ

10.6

bahuvrīhau tadguṇasaṃvijñānamapi

10.7

kṛtrimākṛtrimayoḥ kṛtrime kāryasaṃpratyayaḥ

10.8

purastādapavādā anantarān vidhīn bādhante nottarān

10.9

madhyepavādāḥ pūrvān vidhīn bādhante nottarān

10.10

saṃnipātalakṣaṇo vidhiranimittaṃ tadvighātasya

10.11

nānubandhakṛtamanekāltvam

10.12

nānubandhakṛtamasārūpyam

10.13

nānubandhakṛtamanejantatvam

10.14

ekadeśavikṛtamananyavat

10.15

sāṃpratikābhāve bhūtapūrvagatiḥ

10.16

vatsyantyapravṛttyeha kāryāṇi kriyante

10.17

anantarasya vidhirvā bhavati pratiṣedho vā

10.18

āgamā yadguṇobhūtāstadgrahaṇena gṛhyante

10.19

tanmadhyapatitastadgrahaṇena gṛhyate

10.20

abhyāsavikāreṣvapavādā notsargān vidhīn bādhante

10.23

asati saṃbhave bādhanaṃ bhavati | asti ca saṃbhavo yadubhayaṃ syāt || 21,22
satyāpi saṃbhave bādhanaṃ bhavati

10.24

ekayoganirdiṣṭānāṃ saha vā pravṛttiḥ saha vā nivṛttiḥ

10.25

kvacidekadeśopyanuvartate

10.25-2

iti | yadi hi sahaiva padānāmanuvṛttirbhavati tadā nirdiṣṭagrahaṇavaditikaraṇo'pi pūrvasūtrādevānuvartiṣyata iti kimitikaraṇena | tatkurvannācāryo jñāpayati kacidekadeśo'pyanuvartata
eva | tena nirdiṣṭagrahaṇameva kevalamanuvartate netikaraṇam

