Paribhashasamgraha 20
Paribhāṣāsaṃgraha 20
- Language
- Sanskrit
20.2
) ityatra yaduktaṃ rakṣitena ‘ lyuṭasahacarito napuṃsakakto nityaṃ bādhaka iṣyate ’ iti | tathā “ matibuddhipūjārthebhyaśca ” ( 3
20.115
188 ) ityatra yaduktaṃ katyuṭtumunkhalartheṣviti lyuṭasahacarito napuṃsakakto gṛhyata iti
tadayuktaṃ syāt | ucyate | nātra napuṃsakabhāvārthaṃ kṛtaṃ lyuṭasahacaritatvaṃ kiṃ tarhi lyuṭā saha
vidhānam | “ napuṃsake bhāve kta lyuṭ ca ” ( 3|3
20.94
) iti yāvat
anunyāsakārasya tvayamabhiprāyaḥ | katyuḍityatra lyuḍapi bhāvavihita eva gṛhyate
tumunā sāhacaryāt | ubhayorupādānaṃ tu spaṣṭārtham | etacca svayāpi vācyam | yataḥ sāmānyalyuḍgrahaṇapakṣe'pi ktagrahaṇamanarthakameva | yathā karaṇādhikaraṇayorlyuṭā vā'sarūpavidherabhāvādacpratyayo nāstītyuktam | tathā bhāvalyuṭāpi saha vā'sarūpavidherabhāvād ghañ nāstītyato
hāsamiti na bhaviṣyati | na ca vaktavyaṃ ktagrahaṇopādānāt karaṇādhikaraṇalyuṭaiva vā'sarūpavidherabhāva iti | evaṃ hi4 vijñāpamāne prayojanābhāvāt | nanvidamasti prayojanaṃ sakarmakebhyo bhāve kto nāstīti kāramiti yathā syāt | sāmānyalyuḍgrahaṇe tu kāramiti na syāt
lyuṭā ghaño bādhanāt | ucyate | na hi jñāpakādaniṣṭaṃ kriyate jñāpakādācāryaṇeṣṭasūcanāt
ata eva nātrobhayorupādānāt sāmānyavihitaḥ kto gṛhyate | tadevaṃ karaṇe lyuṭā vā'sarūpavidhināstyevāc pratyayaḥ | na cāsminvyākhyāne saptadaśa pratyayā iti vṛttigrantho'saṃgataḥ syāt
padasaṃskārapakṣe pratyayaśabde vyutpannottarakālaṃ parimāṇākhyāpratīteḥ | dhatratyayena vā saptadaśa
pratyayāḥ iti bhaviṣyati | athavā pratyaya iti sūtrasādhane kāryabādhapakṣe'ckāryaṃ lyuṭśāstreṇa bādhyate | lyuṭśāstraṃ ca śāstrabādhapakṣe ghaśāstreṇa bādhitam | prāpyapravṛttau tvantaraṅgatvādac pratyayaḥ | acpravṛttau lyuṭ nāsti lyuṭśāstrasya ghaśāstreṇa prāgeva bādhitatvāt
evaṃ ca na cakrakamiti
etasyāḥ pramāṇaṃ “ vā'sarūpo'striyām ” ( 3|1
20.3
) ityatra vāgrahaṇasya
vyavasthitavibhāṣāvijñānaṃ nyāsakāreṇoktam | jayādityena tu “ preṣātisarge0 ” ( 3
20.24
163 ) ityatra kṛtyagrahaṇamuktam | kecit “ vibhāṣāpreprathanamūrveṣu ” ( 3|4
20.36
)
ityatra vibhāṣāgrahaṇādityāhuḥ
20.37
sāṃpratikābhāve bhūtapūrvagatiḥ
20.102
vartamānābhāve bhūtapūrvasyāśrayaṇaṃ bhavati | yathā vṛkṣairityatra “ bahuvacane jhalyet ”
( 7|3
20.9
) ityetve'pi kṛte “ ato bhisa ais ” ( 7|1
20.9-2
) prāpnoti | taduktam
“ kṛte'pyetve bhītapūrvyādais tu nityastayā sati ” ( mahābhāṣya 7|1
20.70
) iti
