Paribhashasamgraha 24: Yuṣmatpādaḥ
Paribhāṣāsaṃgraha 24
- Language
- Sanskrit
Contents
- 24.53-2 — 1 part
Yuṣmatpādaḥ
24.2
)
"naḍādīnāṃ kuk ca" (4|2|91) iti naḍakīya ityādāveva niranubandhakatvādāpannādi( 7|1
24.2-2
) sūtreṇopādeśaḥ prāpnoti na tu chaṇādau sānubandhakatvāttaitirīyamiti
ucyate | āyannādi-( 7|1
24.153
) sūtre na pratyayagrahaṇamapi tu varṇagrahaṇam | nanu
naḍakīyādisiddhayarthaṃ " naḍādīnāṃ kuk ca " (4|2|91) ityanena kimarthaṃ chapratyayaṃ kṛtvā
kugāgamaḥ kriyate na naḍādibhyaḥ kum̐ṭ cetyevocyeta | evaṃ hi naḍādibhya iti pañcamīnirdeśena
lāghavaṃ bhavati | " taṣṇo nalopaśca " ( 6|4
24.153-2
ga. sū. ) iti gaṇasūtraṃ na kartavyaṃ
bhavati | padasaṃjñayaiva lopasya siddhatvāt | tathā ca tatra rakṣitaḥ | parādau kuṭi kṛte " taṣṇo
nalopaśca" (6|4
24.17
gaṇasūtra) iti vacanamanarthakam | pratyayādestu vidhīyamāna īyādeśo
na syāditi | atrocyate | nanu parādau kuṭi kṛte "svādiṣva0" ( 1|4
24.52
) iti
padasaṃjñayā'smaddaḥ prāpnoti | yathoktam " ekādākiniccāsahāye " ( 5|3
24.12
)
ityatrākinici kartavye ākinico vidhānamasmaddanirāsārthamiti | ucyate | ayasmayādipāṭhāt bhasaṃjñāṃ manyate maitreyaḥ | nanu cedaṃ na chandaḥ | ucyate | tatra pāṭhabalādbhāṣāyāmapi
bhasaṃjñā bhaviṣyati | ata eva " ṭāṅasiṅasāminātsyāḥ " ( 7|1
24.52-2
) ityatra
nādeśe kartavye inādeśavidhānamatijarasineti siddhyarthaṃ nyāse vyākhyātam | nanu tathāpīyādeśo na syāditi | katham | yāvatā pratyayopadeśakāla eveyādeśena bhavitavyam | naitat
tadanubandhakagrahaṇe nātadanubandhakasya
24.53
svaravidhau vyañjanamavidyamānavat
24.197
ithanijādīnāṃ ca citkaraṇamasyā liṅgamupapadyate | anyathemānico halantatvādataddhatasya svarāṃśamevityamanarthakaṃ syāt | udāharaṇāntaraṃ cāsyāḥ paurvādiṃkaṃ dākṣiṇādikamityatra yadi " ñityādirnityam " ( 6|1
24.6
) ityādyudāttatvaṃ bhavati | ṭhañatra
" dikpūrvapadāṭṭhañ " ( 4|2
24.6-2
) ityanena | asyārthaḥ | dikpūrvapadādañśabdāntadati vakārādyartheti | yadyevaṃ pūrvapadagrahaṇamiha na kriyatāṃ, diśaṣṭañityeva vaktavyam | ayaṃ
tvarthaḥ | diśa uttarasmādañśabdāṭṭhañ bhavatīti | na | diśaṣṭañityucyamāne diśaḥ svarūpagrahaṇaṃ syāt | pūrvapadagrahaṇe tu kṛte digityarthagrahaṇam | tarhi pūrvagrahaṇameva kriyatām | ata
evārthagrahaṇaṃ bhaviṣyati | yathā " parāvarādhamottamapūrvācca " (5|3|5) ityatra ' parāvarādhamottamebhyaḥ ' iti kartavye pūrvagrahaṇaṃ parādyarthāmityatra ṭhaño bādhanārthamiti vṛttāvuktam
maivam | padagrahaṇe sati pūrvagrahaṇādarthagrahaṇe 'yasyāpyite bahupūrvādimiti' bahupūrvāderdaśabdādapi ṭhañ syāt | atrāpi dikpūrvasyādañśabdasya vidyamānatvāt | na hi pūrvagrahaṇenārthagrahaṇaṃ bahupūrvādibhyaḥ pratyayasya nirākaraṇaṃ cobhayaṃ śakyate kartum | padagrahaṇe tu kṛte
pūrvādidaśabdebhya eva bhavati | taireva diśaḥ pūrvapadasya vidyamānatvāt | bahupūrvāderdaśabdātta
na bhavati | tasyāpūrvapadatvāt | tasmātpūrvagrahaṇaṃ padagrahaṇaṃ cobhayamapi kartavyamiti | evaṃ
ca sati " dikpūrvapadāṭṭhañ " ( 4|2
24.53-2
) ityatra yanmaitreyeṇoktam ' yathā pūrvasūtre
pūrvagrahaṇasya prayojanaṃ vyākhyātaṃ tathātrāsyāpi padagrahaṇe pūrvagrahaṇādeva svarūpagrahaṇaṃ nirastam ' iti tanna śobhanam
24.53-2.p1
iti mahāmahopādhyāyaśrīsīradevakṛtāyāṃ paribhāṣāvṛttau yuṣmatpādo nāma caturthādhyāyasya tṛtīyaḥ pādaḥ
Linked texts (1)
- Bṛhatparibhāṣāvṛtti — Sīradeva, Sanskrit