Paribhashasamgraha 34: Sicipādaḥ
Paribhāṣāsaṃgraha 34
- Language
- Sanskrit
Contents
- 34.85-2 — 1 part
Sicipādaḥ
34.1
) ityatra “ dhātostānnimittasyaiva ” ( 6
34.93
80 ) ityatra nyāsakṛtā vyākhyātam | saṃhitādhikārīye kārye kartavye ‘ asiddhaṃ bahiraṅgamantaraṅge ’ iti ‘ nājānantarye0 ’ ityanayā bādhyate | “ eta ai ” ( 3|4
34.19
) itīdaṃ
prakaraṇāntaravihitaṃ kāryamiti kutastatra kartavye pratiṣedha ucyate | etadeva “ ṝdorapchannunāsike ca ” ( 6|4
34.86
) ityatra maitreyeṇoktam | acorānantarye yattu dvayaṃ
prāpnotyantaraṅgaṃ bahiraṅgaṃ ca tatreyaṃ pratiṣidhyate, iha tu kṛta eva bahiraṅge'corānantarye ca
nivṛtte'ntaraṅgaṃ prāpnotīti kutastasyāḥ pratiṣedha ityādinā granthena || asyāyasarthaḥ
akṛtavyūhādyartham | tadayamarthaḥ | acorānantarye yatra dvayamasti bahiraṅgaṃ pravṛttamantaraṅgaṃ
prāpnotyantaraṅgaṃ pravṛttaṃ bahiraṅgaṃ vā tatra bahiraṅgaparibhāṣā pratiṣidhyate iti
jñāpakaṃ cātra “ ṣatvatukorasiddhaḥ ” ( 6|1
34.70
) iti tukpratyekādeśasyāsiddhavacanam | yadyacorānantarye'pi bahiraṅgasyāsiddhatvaṃ syāttadādhītyetyādāvantaraṅge tuki kartavye
padvayāśritasya savarṇadīrghasyāsiddhaṃ bahiraṅgamantaraṅga ityata evāsiddhatvādasiddhavacanamanarthakaṃ
syāt, anayā cāntaraṅgaparibhāṣā na bādhyata ityantaraṅgaparibhāṣāyāmuktam
34.71
saṃjñāpūrvako vidhiranityaḥ
34.146
tena “grāmaṃ svayambhuvaṃ yayuḥ” ityatra “ orguṇaḥ ” ( 6|4
34.146-2
) ityasyāpravṛttyuvaṅ sidhyati | tathā jyotiṣābhityatrāṇyādikādīrna bhavati | pañcagavadhanaḥ kṣiṇotītyatra na guṇaḥ | udāśvittvānityatra śvayateḥ kvipi na samprasāraṇam || jñāpakaṃ cātra
“orot” iti kartavye “orguṇaḥ” ( 6|4
34.89
) iti guṇagrahaṇam | tathā “ uto
mṛdirluki hali ” ( 7|3
34.5
) ityatra auditi kartavye vṛddhigrahaṇam | tena stupāditvanna vṛddhirna bhavati | evaṃ ca “ kṅiti ca ” ( 1|1
34.83
) ityatrācinavamityudāhartumiti
siddhavarthaṃ vṛttau yaduktaṃ yāsuṭo ṅidvacanaṃ jñāpakaṃ ‘lakārāśrayaṃ ṅittvamādeśānāṃ na bhavati’
iti tadupapadyate | anyathā yāsuṭo ṅidvacanaṃ stuyādityatrānimittaguṇavṛddhipratiṣedhārthaṃ syāttatkuto jñāpakam
nanu tathāpyasya jñāpakatvamayuktaṃ cinuyurityādau “ jusi ca ” ( 7|3
34.3
) iti
pratiṣedhārthatvāt | etaccāyuktam | yataḥ satyapi ṅittve bhavitavyamevātra “jusi ca” (7
34.4
83 ) iti guṇena, ṅidvaddiṣaya eva tasyārambhāt | na | yena nāprāptinyāyena “sārvadhātukamapit ” ( 1|2
34.72
) ityanena yan ṅittvaṃ tadevānena bādhyate | na yāsudāśritamapi
ucyate | yadyetāvatprayojanaṃ syāt “ usyapaci ” ( 7|3
34.96
) ityato'cītyanuvartyājādau jusi guṇo vidheyaiḥ iti yāsuṭo ṅittvaṃ jñāpakameva | “ apiḥ padārthasaṃbhāvanā0”
( 2|4
34.87
) ityatra stuyādityatra ṅicca pinna bhavatīti vacanādāśritena vṛddhavacaso
vyākhyātaḥ | stuyāditi “akṛtsārvadhātukayoḥ0” (7|4|25) iti naiṃ dīrghaḥ | sārvadhātukamakāratvāt | nanu cācinavamityāditiddhayarthaṃ jñāpakamabhidhīyate | yāvatā picca
ṅinna bhavatyanena ṅittvābhāvād guṇaḥ siddha eva | ucyate | bhāṣyamatamidaṃ na sūtrakṛtaḥ
ata eva “ serhyapicca ” ( 3|4
34.93-2
) ityatra nyāse uktam | serhi ṅiditi kriyamāṇe sthānivadbhāvena pittvaṃ syāditi | anyathā tatrāpi ṅicca pinna bhavatīti kaḥ prasaṅgaḥ