tathā āḍi āyām ityasmālliṭi dvivacane'bhyāsasya hrasvatve ca kṛte bhūtapūrvagatyā
dvimātro'yamākāra iti “ ata ādeḥ 1” ( 7|4
20.71
) iti taparakaraṇāndīrgho na bhavati
tathā ca āñcha āñchatuḥ āñchuriti “ tasmā nnu dvihalaḥ ” ( 7|4
20.69
) iti
nuḍāgamo na bhavati | na caivaṃ papakteḥ sani dvivacane'bhyāsahrasvatve ca kṛte bhūtapūrvagatyā
dvimātro'yamākāra iti taparakaraṇāt pipāsatītyatretvaṃ na prāpnotīti vācyam | yaklugantātpāpaṭheḥ sani pāpatiṣatītyatra sāṃpratikasya dvimātrasya vyāvṛttau taparakaraṇasya kṛtārthatvāt
sāṃpratikābhāvagrahaṇāddhe gaurityatra bhūtapūrveḍantāt “ eṅhrasvātsaṃbuddheḥ ” ( 6|1
20.97
) iti
saṃbuddhilopo na bhavati | he paṭo ityatra sāṃpratikasya vidyamānatvāt
jñāpakaṃ cātra “ aco yat ” ( 3|1
20.124
) ityajgrahaṇam | taddhi halantāt
“ ṛhalorṇyat ” ( 3|1
20.37-2
) iti ṇyataṃ vakṣyatīti pāriśeṣyādajantādeva yati siddhe
cityaṃ dityamityatrāddhātuka iti viṣayasaptamyāṃmato lope kṛte'jantabhūtapūrvādapi yathā
syādityevamarthaṃ kriyate | etadarthatā ca tadā yadeha bhūtapūrvagatiḥ syāt
20.38
nānubandhakṛtamasārūpyam
20.139
anubandhakṛtamasarūpatvaṃ nāśrīyate | tena godaḥ iti kakvipe'ṇ na bhavati
jñāpakaṃ cātra “ dadātidadhātyorvibhāṣā ” ( 3|1
20.94-2
) iti ṇasya viṣaye
vikalpena śavidhānam | yadyanubandhakṛtamasārūpyaṃ syāttadā vā'sarūpavidhineva dāyo dadaḥ iti
ṇaśābhyāṃ siddhaṃ syāt | nanu yadyanubandhakṛtamapi vairūpyaṃ syāttadā “ vā'sarūpo'striyām ”
( 3|1
20.39
) ityatrāsarūpagrahaṇamanarthakam | ataḥ sāmarthyātprayogagatamasārūpyamāśrayaṇīyam | na ca kāṇoḥ prayoge'sārūpyamasti | ato na bhaviṣyati vā'sarūpa-(3|1|94)
lakṣaṇapratipadoktayoḥ pratipadoktasyaiva grahaṇaṃ na tu lākṣaṇikasya
20.39-2
meṅoreva grahaṇaṃ na syāt | mā māne ityasyaiva niranubandhakasya syāt | niranubandhakallubvikaraṇavicāre cāntaraṅgatvāgniranubandhakaparibhāṣaiva pravartate | anyathā vyākhyāne tu “asterbhūḥ”
(2|4|52) iti śtipā nirdeśo vaicitryārthaḥ iti yaduktaṃ tadasaṃgataṃ syāt | asati
śtipā nirdeśe lubvikaraṇaparibhāṣayā asu kṣepaṇe ityasyaiva grahaṇaprasaṅgāt | atha niranubandhakaparibhāṣāyāḥ pratyayaviṣayatvādiha dhātugrahaṇe tadvyāpārābhāvaḥ | yathā “ na kaveterarthe ” (7|4|63) ityatra vyākhyātaṃ nyāsakṛtā | lubvikaraṇaparibhāṣayā kauteragrahaṇamiti | tathāpi yaduktaṃ niranubandhakaparibhāṣābādhanārthamidaṃ ceti tadasaṅgatam
yato niranubandhakaparibhāṣābādhe lākṣaṇikatvānmeṅo grahaṇaṃ na syāt | māṅ māne ityasyaiva
