Paribhashasamgraha 26: Śatapādyaḥ
Paribhāṣāsaṃgraha 26
- Language
- Sanskrit
Contents
- 26.58 — 2 parts
Śatapādyaḥ
26.1
dvipadikā dviśatiketi puṃstvanapuṃsakatvayoratikramaḥ | atra hi dvau dvau pādau dadāti dve dve śate
dadātīti “ pādaśatasya saṃkhyādervīpsāyāṃ vun lopaśca ” ( 5|4
26.3
) iti vunpratyayo'
ntyākāralopaśca | atra codayanti | nanu kimarthamanena vunvidhīyate kanneva vidhīyatām
tenāpi hi' dviśatiketi sidhyati | evaṃ ca “ sthūlādibhyaḥ prakāri kan ” ( 5|4
26.130
)
iti kangrahaṇaṃ kartavyaṃ na bhavati | etadeva hyanuvartiṣyate | ucyate | yadi kan vidhīyetāntyalope kṛte dviśatiketi na syāt | tathā kani bhasaṃjñā'bhāvād dvipadiketi bhasaṃjñānibandhanaḥ
“ pādaḥ pat ” ( 6|4
26.3-2
) iti padbhāvo na syāt | atrāstu padbhāvastathāpi
dvipadiketi na syāt | padbhāvasya halantatvād dvipatketi syāt
evaṃ ca yattatra rakṣitenoktam—‘kanvidhāne'pi sidhyati dviśatiketi | “sthūlādibhyaḥ
prakāre kan ” ( 5|4
26.17
) ityetatkartavyaṃ na bhavati | dvipadiketi tu bhasaṃjñānimittapadādeśābhāvād rūpaṃ ca na sidhyati ' iti tadayuktam | kanpratyaye'ntyalope ca kṛte
dviśatiketyetadapi na sidhyati | tatkathamucyate kanvidhāne'pi sidhyati dviśatiketi
atha lopagrahaṇamapi na kartavyaṃ tarhi bhasaṃjñānimittapadādeśābhāvād rūpaṃ ca na sidhyatīti
yaduktaṃ tadasaṅgataṃ syāt | tathāhi | yathā bhasaṃjñā nāsti tathā dakārāntaḥ pācchabdo'pi nāsti
kathaṃ vā tadrūpaṃ ca na sidhyatītyucyate | yāvatā'ntyalope kṛte padādeśe cābhyupagate sādhyamāne yadyakārastadavasthe sati dvipadiketi sidhyatyeva | kiṃ cottaratrārthikāryā lopagrahaṇaṃ prāgapyapātavyameva | adhunā tadapratyākhyānamupayuktam | ucyate | rūpaṃ ca na sidhyatīti yaduktaṃ tadubhayatra veditavyam | tato'yamarthaḥ | dviśatiketi na sidhyati dvipadiketi ca na sidhyati
anye tvāhurniha duravagamo maitreyābhiprāyaḥ | na kevalamihaivāpi tvanyatrāpi | tathāhi vibhītipāde “ adhunā ” ( 5|3
26.3-3
) ityatra sūtre rakṣitenoktam | yadyayamadhunā prāpayaḥ syāttadā pūrvasūtra evādhunāpratyayaṃ vidadhyāt | nāśmāvanipātanārthamidaṃ vaktavyam | “ idama ith
( 5|3
26.58
) itīśādeśe kṛte yasyeti-(6|4|148) lope satyadhunetyasya siddhatvāt
tasmādaśbhāvaṃnipātanārthaṃ yatpṛthagyogaṃ karoti tato'numīyate nāyamadhunāpratyayaḥ, kiṃ tarhi
dhuneva | svare ca viśeṣo vṛttikṛto'bhipretaḥ | bhāṣye punaradhunāpratyaya evāyaṃ yasmādādisūtre
(1|4|13) kapitaḥ strī adhuneti pratyudāharaṇena tathā tu yogavibhāgo'narthakaḥ | asminkāle
vastunīti vivakṣāyām “ikoci0” (7|1|73) iti num mā bhūditi
26.58.p1
iti mahāmahopādhyāyaśrīsīradevakṛtāyāṃ paribhāṣāvṛttau śatapādyo nāma pañcamādhyāyasya caturthaḥ pādaḥ
26.58.p2
iti pañcamo'dhyāyaḥ || 5
Linked texts (1)
- Bṛhatparibhāṣāvṛtti — Sīradeva, Sanskrit