Pramāṇa · Search · About · API

Paribhashasamgraha 15

Paribhāṣāsaṃgraha 15

Language
Sanskrit

15.2

) iti bahuvacanagrahaṇādityādinā
granthena rakṣitena vyākhyātam
nanvevaṃ “ dvandvaśca prāṇitūrya0” ( 2|4

15.106

) iti sūtramanarthakaṃ syāditi | tena
hi samāhāre ekaikavadbhāvo vidhīyate | tatra samāhāradvandvaikatvādekatvaikavacanaṃ siddhameva
ucyate | prāṇyaṅgādīnāṃ samāhāra eva dvandvo yathā syāditaretarayogo mā bhūditi
sūtraprayojanam | nanu kimarthaṃ samāhāra ekatvaṃ kriyate netaretarayoga evaikavadbhāvaḥ kriyatām
evaṃ ca samāhāradvandvagrahaṇaṃ prayatnapratipādyaṃ na bhavati | kāryaṃ ca vidhimukhenaiva pravartate
ucyate | itaretarayoga ekavadbhāve satyastitvacamityatra samāhāradvandvalakṣaṇo “dvandvāccudaṣahāntātsamāhāre ” ( 5|4

15.17

) iti ṭac syāt | nanvevamapi pūrvoktaprakāreṇa samāhāra
ekavad bhavati | samāhāraścaika eva | evaṃ caikavaditi vatirnopapadyate | na hyeka evaikavad
bhavati | ucyate | buddhyānekatvamāropya vatirvidhīyati | uktaṃ ca | buddhirhi bhagavatyabhede'pi
uditsavarṇaṃ gṛhṇāti na savarṇamātram

15.106-2

ityādau ekāraukārābhyāṃ sāvarṇyadaikāraukārayorapi grahaṇaṃ syāt | rakṣitena tu " eṅaḥ0'
( 6|1

15.11

) ityatra eoṅṅakāreṇa pratyāhāragrahaṇasāmarthyāt sāvarṇyābhāva uktaḥ
anyathā eṅiti aikāraukārayorapi grahaṇe eca iti cakāreṇa pratyāhāragrahaṇaṃ kuryāt | kiṃ
tvevaṃ yatra svarūpeṇaikāra upādīyate tatra sāvarṇyaṃ syāt | "īdūdedvivacanam0"
( 1|1

15.57

) iti | atra ekāreṇa aikārasya grahaṇe sāvarṇyābhāvātkhaṭvāvahai iti ityatrāpi
pragṛhyasaṃjñā syāt | na cātra taparakaraṇātsāvarṇyābhāvo vācyaḥ | taparakaraṇasya prayojanābhāvāt | vṛttinyāsayornirdeśārthatvena vyākhyātatvāt | yadyevaṃ " iṇakoḥ " ( 8|3

15.10

)
ityatra kathaṃ nyāsakāreṇa dāsyatītyatra ākārahakārayornyūnādhikaguṇayoḥ sāvarṇyāt
ṣatvaprāptimuktvā " vayasyāsu0 " (4|1|127) iti nirdeśāt vyavasthoktā | tathāhi
hakārasya vivṛtatvam | ākārasya vivṛtataratvam | yadāha śikṣākāraḥ | vivṛtaṃ karaṇamūṣmaṇāṃ svarāṇāṃ ca | tebhya eṅau vivṛtatarau | tābhyāmapyaijau | tābhyāmapyākāra iti
atrāhuḥ | vivṛtaṃ karaṇamūṣmasvarāṇāmityekapade kartavye yadvivṛtaṃ karaṇamūṣmaṇāṃ svarāṇāṃ
ceti pṛthak padaṃ kṛtaṃ tataḥ svarāṇāmityasyottaratra sūtre sambandha iti | tena svarāpekṣamaiśakārasya vivṛtatamatvaṃ noṣmāpekṣamata ākārahakārayostulyaprayatnatvād dāsyatītyatra nirdeśāt
ṣatvābhāvo yukta evābhihitaḥ | rakṣitena tu " iṇakoḥ " (8|3|57) ityatra nyūnādhikaguṇasyāpi sāvarṇyamuktam | nanu dāsyatītyādāvākārahakārayorajjhalatvāt " nājjhalau "
(1|1|10) iti sāvarṇyapratiṣedhādeva mūrddhanyo nāsti tatkimiti nirdeśena vyavasthocyate
ucyate | "nājjhalau" (1|1|110) ityagṛhītasavarṇānāṃ pratiṣedho vaktavya iti vacanāt
ākārastu gṛhītasavarṇaḥ | tatkuto'tra pratiṣedhaḥ | nanu kimarthamagṛhītasavarṇānāṃ pratiṣedha
ucyate, na sāmānyenaiva pratiṣedho'stu | tena dāsyatītyādau sāvarṇyābhāvo " nājjhalau "
( 1|1