grahaṇaṃ syāt || ucyate | nedaṃ rakṣitena vyavasthāpyamuktam | kiṃ tarhi sarveṣāṃ lubvikaraṇaparibhāṣā gāmādāgrahaṇaparibhāṣayā na bādhyate iti pradarśanārtham | tathāhi | idaṃ keṣāṃciddarśanaṃ lakṣaṇaparibhāṣā bādhyate, keṣāṃcinniranubandhakaparibhāṣā bādhyate, keṣāṃcidubhayaparibhāṣā na tu lubvikaraṇaparibhāṣāpīti yāvat | etaccāyuktam | ghumāsthāgādi(6|4|66) sūtre nyāsakāreṇa lubvikaraṇaparibhāṣābādhasyāpyuktatvāt | evaṃ tarhi niranubandhakaparibhāṣābādhanārthaṃ veti nāyaṃ vāśabdaḥ pakṣāntare kiṃ tarhi samuccaye | tadayamarthaḥ
gāmādāgrahaṇaparibhāṣā lakṣaṇaparibhāṣāṃ bādhate niranubandhakaparibhāṣāmapīti | samuccaye'pi
vāśabdo dṛśyata eva | yathā saṃprahaśabdasya vyutpattau nyāsakṛtoktaṃ samyak samantādveti
asyāyamarthaḥ | samyaksamantācceti
chandaso vyutpannaṃ hi lākṣaṇikamiti na sarvasaṃmatam | tena “ vibhāṣā diksamāse
bahuvrīhau ” (1|1|28) ityatra sarvanāmavidhau pratipadoktasya “ diṅnāmānyantarāle ”
(2|2|26) iti bahuvrīhergrahaṇaṃ dakṣiṇapūrvasyai dehīti | na tu “ anekamanyapadārthe ”
(2|2|24) ityasya yā pūrvā cottarāponmukhasya tasyai pūrvottarāyaiti | tathā ca
“ ṛta iddhātoḥ ” (7|1|100) ityatra ṛvarṇagrahaṇepīyamuktā
jñāpakaṃ cātra “ kartari bhuvaḥ khiṣṇuckhukañau ” (3|2|57) ityatra khiṣṇuca
ikārāditvam | taduktam
udāttatvād bhuvaḥ siddhamikārāditvamiṣṇucaḥ
nañastu svarasiddhayarthamikārāditvamiṣyate
anityā ceyaṃ paribhāṣā | taccānityatvaṃ “ yāvatpurānipātayoḥ0 ” (3|3|4)
iti viśeṣaṇādavasitam | tena “ dādhā ghvadāp ” (1|1|20) ityatra dhāgrahaṇena dheṭo'
pi grahaṇaṃ bhavati | etaccāpiditi kartavye'dābiti yat kṛtaṃ tallakṣaṇaparibhāṣāyā abhāve
caturiti tata eva siddham | idaṃ tu vaktavyam | adhyāpayatītyatra lākṣaṇikasyākārasya
iti
20.40
ekadeśavikṛtamananyavat
20.41
kacidvikṛtirapi prakṛtiṃ gṛhṇāti
20.42
bahuvrīhau tadguṇasaṃvijñānamapi
20.43
tācchīlikeṣu vā'sarūpavidhirnāsti
20.44
purastādapavādā anantarān vidhīn bādhante nottarān
20.8
yad bādhyate tathā kāritamityatra " eranekāco'saṃyogapūrvasya " ( 6|4
20.20
) iti
yaṇādeśaśceti
jñāpakaṃ cātra " parimāṇākhyāyāṃ sarvebhyaḥ " ( 3|3
20.56
) ityatra sarvagrahaṇam
taddhi dvau kārau trayaḥ kārāḥ ityatrāpo bādhanārtham | anyathā purastādapavādanyāyena
samīpasya " erac " ( 3|3
20.141
) ityasyaiva bādhakaṃ syāditi | anantarasya vidhirvābhavati pratiṣedho vetyetatsvarūpayā'nayaiva ca paribhāṣayā " votāvyoḥ " ( 3|1
20.141-2
)
ityatra sūtre nyāse yaduktam ' yadyatrāḍo nirdeśastadā " votāvyoḥ " ( 3|1
20.95
)