10.26

prātipadikagrahaṇe liṅgaviśiṣṭasyāpi grahaṇam

10.27

vibhaktau liṅgaviśiṣṭāgrahaṇam

10.28

tācchīlikeṣu ca vāsarūpavidhirnāsti

10.29

pratyekaṃ vākyaparisamāptirjñeyā

10.30

kvacit samudāyena vākyaparisamāptiḥ

10.31

bhāvyamānoṇ savarṇānna gṛhṇāti

10.32

svaravidhau vyañjanamavidyamānavat

10.33

ṇau kṛtaṃ sthānivad bhavati

10.34

yo 'nādiṣṭādacaḥ pūrvastasya vidhiṃ prati sthānivadbhāvaḥ

10.35

nirdiśyamānasyādeśā bhavanti

10.36

niranubandhakagrahaṇe na sānubandhakasya

10.37

ekānubandhakagrahaṇe na dvyanubandhakasya

10.38

tadanubandhakagrahaṇe nātadanubandhakasya

10.39

sakṛdgatau vipratiṣedhe yad bādhitaṃ tad bādhitameva

10.40

punaḥprasaṅgavijñānāt siddham

10.41

asiddhaṃ bahiraṅgamantaraṅge

10.42

nājānantarye bahiraṅgapraklṛptiḥ

10.43

antaraṅgabahiraṅgayorantaraṅgaṃ balavat

10.44

pratyayagrahaṇe yasmātsa vihitastadādestadantasya

10.45

strīpratyayenānupasarjanena

10.46

kṛdgrahaṇena gatikārakapūrvasyāpi grahaṇam

10.47

gatikārakopapadānāṃ kṛdbhiḥ saha samāsavananaṃ prāk subutpatteḥ

10.48

upapadavibhakteḥ kārakavibhaktirbalīyasī

10.49

sahacaritāsahacaritayoḥ sahacaritasyaiva grahaṇam

10.50

sarvo dvandvo vibhāṣaikavad bhavati

10.51

ubhayata āśraye nāntādivat

10.52

varṇāśraye pratyayalopalakṣaṇaniṣedhaḥ

10.53

vikaraṇebhyo niyamo balīyān

10.54

antaraṅgānapi vidhīn bahiraṅgo lyab bādhate

10.55

dhātoḥ svarūpagrahaṇe tatpratyaya eva kāryasaṃvijñānam

10.56

sarve vidhayaśchandasi vikalpyante

10.57

abhedakā iha śāstre guṇāḥ

10.58

svārthikāḥ prakṛtito liṅgavacanānyativartantepi

10.59

bhavati hi kriyāviśeṣaṇānāṃ karmatvaṃ napuṃsakatvaṃ ca

10.60

avyakte guṇasaṃdehe napuṃsakaliṅgaṃ prayojayet

10.61

saṃdehe bahuvacanaṃ prayoktavyam

10.62

vyavasthitavibhāṣayāpi kāryāṇi kriyante

10.63

ubhayanirdeśe pañcamīnirdeśo balīyān

10.64

sāmānyātideśe viśeṣasyānatideśaḥ

10.65

saṃniyogaśiṣṭānāmanyatarāpāye ubhayorapyapāyaḥ

10.66

tācchīlike ṇepyaṇakṛtāni kāryāṇi bhavanti

10.67

lugvikaraṇālugvikaraṇayorlugvikaraṇasyaiva grahaṇaṃ bhavati

10.68

antaraṅgānapi vidhīn bahiraṅgo lugbādhate

10.69

gāmādāgrahaṇepvaviśeṣaḥ

10.70

uṇādayo'vyutpannāni prātipadikāni

10.71

aṅgavṛtteḥ punaraṅgavṛttāvavidhirniṣṭhitasya

10.72

prakṛtigrahaṇe yaṅlugantasyāpi grahaṇam

10.73

prakṛtigrahaṇe yyadhikasyāpi grahaṇam

10.74

vārṇādāṅgaṃ balīyaḥ

10.19-2

liṅgam | sā ceyaṃ samānāśrayā eva iti vyāśraye na pravartate iti | tatra 'cchvoḥ
śūḍa0' ( 6|4

10.4-2

) iti satukkasya chakārasyopādānaṃ liṅgam | yadi hi vārṇādāṅgaṃ
balīya iti vyāśrayepi pravarteta tadā chakāranimittakaṃ vārṇaṃ tukṃ bādhitvā viśvaḥ ityādāvanunāsikanimittoṅgasya chakārasya śakāraḥ syāt | tatra ca kṛte nimittābhāvāt
tacchakāranāśrayatvena ca sthānivattvābhāvāt nāsti tugiti kiṃ satukchakāropādānena
tasmātsatukkāryasya jñāpakaṃ saṃpadyate | nyāsakāreṇa tu 'sārvadhātukamapit ' ( 1|2

10.90

)
ityatra vyāśrayepīyamabhyupagatā | yadāha vyañjate pravṛñjate ityatra vārṇādāṅgaṃ balīyaḥ iti
ekādeśādyādeśe guṇa iti | tatrāsyāḥ kvacidvyāśrayepi pravṛttirityatrārthe 'yajayācayatavicchapraccharakṣo naṅ ' ( 3|3

10.117

) iti naṅo ḍitkaraṇaṃ guṇaniyedhārthaṃ kriyamāṇaṃ
jñāpakaṃ bhaviṣyati | anyathā hi viccherntaraṅgatvāttuki chakāranimitte sati kaḥ prasaṅgo
bāhyārdhadhātukapratyayāśrayasya guṇasya | na ca praccheḥ saṃprasāraṇārtham | 'praśne cāsannakāle'
( 3|2

10.74-2

) iti nirdeśāt

10.75

yasmin vidhistadādāvalgrahaṇe

10.72-2

'yena vidhiḥ 0 ' ( 1|1

10.77

) ityatra sūtre tadantavidherapavādoyaṃ tadādividhirupasaṅkhyātaḥ | yasminniti saptamīnirdeśe algrahaṇe sati tadādau samudāye
kāryaṃ bhavatīti | tena 'aci ' ( 6|4

