Pramāṇa · Search · About · API

Paribhashasamgraha 31

Paribhāṣāsaṃgraha 31

Language
Sanskrit

31.2

) iti dīrghatvam | tadā yakāreṇa pratyāhāragrahaṇasāmarthyād dīrghatvaṃ śakyata eva vaktumiti nānityatve jñāpakam | anityatve tvetadeva
jñāpakam “ nalopaḥ supsvarasaṃjñātugvidhiṣu kṛti ” ( 8|2

31.64

) iti tuggrahaṇam
yadīyaṃ nityā syāt tadā vṛtrahanbhyāmityatrānayaiva tug na bhaviṣyatīti tuggrahaṇamanarthakam

31.7

tena “ ahno'dantāt ” ( 8|4

31.12

) iti yathā sārthake'hanśabde ṇatvaṃ bhavati
tathā nirarthake'pi dīrghāhṇītyatra bhavati | tathā “ inahanpūṣāryamṇāṃ śau ” ( 6|4

31.14

) iti
yathā bahudaṇḍīni brāhmaṇakulānītyatra bhavati tathā bahuvāgmīnītyatrāpi syāt | tathā
“ asmantsarūpa cchāndasoḥ ” ( 6|4

31.11

) iti yathā supathā iti tathā nirgatastato nistatā ityatrāpi bhavati | “ manaḥ ” ( 4|1

31.14-2

) iti ṅīppratiṣedho yathā
sudāmetyatra bhavati tathā suprathimetyatrāpi | idaṃ ca kātyāyanavacanaṃ paribhāṣākāreṇa
paṭhyate | arthavatparibhāṣāyāścānityatvamasyā mūlam | taccānityatvamanvādi-( 6|4

31.9

)
sūtre tṛntṛcśvormadenīpādānādāhuḥ | tṛntṛcśvormadenopādānaṃ “ arthavadgrahaṇe nānarthakasya ” ( pa0
14 ) ityasyāḥ paribhāṣāyā anityatvajñāpakam | yadi hyarthavatparibhāṣā nityā syāttadārthavatparibhāṣayaivārthavato'nśabdasya grahaṇe siddhe tṛntṛcśvormadenopādānamanarthakam | kṛtaṃ ca tadanityatve jñāpakam | nanu kimarthamarthavato'nśabdasya grahaṇaṃ kriyate tṛntṛcśvormadenopādānam
yāvatāstu tasyāpi grahaṇam | na caivamarthavato'nśabdasya grahaṇe sati dīrghatvaṃ syāt | yato nityatvānnumi kṛte upadhāyā vihitatvāddīrghatvaṃ na bhaviṣyati | ucyate | “ vā ṣapūrvāsya nigame ”
( 6|4

31.66

) ityataḥ pūrvagrahaṇānuvṛtternumaḥ prāg dīrghatvameva bhaviṣyatīti manyate | etaccāvaśyaṃ vaktavyam | anyathā brahmetyatrāpi numi kṛte dīrghatvaṃ na syāt
vārṇādāṅgaṃ balīyaḥ

31.67

yo hyanādiṣṭādacaḥ pūrvastasya vidhiṃ prati sthānivat

31.68

prakṛtigrahaṇe yaṅlugantasyāpi grahaṇam

31.89

sthānidvirvacanapakṣe sthānivadbhāvādyaṅlugantasyāpi grahaṇamiti | dviḥprayoge tu sa eva dvirāvartyate iti
yuktaṃ prakṛtigrahaṇe yaṅlugantasyāpi grahaṇamiti | jñāpakamāhaḥ | “ ūdupadhāyā gohaḥ ”
( 6|4

31.98

) ityatropadhāgrahaṇam | ‘ ūdogohaḥ ’ iti lāghavārthaṃ vaktavye yadupadhāgrahaṇaṃ
karoti tadyaṅluki joguhatītyatra yo'bhyāsasyokārastasya mā bhūdityevamarthaṃ kriyate | etacca
tadā syādyadi prakṛtigrahaṇe yaṅlugantasyāpi grahaṇaṃ bhavatīti | nanū cottarārthamupadhāgrahaṇaṃ
“ rañjernajaparatapasām0 ” ( 6|4

31.3

) iti | anyathā'lontyasya lopaḥ syāt
ucyate | jñāpakavādino mate tatrāta iti sthānī pratipādayitavyaḥ | śtipā nirdeśe caiṣā
nopatiṣṭhate | tathā ca smṛtiḥ
“ śtipā śapā'nubandhena nirdiṣṭaṃ yadgaṇena ca
yatraikājgrahaṇaṃ tatra pañcaitāni na yaṅluki || ”
śtipā nirdeśaḥ “ iṇbhivatibhyāṃ ca ” ( 1

31.79

6 ) iti | śapā
“ bhrāśabhlāśabhramu ” ( 3|1

31.37

) ityatra bhramu iti | anubandhena “ śīṅo ruṭ ”
(7|1|6) iti | gaṇena “ vanatitanotyādīnām0 ” ( 6|4

Linked texts (1)