iti prāpnoti | pareṇa saha guṇe kṛte pūrveṇa saha vṛddhayā bhavitavyam | sautratvādadoṣa iti '
tadupapadyate | tathā hi " omāṅośca " ( 6|1
20.101
) ityanena pararūpatvena samīpabhūtamakaḥsavarṇe-( 6|1
20.96
) dīrghatvaṃ bādhyate | na tu " vṛddhireci" (6|1|88)
ityapi | anyathā hi " omāṅośca " ( 6|1
20.141-3
) ityanena vṛddhidīrghayorapavādena
pararūpatvena ' votāvyoḥ " ( 3|1
20.95-2
) itinirdeśasya siddhatvānnirdeśasya siddhirityayuktamuktaṃ syāt
aitaccāsabhyak | savarṇadīrghabādhane tu " omāṅośca ( 6|1
20.95-3
) iti pararūpavidhānavaiyarthyāt | naitat | aṇḍācchādanamityādau pararūpatvenānunāsikākāranivṛtteḥ prayojanatvāt | anyathā savarṇadīrghatvenātra pakṣe'nunāsikopyākāraḥ syāt | tadevaṃ " omāṅośca " ( 6|1
20.46
) ityatra yanmaitreyeṇoktam ' āṅā saha yatraikādeśe
cānukṛṣṭaṃ nottaratra
20.47
madhye'pavādāḥ pūrvān vidhīn bādhante nottarān
20.48
anantarasya vidhirvā bhavati pratiṣedho vā
20.49
akṛtavyūhāḥ pāṇinīyāḥ kṛtamapi śāstraṃ nivartayanti
20.96-2
saṃhitādhikāroye "usyapadāntāt" ( 6|1
20.96-3
) iti karttavye ' nājānantarye0' ityanayā asiddhaparibhāṣāpratiṣedhāt | evaṃ tarhi " usyapadāntāt " ( 6|1
20.22
) ityatra
pratipadoktasyoso grahaṇe papuṣaḥ ityatra lākṣaṇika usi pararūpatvaṃ nāsti | ata eva
" asiddhavadatrābhāt " ( 6|4
20.96-4
) ityatra nyāsakṛtoktaṃ pratipadoktasya hyasattatra
grahaṇamiti
nanu " usyapadāntāt " ( 6|1
20.64
) ityatra lākṣaṇikaparibhāṣābādhāt sāmānyagrahaṇamuktam | ucyate | evaṃ manyate | lakṣaṇaparibhāṣābādho na karttavyaḥ | prayojanābhāvāt | astu lakṣaṇaparibhāṣā | na caivaṃ papuṣaḥ papivān chāndasodāharaṇe sārvadhātukalakṣāpakṣe " āto lopa iṭi ca " ( 6|4
20.96-5
) ityasyābhāvāllākṣaṇike usi " usyapadāntāt " ( 6|1
20.112
) ityasyābhāvādākāraśrutirduṣaṇam | " chāndastayorātḥ "
( 6|1
20.67
) ityākāralopācchāndasatvācca
yata evāsiddhaparibhāṣā nāsti tata eva "apṛkta ekālpratyayaḥ" (1|2|41) ityatra
rakṣitenoktam | verapṛktatvetyucyamāne na doṣo darviṃrityādāvapṛktatvepīti na vācyam | tathā
ca rājakṛtvāvānamācaṣṭe rājakṛtayatītyatrāpi prasaṅga iti | tathā " janasanakhanakramagamo
viṭ " ( 3|2
20.67-2
) ityatra rakṣitenoktam | ikāro " verapṛktasya " ( 6|1
20.22-2
)
iti viśeṣaṇārtha iti | atrāpi tasmin paralokaṭkhapatīyatra ṇici ṭilope kṛte vakāralopaḥ
syāt | tasmādikāro viśeṣaṇārtha iti | etat 'asiddhaṃ bahiraṅgamantaraṅge' ityasya ṭilopasya
" asiddhavadatrābhāt " ( 6|4
Linked texts (1)
- Bṛhatparibhāṣāvṛtti — Sīradeva, Sanskrit