10.89

) iti iyaḍuvaṅau ajādau bhavataḥ
dadhṛturiti | śriyo bhruvāvityatrāpi vyapadeśivadbhāvāditi | 'guṇo'pṛkte ' (7|3|91)
ityatra tu vāmanenāpṛktagrahaṇāt paribhāṣeyamiti vyākhyātam | yaduktam-'uto vṛddhiluki
hali ' ( 7|3

10.75-2

) ityato halītyanuvartate eva kimapṛktagrahaṇena | evaṃ tarhi jñāpayati
bhavatyeṣā paribhāṣā 'yasmin vidhi.0' ityādi | tataśca halītyanuvṛttau halādau syāt
apṛktagrahaṇādvarṇamātre bhavati troṇaut iti

10.76

kṛtyuṭtumunkhalartheṣu vāsarūpavidhirnāsti

10.77-2

'vā'sarūpo'striyām' (3|1|94) ityasyaivāyamarthaḥ paribhāṣārūpeṇa paṭhyate | tayau
astriyāmiti rutyadhikārātprāk yo'sarūpopavādaḥ sa vikalpenotsargaṃ bādhate iti | tatrāyamarthaḥ | kvādīnāṃ tu rutyadhikārātpareṇāvasthānāt na tatrāsya sūtrasya vyāpāraḥ | tena
napuṃsake bhāve ktapratyayāpavādo lyuṭ bhāve ghañaṃ nityameva bādhate hasitaṃ hasanāmiti | hose
aninasmangrahaṇānyarthavatā cānarthakena tadantavidhiṃ prayojayanti

