Paribhashasamgraha 11
Paribhāṣāsaṃgraha 11
- Language
- Sanskrit
11.1
86 lakṣaṇapratipadoktayoḥ pratipadoktasyaiva
grahaṇam || (105)
87 nāmādāgrahaṇeṣvaviśeṣaḥ || (106)
88 parjanyavallakṣaṇapravṛttiḥ || (111)
89 lakṣye lakṣaṇaṃ sakṛdeva pravartate
90 anirdiṣṭāārthāḥ pratyayāḥ svārthe bhavanti
91 jñāpakasiddhaṃ na sarvatra || (116)
92 pūrvatrāsiddhīyamadvitve || (117)
93 kvacid vikṛtiḥ prakṛtiṃ gṛhṇāti
94 śitpā śapānubandhena nirdiṣṭaṃ yad gaṇena
ca | yatraikājgrahaṇaṃ caiva pañcaitāni na
yaṅluki || (120-3)
95 ardhamātrālāghavena putrotsavaṃ manyante
vaiyākaraṇāḥ (122) iti
iti śrīpuruṣottamadevakṛtaḥ paribhāṣāpāṭhaḥ samāptaḥ
śrīsīradevakṛtā
bṛhatparibhāṣāvṛttiḥ
prathamādhyāyasya prathamaḥ pādaḥ
sphuradabhinavarāgā bhāskarābhā pragalbhā
prasabhaśamitadoṣā sphītasallokacakrā
vihitahitavicārā jāḍyajātopaśāntyai
prabhavatu paribhāṣāvṛttirāseviteṣā
11.1-2
vyākhyānato viśeṣapratipattirna hi sandehādalakṣaṇam
11.28
ṇādanaco'pi rephasya yaddīrghatvamuktaṃ tanna | yadyetatprayojanaṃ syāt tadā hayavaraṭaṭakāreṇa
pratyāhāraṃ kuryāt | ḍhalope pūrvasya dīrgho'ṭa iti | atha vā'stu vaḍhau vaḍhuṃmityādau dīrgha eva
ṛkāraḥ | tathāpi kṛte tasminnādguṇaḥ (6|1|87) ityakāraṛkārayorguṇenākāre reparatve
ca kṛte tadeva rūpaṃ vaḍhau vaḍhuṃmiti | ataḥ "acaśca " ( 1|2
11.8
) iti siddhe yadaṇgrahaṇaṃ
tatpūrveṇa ṇakāreṇa pratyāhārārtham
na ca pareṇa ṇakāreṇa pratyāhāragrahaṇe rephasya dīrghavaiyarthyātpunarādvaṇabādhaḥ kalpanīyaḥ
evaṃ hi sāmarthyadvayaṃ syāt | savarṇavidhau pareṇa ṇakāreṇa pratyāhāragrahaṇe "urṛt "(7|4|7)
iti taparakaraṇaṃ jñāpakam | yadi tatrāpi pūrveṇa syāt evaṃ ca sūtropāttasya mātrikasya sthāne
sūtropātte ṛkāre vidhīyamāne sāvarṇyābhāvād dvimātrikasya prāptireva nāstīti taparakaraṇamanarthakaṃ syāt | yattuṃ laṇityatra nyāsakṛttoktaṃ " dīrghasyāpi sthānino yathāśrutena hrasvenaiva
bhavitavyamiti taparakaraṇamanarthakaṃ syād vyāvartyābhāvāt " ( nyāsa pṛ. 27 pa. 7
11.7
)
iti tannai dvimātrikasya sthānitvaṃ yaduktaṃ tadasaṅgatam | ādeśavatsthānino'pi
dvimātratvābhāvāt | atha jātau dvimātrasya sthānitvamiti cenna | evamādeśe'pi
dvimātratvaprasaṅgaḥ | atha sthāninaṃ prati jātirādeśaṃ prati vyaktiretacca na hṛdayagrāhi | evaṃ
tarhi ṛkāraṛkārayoḥ samāhāradvandvaphalatvena napuṃsakahrasvatvena ca " urṛt " ( 7|4
11.47
)
iti nirdeśe dīrghasyāpi sthānitvam | numabhāvastvāgamaśāsanasyānityatvāt | idamapyayuktam
vyatireke'ṇpratyāhāre ṛkārasyānantarbhāvāt sāvaṇyena ṛkāreṇa ṛkārasyāgrahaṇād ṛkārasyāctvaṃ nāsti | ato'co hrasvatvaṃ vidhīyamānamṛkārasya kathaṃ syāt | ucyate | " hrasvo
napuṃsake prātipadikasya " ( 1|2
11.8-2
) ityanenāco hrasvatvaṃ vidhīyate | acpratyāhāre
ca ṛkāro'sti tatra ṛkāreṇa ṛtvajāterāśrayaṇād dvimātrikasyāpi ṛkārasya hrasvatvena
bhāvyameveti yuktaṃ dīrghasyāpi sthānina ityādi
iyaṃ paribhāṣā "laṇ" ( māheśvarasūtra 6 ) ityatra bhāṣyakāreṇa jñāpitā | taduktam
kiṃ punarayaṃ verṇotsaktāviva ṇakārauḥ sandehaheturuccadyo'pi punaranubadhyate yasmādanenāṇgrahaṇeciṇgrahaṇeṣu ca saṃdehaḥ kiṃ pūrveṇa pareṇa veti | evaṃ tarhi jñāpayatyācāryo bhavatyeṣā paribhāṣā
