Paribhashasamgraha 31
Paribhāṣāsaṃgraha 31
- Language
- Sanskrit
31.2
) iti dīrghatvam | tadā yakāreṇa pratyāhāragrahaṇasāmarthyād dīrghatvaṃ śakyata eva vaktumiti nānityatve jñāpakam | anityatve tvetadeva
jñāpakam “ nalopaḥ supsvarasaṃjñātugvidhiṣu kṛti ” ( 8|2
31.64
) iti tuggrahaṇam
yadīyaṃ nityā syāt tadā vṛtrahanbhyāmityatrānayaiva tug na bhaviṣyatīti tuggrahaṇamanarthakam
31.7
tena “ ahno'dantāt ” ( 8|4
31.12
) iti yathā sārthake'hanśabde ṇatvaṃ bhavati
tathā nirarthake'pi dīrghāhṇītyatra bhavati | tathā “ inahanpūṣāryamṇāṃ śau ” ( 6|4
31.14
) iti
yathā bahudaṇḍīni brāhmaṇakulānītyatra bhavati tathā bahuvāgmīnītyatrāpi syāt | tathā
“ asmantsarūpa cchāndasoḥ ” ( 6|4
31.11
) iti yathā supathā iti tathā nirgatastato nistatā ityatrāpi bhavati | “ manaḥ ” ( 4|1
31.14-2
) iti ṅīppratiṣedho yathā
sudāmetyatra bhavati tathā suprathimetyatrāpi | idaṃ ca kātyāyanavacanaṃ paribhāṣākāreṇa
paṭhyate | arthavatparibhāṣāyāścānityatvamasyā mūlam | taccānityatvamanvādi-( 6|4
31.9
)
sūtre tṛntṛcśvormadenīpādānādāhuḥ | tṛntṛcśvormadenopādānaṃ “ arthavadgrahaṇe nānarthakasya ” ( pa0
14 ) ityasyāḥ paribhāṣāyā anityatvajñāpakam | yadi hyarthavatparibhāṣā nityā syāttadārthavatparibhāṣayaivārthavato'nśabdasya grahaṇe siddhe tṛntṛcśvormadenopādānamanarthakam | kṛtaṃ ca tadanityatve jñāpakam | nanu kimarthamarthavato'nśabdasya grahaṇaṃ kriyate tṛntṛcśvormadenopādānam
yāvatāstu tasyāpi grahaṇam | na caivamarthavato'nśabdasya grahaṇe sati dīrghatvaṃ syāt | yato nityatvānnumi kṛte upadhāyā vihitatvāddīrghatvaṃ na bhaviṣyati | ucyate | “ vā ṣapūrvāsya nigame ”
( 6|4
31.66
) ityataḥ pūrvagrahaṇānuvṛtternumaḥ prāg dīrghatvameva bhaviṣyatīti manyate | etaccāvaśyaṃ vaktavyam | anyathā brahmetyatrāpi numi kṛte dīrghatvaṃ na syāt
vārṇādāṅgaṃ balīyaḥ
31.67
yo hyanādiṣṭādacaḥ pūrvastasya vidhiṃ prati sthānivat
31.68
prakṛtigrahaṇe yaṅlugantasyāpi grahaṇam
31.89
sthānidvirvacanapakṣe sthānivadbhāvādyaṅlugantasyāpi grahaṇamiti | dviḥprayoge tu sa eva dvirāvartyate iti
yuktaṃ prakṛtigrahaṇe yaṅlugantasyāpi grahaṇamiti | jñāpakamāhaḥ | “ ūdupadhāyā gohaḥ ”
( 6|4
31.98
) ityatropadhāgrahaṇam | ‘ ūdogohaḥ ’ iti lāghavārthaṃ vaktavye yadupadhāgrahaṇaṃ
karoti tadyaṅluki joguhatītyatra yo'bhyāsasyokārastasya mā bhūdityevamarthaṃ kriyate | etacca
tadā syādyadi prakṛtigrahaṇe yaṅlugantasyāpi grahaṇaṃ bhavatīti | nanū cottarārthamupadhāgrahaṇaṃ
“ rañjernajaparatapasām0 ” ( 6|4
31.3
) iti | anyathā'lontyasya lopaḥ syāt
ucyate | jñāpakavādino mate tatrāta iti sthānī pratipādayitavyaḥ | śtipā nirdeśe caiṣā
nopatiṣṭhate | tathā ca smṛtiḥ
“ śtipā śapā'nubandhena nirdiṣṭaṃ yadgaṇena ca
yatraikājgrahaṇaṃ tatra pañcaitāni na yaṅluki || ”
śtipā nirdeśaḥ “ iṇbhivatibhyāṃ ca ” ( 1
31.79
6 ) iti | śapā
“ bhrāśabhlāśabhramu ” ( 3|1
31.37
) ityatra bhramu iti | anubandhena “ śīṅo ruṭ ”
(7|1|6) iti | gaṇena “ vanatitanotyādīnām0 ” ( 6|4
Linked texts (1)
- Bṛhatparibhāṣāvṛtti — Sīradeva, Sanskrit