10.78

grahaṇavatā prātipadikena tadantavidhirnāsti

10.79

vyapadeśivadbhāvo'prātipadikena

10.80

samāsapratyayavidhau tadantavidhipratiṣedhaḥ ugidvarṇagrahaṇavarjam

10.81

saṃjñāvidhau pratyayagrahaṇe tadantavidhirnāsti

10.82

samāsānto vidhiranityaḥ

10.83

saṃjñāpūrvako vidhiranityaḥ

10.84

anityamāgamaśāsanam

10.85

aṅgādhikāre tasya taduttarapadasya ca

10.86

parjanyavallakṣaṇapravṛttiḥ

10.87

cānukṛṣṭamuttaratra nābhisaṃbadhyate

10.88

arthādvibhaktivipariṇāmaḥ

10.89-2

udit savarṇaṃ gṛhṇāti na savarṇamātram

10.90-2

sarvavidhibhya iḍvidhirbalīyān

10.91

sarvavidhibhyo lopavidhirbalavān

10.92

pratyayāpratyayayoḥ pratyayasyaiva grahaṇam

10.93

nānarthake'lontyavidhiḥ

10.94

nimittakāryaṃ na tannimittasya

10.95

na hi kāryī nimittatvenāśrīyate

10.96

itaretarāśrayāṇyapi hi kāryāṇi prakalpante

10.97

nañivayuktamanyasadṛśādhikaraṇe tathā hyarthaḥ

10.98

pratipadavidhānād yogavibhāgo balīyān

10.99

abādhakānyapi nipātanāni bhavanti

10.100

yogavibhāgādiṣṭasiddhiḥ

10.101

avayavasiddheḥ samudāyasiddhirbalīyasī

10.102

śrutānumitayoḥ śrautaḥ saṃbandho balīyān

10.103

saṃprasāraṇaṃ saṃprasāraṇāśrayaṃ ca kāryaṃ balavat

10.104

akṛtavyūhāḥ pāṇinīyāḥ pravartitamapi śāstraṃ vyāvartayanti

10.105

yathoddeśaṃ saṃjñāparibhāṣam

10.106

kāryakāla saṃjñāparibhāṣam

10.107

anantyavikāro'ntyasadeśasya

10.108

numaciratṛjvadbhāvebhyo nuṭ pūrvavipratiṣedhena

10.109

gaṇakāryamanityam

10.110

pūrvatrāsiddhīyamadvitve

10.111

vidhividhānavidhibhājāṃ trayāṇāṃ saṃnidhāne tadantavidhirbhavati

10.112

pūrvatrāsiddhīye na sthānivat

10.113

nimittāpāye naimittikasyāpyapāyaḥ

10.114

prakṛtivadanukaraṇaṃ bhavati

10.115

kvacidapavādaviṣayepi utsargobhiniviśate

10.116

garbhabaṭṭābādayo bhavanti

10.117-2

sūtre liṅgavacanamatantram

10.118

jñāpakasiddhaṃ na sarvatra

10.119

agatyā tu paribhāṣāśrīyate

10.120

bhavati vyākhyānato viśeṣapratipattirna saṃdehādalakṣaṇam

10.15-2

1 vyākhyānato viśeṣapratipattirna hi saṃdehādalakṣaṇam || (1)
2 yathoddeśaṃ saṃjñāparibhāṣam || (2)
3 kāryakālaṃ saṃjñāparibhāṣam || (3)
4 anekāntā anubandhāḥ || (4)
5 ekāntāḥ || (5)
6 nānubandhakṛtamanekāltvam || (6)
7 nānubandhakṛtamanejantatvam || (7)
8 nānubandhakṛtamasārūpyam || (8)
9 kṛtrimākṛtrimayoḥ kṛtrime kāryasaṃpratyayaḥ
10 ubhayagatiriha bhavati || (9)
11 kāryamanubhavan hi kāryī nimittatayā
nāśrīyate || (10)
12 yadāgamāstadguṇībhūtāstadgrahaṇena
gṛhyante || (11)
13 nirdiśyamānasyādeśā bhavanti || (12)
14 yatrānekavidhamāntaryaṃ tatra sthānata
āntaryaṃ balīyaḥ || (13)
15 arthavadgrahaṇe nānarthakasya || (14)
16 gauṇamukhyayormukhye kāryasaṃpratyayaḥ

10.28-2

17 aminasmanagrahaṇānyarthavatā cānarthakena
ca tadantavidhiṃ prayojayanti || (16)
18 ekayoganirdiṣṭānāṃ saha vā pravṛttiḥ
saha vā nivṛttiḥ || (17)
19 ekayoganirdiṣṭānāṃ kvacidekadeśo'pyanuvartate || (18)
20 bhāvyamānena savarṇānāṃ grahaṇaṃ na || (19)
21 bhāvyamāno'pyukāraḥ savarṇān gṛhṇāti
22 varṇāśraye nāsti pratyayalakṣaṇam || (21)
23 uṇādayo'vyutpannāni prātipadikāni
24 pratyayagrahaṇe yasmātsa vihitastadādestadantasya grahaṇam || (23)
25 pratyayagrahaṇe cāpañcamyāḥ || (24)
26 uttarapadādhikāre pratyayagrahaṇe na tadantagrahaṇam || (25)
27 strīpratyaye cānupasarjane na || (26)
28 saṃjñāvidhau pratyayagrahaṇe tadantagrahaṇaṃ
nāsti || (27)
29 kṛdgrahaṇena gatikārakasyāpi grahaṇam

