Paribhashasamgraha 17: Pūrvāparapādaḥ
Paribhāṣāsaṃgraha 17
- Language
- Sanskrit
Contents
- 3 — 2 parts
Pūrvāparapādaḥ
17.30
sūtre liṅgavacanamatantram
17.31
nañivayuktamanyasadṛśādhikaraṇe tathā hyarthaḥ
17.32
gatikārakapapadānāṃ kṛdbhiḥ saha samāsacanaṃ prāk subutpatteḥ
17.18
iti kṛtpratyayāntena " kugatiprādayaḥ " ( 2|2
17.48
) iti samāso bhavati | yadi tu
subantena samāsaḥ syāttadā supaḥ prāgantaraṅgatvāddhāsyāt | evaṃ cādantatvābhāvāt " puṃyogādākhyāyām " ( 4|1
17.32-2
) iti ṅīṣ na syāt | tathā'śvadhanaśaṅkhadoṣa ityatrāraṇyavyapadeśayoḥ kṛdantenaiva krītaśabdena " kartṛkaraṇe kṛtā bahulam " ( 2|1
17.50
) iti
samāsaḥ | tathā cāśvakrītadhanakrītaśaṅkhayoradantatvāt " krītātkaraṇapūrvāt " ( 4|1
17.19
)
iti ṅīṣ bhavati | tathā kacchaśabdasya kṛtpratyayāntena paśabdena "upapadamatiṅ " ( 2|2
17.63
)
iti samāsaḥ | tathā ca kacchapaśabdasyādantatvāt kacchapīti " jāteḥ0 " ( 4|1
17.48-2
)
iti ṅīṣ bhavati | anyānyapi bahūni prayojanāni bhāṣye pratipāditāni
nanu kṛdantaiḥ samāsaṃ kṛtvā strīpratyayaḥ kimarthaṃ pratipādyate yāvatā kṛtpratyayotpattyanantarakāla eva samāsātnimittabhūtācca supastato'pyantaraṅgatvāt strīpratyayācca prāgeva
" puṃyogādākhyāyām " ( 4|1
17.46
) ityādyairvākyaiḥ strīpratyaye kriyamāṇe prahvī aśvakrītītyādi sidhyati | maivam | evaṃ hi prahvādisamudāyasyākṛdantatvena prātipadikatvābhāvātsamudāyāt strīpratyayo na śakyate kartum | atrocyate | " kṛttaddhitasamāsāśca " ( 1
2
17.45
) ityatra kṛdgrahaṇena ' kṛdgrahaṇe gatikārakapūrvasyāpi grahaṇam ' (pari. 62) iti
kṛdgrahaṇaparibhāṣayā samudāyasya prātipadikatvamastyeva | maivam | " arthavadadhāturapratyayaḥ
prātipadikam " ( 1|2
17.21
) ityatrāpratyaya iti pratyayagrahaṇaparibhāṣayā pratyayāntasya
prātipadikasaṃjñā na prāpnoti | ata eva taddhitaye kṛdgrahaṇena kṛdantasya saṃjñā na tu kṛdgrahaṇaparibhāṣayā gatikārakapūrvasyāpi | yadi syāttadā mūlakenopadaṃśaṃ bhuṅkte iti " tṛtīyāprabhṛtīnyanyatarasyām " ( 2|2
17.139
) iti samāsābhāvapakṣe'pi tṛtīyāyā luk syāt
na ca vācyamevaṃ hi vikalpena samāsaścanamanarthakaṃ syāt | svarārthatvāt "gatikārakopapadātkṛt " ( 6|2
17.11
) ityeṣa tatpuruṣānnayaḥ svaro mā bhūditi | kiṃ ca | yadi samāsāt
prāk strīpratyayaḥ syāt tadā prabhāvinau prabhāvaṇyautyatra kṛdantasyottarapadasyānto nakāro na
bhavatīti " prātipadikāntanumvibhaktiṣu ca " ( 8|4
17.14
) iti pakṣe ṇatvaṃ na syāt
iha yadyapi prāk subutpatteriti sāmānyenoktaṃ tathāpi gatikārakopapadānāṃ subantānāmeva samāso bhavati | tena carmakrītī carmakārītyatra subantatvātpadanibandhano nalopaḥ
sidhyati | vaiyākaraṇa ityatra ca padatvādejāgamaḥ | pramāṇaṃ cātra " tatpuruṣe kṛti bahulam "
( 6|3
17.63-2
) iti saptamyā alugvidhānam | atra ca pakṣe'bhiprayaṇādeḥ śakandhvāditvātsamāsastena sādhutvam
nanu yadyuttarapade vibhaktirna bhavati tarhi tasya padatvaṃ na syāt | tataścottarapadavyapadeśābhāvāduttarapade parato vidhīyamāno'luk sarasijamityatra na syāt | ucyate | samāsāvayavasya hi parasya bhāgasya rūḍhayottarapadavyapadeśaḥ svīkriyate | etaccottarapadādhikārādavasīyate