'vyākhyānataḥ0' ityādi (vyā. ma. bhā. 1 pṛ. 35 pa. 15,16)
kathai punaḥ viśeṣapratipattirityatra ṣaṣṭhīsamāsaḥ | yāvatā " karmaṇi ca " (2|2|14)
iti pratiṣedhena bhāvyam | na ca " kṛdyogalakṣaṇā ṣaṣṭhī samasyate " (2|2
11.14
vā.1)
ityanena samāsaḥ śakyate kartum | tadviṣaye eva " karmaṇi ca " ( 2|2
11.14-2
)
ityasyārambhāt | ucyate | “ karmaṇi ca ” ( 2|2
11.66
) ityanena “ ubhayaprāptau
karmaṇi ca ” ( 2|3
11.53
) ityanena niyamena yā ṣaṣṭhī tasyā eva samāsapratiṣedho
vidhīyate | atra cārthe “ kartari ca ” (2|2|16) iti sūtraṃ pramāṇam | anyathā apāṃ
sraṣṭā odanasya bhojakaḥ ityādau “karmaṇi ca” (2|2|14) ityanenaiva pratiṣedhasya siddhatvāt kartari cetyanarthakaṃ syāt | na ca preṣyasya hārayitā preṣyasya kārayitā ityatra “ kṛdyogatarasyām ” ( 2|4
11.15
) iti kartari ṣaṣṭhīsamāsapratiṣedhārthamidamiti | “ tṛjakābhyāṃ
kartari ” ( 2|2
11.26
) ityanenaiva tatsiddheḥ | yattu tṛjakābhyāṃ kartarītyatra vṛttāvuktaṃ
tṛjagrahaṇamuttarārthamiti tatkartari ceti sūtre sthite iti | anvantāpekṣayoktamuttarārthamityeke
ubhayaprāptāviti niyamena ca ṣaṣṭhī “ ṣaṣṭhī hetuprayoge ” ( 2|3
11.28-2
) ityataḥ prayogagrahaṇānuvṛtteryatra sāmarthyaprāptaṃ kartṛkarmaṇorubhayorupādānaṃ tatraiva yathā syāt | yathā āścaryo
gavāṃ doho'gopālakeneti | tathā hyatrāścaryaṃ pratipādyaṃ tacca durdohānāṃ gavāṃ karmaṇāmasuśikṣitasyāgopālakasya ca kartuḥ sāmarthyaprāpte upādāne ṣaṣṭhī bhavati nānyathā | viśeṣapratipattirityatra tu śiṣyādeḥ karturakiṃcitkaratvānna sāmarthyaprāptaṃ karturupādānam | evaṃ ca sati
“ antardhau yenādarśanamicchati ” ( 1|4
11.65
) ityatra yeneti tṛtīyā na yuktā
“ kartṛkarmaṇoḥ kṛti ” ( 2|3
11.66-2
) iti kartari ṣaṣṭhīvidhānāt | ucyate | nirdeśādeva
tṛtīyetyadoṣaḥ || anyastvācaṣṭe | gamyamāne'pi karmaṇi ubhayaprāptāviti niyamo bhavatyeva
tathā ca “ antardhau yenādarśanamicchati ” (1|4|28) ityatra nyāsakṛtā (nyāsa pṛ.283
pa. 11 ) “ ubhayaprāptau karmaṇi ” ( 2|3
11.26-2
) ityatra rakṣitena ca gamyamāne'pi
karmaṇi niyamatvapravṛttyabhāvena antardhau yeneti nirdeśasiddhiruktā
kiṃ tvevamṛḍaṇilyatra tasya grahaṇaṃ bhavatyeveneti tatra tasyeti kartari ṣaṣṭhīti nyāse
yaduktaṃ tanna śobhanam | tathā hyatrāpi gamyamāne māṣo karmaṇi ubhayaprāptāviti niyamatvakṛpā
na bhavitavyam | etacca śabdānuśāsanaprastāve nyāsakṛtā vyārūyātam | yattu
tatra svamatimāhimaprāgalbhyādanunmyāsakāro vyājahāra | yatra sāmarthyaprāptamubhayorupādānaṃ
sa ubhayaprāptau karmaṇītyasya viṣayaḥ | anyathā kartṛkarmaṇoḥ kṛtītyasya
vidherubhayaprāptāvityasyaiśca viṣayavibhāgo na syāt | na cākartṛkaṃ karmāstīti nyāyāditi
tadayuktam | purāṃ bhettā devadatta ityādau abhihite kartari niyamāprasaṅgāt | atrocyate
“ ṣaṣṭhī hetuprayoge ” ( 2|3
11.66-3
) ityato'nuvartamānamapi prayogagrahaṇamanaṅgīkṛtya yathā
yuṣmābhirgamyamāne karmaṇi ubhayaprāptāviti niyama ucyate tathā'smābhirapyanabhihitādhikāramanaṅgīkṛtya vibhāgabhāva uktaḥ | etaccāyuktam | “ akākārayoḥ pratiṣedho vaktavyaḥ ”
( 2|3
Linked texts (3)
- Paribhāṣāvṛtteh — Sanskrit
- Bṛhatparibhāṣāvṛtti — Sīradeva, Sanskrit
- Subhāṣitaratnabhāṇḍāgāra — Kāśīnātha Pāṇḍuraṅga Paraba 1886, Sanskrit