10.67-2

30 padāṅgādhikāre tasya ca tadantasya ca
31 vyapadeśivadekasmin || (30)
32 grahaṇavatā prātipadikena tadantavidhirnāsti || (31)
33 vyapadeśivadbhāvo'prātipadikena ||(32)
34 yasminvidhiratadādāvalgrahaṇe || (33)
35 sarve vidhayaśchandasi vikalpante || (35)
36 sarvo dvandvo vibhāṣaikavad bhavati || (34)
37 prakṛtivadanukaraṇaṃ bhavati || (36)
38 ekadeśavikṛtamananyavad || (37)
39 pūrvaparanityāntaraṅgāpavādānāmuttarottaraṃ
balīyaḥ || (38)
40 sakṛdgatau vipratiṣedhe yad bādhitaṃ tad
bādhitameva || (40)
41 punaḥprasaṅgavijñānāt siddham || (39)
42 vikaraṇebhyo niyamo balīyān ||(41)
43 kṛtākṛtaprasaṅgi nityam
44 śabdāntarasya prāpnuvan vidhiranityo
bhavati || (43)
45 asiddhaṃ bahiraṅgamantaraṅge || (50)
46 nājānantarye bahiṣṭtvapraklṛptiḥ || (51)
47 antaraṅgānapi vidhīn bahiraṅgo lyap
bādhate || (54)
48 antaraṅgānapi vidhīn bahiraṅgo lyug
bādhate || (52)
49 varṇādāṅgaṃ balīyaḥ || (55)
50 akṛtavyūhāḥ pāṇinīyāḥ || (56)
51 yena nāprāpte yo vidhirārabhyate sa
tasya bādhako bhavati || (57)
52 kvacidapavādaviṣayepyutsargo'bhiniviśate || (58)
53 purastādapavādā anantarān vidhīn
bādhante nottarān || (59)
54 madhye'pavādāḥ pūrvān vidhīn bādhante
nottarān || (60)
55 anantarasya vidhirvā pratiṣedho vā ||(61)
56 pūrvaṃ hyapavādā abhiniviśante paścādutsargāḥ || (62)
57 tācchīlikeṣu vāsarūpavidhirnāsti

10.101-2

58 kṛtyalyuṭtumunkhalartheṣu vāsarūpavidhirnāsti || (68)
59 lādeśeṣu vāsarūpavidhirnāsti || (69)
60 ubhayanirdeśe pañcamīnirdeśo
balīyān || (70)
61 prātipadikagrahaṇe liṅgaviśiṣṭasyāpi
grahaṇam || (71)
62 gatikārakopapadānāṃ kṛdbhiḥ saha
samāsavacanaṃ prāk subutpatteḥ ||(75)
63 sāṃpratikābhāve bhūtapūrvagatiḥ || (76)
64 bahuvrīhau tadguṇasaṃvijñānamapi|| (77)
65 cānukṛṣṭaṃ nottaratra || (78)
66 svaravidhau vyañjanamavidyamānavat||(79)
67 niranubandhakagrahaṇe na sānubandhakasya
68 kācit svārthikāḥ prakṛtito liṅgavacanānyativartante || (83)
69 samāsāntavidhirnityaḥ || (84)
70 saṃnipātalakṣaṇo vidhiranimittaṃ tadvighātasya || 85)
71 saṃniyogaśiṣṭānāmanyatarapāāye ubhayorapyapāyaḥ || (86)
72 tanmadhyapatitastadgrahaṇena gṛhyate||(89)
73 lugvikaraṇālugvikaraṇayoralugvakaraṇasya || (90)
74 aṅgavṛtte punarvṛttāvavidhiḥ || (92)
75 saṃjñāpūrvakaṃ vidhiranityaḥ || (93-1)
76 āgamaśāstramanityam || (93-2)
77 gaṇakāryamanityam || (93-3)
78 anudāttettvalakṣaṇamātmanepadamanityam
79 sarvavidhibhyo lopavidhirdvirbacanavān || (93-7,8)
80 prakṛtigrahaṇe yaṅlugantasyāpi grahaṇam
81 upapadavibhakteḥ kārakavibhaktirbalīyasī || (94)
82 ananyavikāre antyasadeśasya|| (95)
83 nānarthake'lontyavidhiranabhyāsavikāre
84 vidhiniyamasaṃbhave vidhireva jyāyān
85sāmānyātideśe viśeṣānatideśaḥ

Linked texts (1)