15.101

) iti niṣedhādeva sidhyati | tathā khaṭvā hastaḥ kumārī śete ityādāvakaḥ
savarṇe- ( 6|1

15.10-2

) dīrghatvānvācāryamacītyanuvartanīyaṃ na bhavati | ucyate | yadi
gṛhītasavarṇānāmapi " nājjhalau " ( 1|1

15.64

) iti pratiṣedhaḥ syāt tadā nirase ityatra
" jharo jhari savarṇe " ( 8|4

15.10-3

) iti pakṣe sakāralopo na syāt | lakāreṇācā
savarṇasya sakārasya grahaṇāt tasyāltvaṃ halsupadeśāddhalatvamajjhaloḥ "nājjhalau" (1|1|10)
iti pratiṣedhāt | na ca lṛkārasakārayoḥ " nājjhalau " (1|1|10) iti savarṇasaṃjñāniṣedhaḥ śakyate kartum | svātmani kriyāvirodhāt | tathāhi | lṛkārasakārayoḥ
" nājjhalau " ( 1|1

15.17-2

) iti pratiṣedhena sakārasyāctvābhāvāt lṛkārasakārayoḥ
" nājjhalau " (1|1|10) iti niṣedho nopapadyate | evaṃ cātmana eva ātmanā pratiṣedhaḥ
kṛtaḥ syāditi | agṛhītasavarṇānāṃ pratiṣedhaśca " nājjhalau " (1|1|10) ityatra savarṇasaṃjñāpratiṣedhavākye savarṇasaṃjñāyā anabhinirvṛttatvena grahaṇakaśāstrasyānabhinirvṛttatvāt | evaṃ
hyuktaṃ ' pūrvaṃ hyapavādāḥ pravartante paścādutsargāḥ ' iti

15.18

prakṛtivadanukaraṇaṃ bhavati

15.18-2

nukāryaśabdātkopi bhedo'vadhāryate | athāpi bauddho1 bhedaḥ syāt | evamapi anukāryasya
vācyasya śabdātmakatvāttadanukaraṇasya vācakasya na tadabhidheyatvamupapadyate | na hi śabdasya
śabdāntaraṃ vācyaṃ kiṃ tvartha eva | naitadasti | śabdo'pi śabdasya vācyo dṛśyate | yathā
bhūvādiśabdo dhātuśabdasyeti | nanu yuktaṃ tat | ācāryeṇa saṃjñāvidhānāt | evaṃ tarhi
anukaraṇamanyanukāryasya vācakaṃ yuktam | ācāryasya tathā vyavahārāt | vācyavācakabhāve
vyavahāra eva hi nibandhanam | nanvevamapi satyapyarthavattve'nukaraṇādvibhaktirna prāpnoti
saṃkhyāyāṃ sā vidhīyate | na cānukāryepu śabdeṣu dravyasamavāyinī saṃkhyā saṃbhavati | teṣāṃ
śabdātmakatvenāmbaraguṇatve satyadravyatvāt | saṃkhyāpi guṇa eveti na tatrāsāvasti
nirguṇā guṇā iti vacanāt | ucyate | śabdasyedaṃ taditi sarvanāmaparāmarśayogyatvād
dravyatvamiṣyate | tasmātsiddhānukaraṇaśabdādvibhaktiḥ