ataeva cetat | anyathā satyapi subantānāṃ samāse ' uttarapadatve cāpadādividhau '
( 1|1
17.19-2
vā. 6 ) iti vacanāt kāmyuttarapadatvaṃ na syāt
jñāpitā ceyaṃ paribhāṣā bhāṣyakāreṇa " upapadamatiṅ " ( 2|2
17.4
) ityatiṅgrahaṇena | taduktam | " supmupā " ( 2|1
17.4-2
) ityadhikārāttiṅantena samāsasaṃbhava
eva nāsti kimatiṅgrahaṇena | kṛtaṃ ca taj jñāpayatyevajātīyakaḥ "supmupā" ( 2|1
17.139-2
)
iti nābhisambadhyate | tena 'gatikārakaupapadānāṃ kṛdbhiḥ samāsatracanaṃ prāk subutpatteḥ' ityupapannaṃ bhavati | nanu yadi gatyādīnāṃ supaḥ prāgasubantena śabdāntareṇa samāsastadā dhātupasargasamudāyasyāpi syāt | evaṃ ca dhātūpasargasamudāyādvibhaktiḥ syāt | ucyate | pūrvaṃ
dhātuḥ sādhanena yujyata ityetasmindarśana idaṃ samādheyam
etasyāśca dvāvarthau " gatikārakopapadātkṛt " ( 6|2
17.19-3
) ityatra nyāsakṛtā vyārūpātau | gatikārakopapadānāṃ kṛdbhireva samāso bhavati sa ca prāk subutpatterityekorthaḥ | gatikārakopapadānāmanyaviśe(ṇa samāso) bhavati kṛdbhistu prāk subutpatteriti
dvitīyaḥ | tatra dvitīyo'rthe prapañcatitarāmiṣyatrāpi samāsaḥ
kecittu subantenaiva gatyādīnāṃ kṛdbhiḥ kacitsamāsamāhuḥ | tathā ca "upapadamatiṅ"
( 2|2
17.38
) ityatra rakṣitenoktam | yathā dhanakrītetyatra subantena samāsastathoraskeṇetyatrāpi | tena " so'padādau " ( 8|3
17.38-2
) iti satvaṃ na bhavati | urasśabdasya
subantena kapratyayāntena samāse kṛte kakārasya padāditvāt "so'padādau" ( 8|3
17.63-3
)
iti visarjanīyasya satvaṃ na bhavatīti | tadetadayuktam | tathāhi | yadyapi subantena
samāsastathāpi satvena bhavitavyam | ' uttarapadatve cāpadādividhau ' (1|1
17.63-4
vā. 6)
iti pratyayalakṣaṇapratiṣedhāt | kaśabdasyāsubantatvena padatvābhāvāt | ucyate | 'uttarapadatve
cāpadādividhau ' (1|1
17.38-3
vā. 6) iti yo'yaṃ pratyayalakṣaṇapratiṣedhaḥ sa "so'padādau"
( 8|3
17.38-4
) iti pratiṣedhe kartavye na pravartate
gatikārakopapadānāmityasya prāyikatvaṃ " so'padādau " ( 8|3
17.38-5
) ityatra
pratyayalakṣaṇapratiṣedhāpravartanaṃ ca bhāskarāntetyatra satvanipātanādavasitam | tathāhi | gatikārakopapadānāmiti kṛtvā yadi supaḥ prāk samāsaḥ tadā bhāskara ityatra uttarapadatvābhāvādeva " so'padādau " ( 8|3
17.63-5
) iti satvaṃ siddham | athāsyāḥ paribhāṣāyāḥ
prāyikatvādbhāskara ityatra subantayoreva samāsastathāpi ' uttarapadatve cāpadādividhau '
(1|1
17.38-6
vā.6) iti pratyayalakṣaṇapratiṣedhena padatvābhāvāt "so'padādau" (8|3|38)
iti satvaṃ siddhaṃ syāt | tatkṛtamukāryasya jñāpakamiti | jñāpakasya prayojanam | uraḥkeṇetyādau so'padādau" (8|3|38) iti satvābhāvaḥ | nanvevaṃ yadā supaḥ prāk samāsastadā
kakārasyāpadāditvāduraḥkrītītyatra " so'padādau " ( 8|3
17.38-7
) iti satvaṃ syāt
ucyate | bhavitavyamevātra satveneti manyate | atha vā " so'padādau " ( 8|3
17.38-7.p1
)
17.38-7.p2
iti mahāmahopādhyāyaśrīsīradevakṛtāyāṃ paribhāṣāvṛttau pūrvāparapādo nāma dvitīyādhyāyasya dvitīyaḥ pādaḥ
Linked texts (1)
- Bṛhatparibhāṣāvṛtti — Sīradeva, Sanskrit