15.19

vikaraṇebhyo niyamo balīyān

15.17-3

śabādivikaraṇāt prāk “ anudāttaṅita ātmanepadam ” (1|3|12) ityādīni
niyamaśāstrāṇi tāvadbhavanti | tato vikaraṇāḥ | tena “ nerviśaḥ ” ( 1|3

15.12

)
ityādau vṛttau yaduktamaḍāgamastadbhaktastadgrahaṇena gṛhyata iti tadupapannaṃ bhavati | tathāhi
vikaraṇājjātyāt parasmādapi niyamaḥ kartavyaḥ | niyamakāle ca tadaivāḍāgamaḥ prāpnoti
nāsāvaḍāgamo niyamenāpasāryate | vikaraṇādeva niyamasya balīyastvāt | nāpi vikaraṇenāpasārayituṃ śakyate | niyamapravṛttikāle tasyāvidyamānatvāt | tadevaṃ niyamāḍāgamayoryugapatprāptau
paratvādaḍāgamastato yuktam ḍamaḍāgamastadbhaktastadgrahaṇena gṛhyata iti
nanu ca niyamena pravartamānena vikaraṇo bādhyate | tadbādhakāḍāgamapravṛttikāle vikaraṇo
nityo'ḍāgamāt prāk kasmānna bhavati | ucyate | yadi vikaraṇo'ḍāgamaṃ bādheta tato
niṣpratidvandvī kimiti niyamo vikaraṇaṃ na bādheteti | tathā edhiṣyate aidhiṣyata
anudāttaṅitaḥ ātmanepadam ( 1|3

15.92

) eva bhavati na parasmaipadamiti | anyathā
paratvānnityatvācca vikaraṇeṣu kṛteṣu syādiṣu tairvyavadhānāt ‘ adanudāttaṅidbhya evātmanepadaṃ
śeṣādeva parasmaipadam ’ iti niyamo na syāt | evaṃ ca sāmānyena tibādayaḥ syuḥ
niyamastvāste śete ityādiṣu kṛtārthaḥ || yadyevaṃ syādīnāṃ lāvasthāyāmutpattirna prāpnoti
ādeśe tu kṛte edhiṣyate ityatra dvayaṃ prāpnoti yakpratyayaḥ syapratyayaśca | tatra paratvādyakeva
bhāvyam | ucyate | kartṛvācini sārvadhātuke śapi prāpte bhāvakarmaṇostu yaki syādayo
vidhīyamānāḥ sāmānyena sarveṣāmapavādatvādbādhakā bhavanti
ayaṃ cārtho “vṛdbhyaḥ syasanoḥ” ( 1|3

15.20

) ityatra parasmaipadavidhānena jñāpitaḥ
anyathā ‘vṛtu vartane’ ityevamādīnāṃ syena vyavadhānāt “ anudāttaṅita ātmanepadam ”
(1|3|12) iti niyamo nāstīti sāmānyavihiteṣu tiṅādiṣu siddhamubhayaṃ vakṣyati
vaviṣyate iti kimanena vidhānena ! tatkṛtamasyārthasya jñāpakam | anye tvasmāj
jñāpakāt 'kṛte'pi vikaraṇe niyamaḥ pravartate' iti paribhāṣāmūhuḥ | asmin
darśane edhiṣyata ityatra lāvasthāyāmevāntaraṅgatvātsyapratyayena bhavitavyam | tathā'sminneva
darśane aupyata aupsata ityatrājāditvāt "āḍajādīnām" (6|1|72) ityāḍ
bhavati | anyathā hi vikaraṇāgniyamasya balīyastve niyamāḍāgamayoḥ saṃpradhāraṇāyāṃ paratvādaḍāgamena bhavitavyam | na cāḍāgamapravṛttikole nityo vikaraṇaḥ śakyate pravartayitum | pūrvameva
niyamenāpasāritvāt | āḍāgamastu niyamena nāpasāryata iti paratvādasau bādhakaḥ prāpnotyeva
tadevaṃ halāditvādaḍāgame kṛte "āṭaśca" (6|1|90) iti vṛddhayabhāvādīkṣata ityevamādi na
sidhyati | tathā'sminneva darśane kañcerenādeśasya grahaṇam | atyodeśasya cartālītyeva siddheriti "samo gamyṛcchi0" - (1|3|29) sūtre vṛttimantha upapadyate | na hi vikaraṇābhidheyabalīyastve śiti vikaraṇe vidhīyamāna ṛcchādeśa ātmanepadātprāgeva bhavati | tathā'sminneva darśane "nergadādi0 "- (8|4|17) sūtre vikaraṇāntasyāḍāgama uktaḥ | anyathā
vikaraṇāniyamabalīyastve tato'pi paratvādaḍāgame kṛte kathaṃ vikaraṇāntasyāḍāgama upapadyate
atha vikaraṇebhya ityatra nirdeśe bhyasaḥ sakārasya rutve kṛte rorukārasya "upadeśe'janunāsika it" (1|3|2) iti itsaṃjñā na prāpnoti "pūrvatrāsiddham" (8|2|1)
ityasiddhatvāt | ucyate | rorukārasyānunāsikyapratijñānasāmarthyādasiddhatvaṃ na bhavati | tathā
ca "upadeśe'janunāsika0 " ( 1|3|2) ityatra rakṣitaḥ | itsaṃjñāyāmāsiddhatvaṃ nāsti
"sasajuṣo ruḥ" (8|2|66) ityatrokārasyetsaṃjñārthamanunāsikatvapratijñānasāmarthyāditi
atrocyate "haśi ca" (6|1|114) ityatrānunāsikaviśiṣṭasya rorgrahaṇaṃ
yathā syādityevamarthaṃ rorukārasyānunāsikatvapratijñānaṃ syāt | tena taruvanamityatra "haśi ca"
(6|1|114) ityutvaṃ na bhavati | tatkṛtastatsāmarthyāditsaṃjñā'bhidhīyate | na ca vācyaṃ
kṛtrimākṛtrima nyāyena "sasajuṣo ruḥ" (8|2|66) ityasyaivotvena bhavitavyam | na
taruvanādau | kṛtrimākṛtrimayorubhayorhi saṃbhave kṛtrimaparibhāṣāpravṛtteḥ | tathā hi | ṭhalaśākhe
"sasajuṣo ruḥ" (8|2|66) ityasyāsiddhatvāttaruvanasyaiva sambhavo netarasya | evaṃ tarhi
rephasyaivānunāsikatvaṃ pratijñāyatāṃ svaritatvapratijñānavat | tathā cotvavidhivanunāsikaviśiṣṭasya rephasyotve vidhīyamāne punarbhavadau kathamurutvaprāptiḥ | tadevaṃ rephasyānunāsikatve pratijñātavye yadukārasya pratijñānaṃ tatsāmarthyāditsaṃjñā bhaviṣyati | etadapi na | evaṃ sthita etra
śāstre rorukāramahaṇasya punaranantaroktaprakāreṇoṣṭasiddherūkāro'nubandho vyarthaḥ syāt | evaṃ tarhi
vyaktipadārthāśrayaṇena sāmarthyam | etacca "sasajuṣo ruḥ" (8|2|66) ityatrokārasyetsaṃjñārthamanunāsikatvaṃ pratijñātamiti vadatā maitreyeṇa pratipāditam | anyaḥ punarāha | anusakṛdgatau vipratiṣedhe yadbādhitaṃ tadbādhitameva

15.21

punaḥprasaṅgavijñānātsiddham

15.21-2

atha punaḥprasaṅgavijñānodityatra nirdeśe punaḥśabde padatvāśrayaḥ kathaṃ visarjanīyaḥ
yāvataikavākyatayā karmādīnāmekatvādau svādibhirbhavitavyam | punaḥśabdaścāvyayam
avyayāni ca liṅgasaṃkhyārahitāni | ucyate | pañcakapakṣe sāmānyena svādividhānam
tato “ bahuṣu bahuvacanam ” ( 1|4

Linked texts (2)