pittvasya syāditi | nanu yadi sūtrakārasyānapekṣitamidaṃ ṅicca pinna bhavatīti tathā brūyādbhavānityatra pittvasya sthānivadbhāvād “ bruva īṭ ” ( 7|3
34.71-2
) itīṭ syāt
ucyate | satyapi sambhave bādhanaṃ bhavatīti tātaṅṅo ṅittvena tipaḥ pittvaṃ bādhanīyam
evaṃ bhindyādityatrāpi tipaḥ pittvena ṅiddho ṅittvasya bādhitatvāt | ṅitkāryārthaṃ yāsuṭo ṅittvaṃ
kartavyameva | acinavamityādāpi na dūṣaṇam | tipaḥ pittvena ṅittvasya bādhitatvāt
34.72-2
saṃniyogaśiṣṭānāmanyatarāpāye ubhayorapyapāyaḥ
34.7
tadyathā dhīvarītyādau ṅīpsaṃniyogaśiṣṭo “ vano ra ca ” ( 4|1
34.28
) iti
rephādeśaḥ | pañcadhīvetyādau pañcabhirdhīvarībhiḥ krītetyāhārthasya ṭhakaḥ “ adhyardhapūrvadvigorlugasaṃjñāyām ” ( 5|1
34.49
) iti luki kṛte “ lukkhaddhitaluki ” ( 1|2
34.64
)
iti ṅīpo nivṛttau rephasyāpi nivṛttiḥ
asyāḥ paribhāṣāyāḥ “ chedādibhyo nityam ” ( 5|1
34.73
) ityatra bhāṣyakāreṇa nyāyasiddhatvamuktam | taduktam | laukika evāyaṃ nyāyaḥ saṃniyogaśiṣṭānāmanyatarāpāye
ubhayorapyapāyaḥ | tadyathā devadattayajñadattābhyāmidaṃ kartavyamityukte devadattāpāye yajñadatto'pi na
karotīti | jñāpakantvasyā bhāṣyakāreṇa “ bilvakādibhyaśchasya luk ” ( 6|4|153)
tācchīlike ṇe'pyaṇkṛtaṃ kāryaṃ bhavati
34.74
dhātoḥ kāryamucyamānaṃ tatpratyaya eva bhavati
34.75
tanmadhyapatitastadgrahaṇena gṛhyate
34.76
abādhakānyapi nipātanāni bhavanti
34.77
aṅgādhikāre tasya taduttarapadasya ca
34.78
pratyekaṃ vākyaparisamāptiḥ
34.79
kvacit samudāyena vākyaparisamāptiḥ
34.80
abhedakā iha śāstre guṇāḥ
34.81
aupadeśikaprāyogikayoraupadeśikasyaiva grahaṇam
34.82
sarvavidhibhya iḍvidhirbalavān
34.83-2
lugvikaraṇālugvikaraṇayoralugvikaraṇasyaiva grahaṇam
34.84
vatsya̍tpravṛttyeha kāryāṇi kriyante
34.11
atha valartyapravṛttyeti katham | yāvatā “ saṃyoge guru ” ( 1|4
34.87-2
) iti
gurusaṃjñābādhanāllaghūpadhaguṇo na prāpnoti | ucyate | vihitaviśeṣaṇasvīkāre laghūpadhāvihita
yatsārvadhātukamardhadhātukaṃ vā tasmin guṇa ityadoṣaḥ | na caivaṃ kuṇḍitetyatra guṇaprasaṅgaḥ
dhātugrahaṇena dhātvaṃśasya eva numgrahaṇeḥ | vihitaviśeṣaṇena tarhi ruṇaddhītyatrāpi guṇaḥ syāt
evaṃ tarhi “ nānyatasyāci piti sārvadhātuke ” ( 7|3
34.111
) ityatrājgrahaṇātsaṃyoge
guṇo bhaviṣyati | anyathā hi nenektītyatra guṇābhāvārthamacītyanarthakaṃ syāt | naivam
anenegityatra guṇapratiṣedhābhāvārthatvādajgrahaṇasya | evaṃ tarhi prakṛtipratyayayorhalorānantarye
gurusaṃjñā na bhavati | “ śnasorallopaḥ ” ( 6|4
34.68
) iti akāralope
gurusaṃjñā na bhavati | “ śtipā śapā ” ( 3|1
34.68-2
) iti śapo
kitkaraṇāt | “ halḍyābbhyo dīrghāt sutisyapṛktaṃ hal ” ( 6|1
34.20
) iti
kitkaraṇāt | taduktam
“ knusnoryetkṛtaṃ kittvaṃ jñāpakaṃ syāllaghoguṇe ” iti
yadyevaṃ “ dṛḍhaḥ sthūlabalayoḥ ” ( 7|2
34.13
) ityatra tarhi nyāse yaduktaṃ tadasaṅgatam | tatra hyuktam | kimarthaṃ hakāralopo nipātyate | yāvatā “ ho ḍhaḥ ” (8|2|31)
iti ḍhatve kṛte “ ḍho ḍhe lopaḥ ” ( 8|3
34.161
) ityevaṃ siddhaṃ dṛḍha iti | satyaṃ sidhyati
draḍhīyānityatra tu rephādeśo na sidhyati | “ ra ṛto halāderlaghoḥ ” ( 6|4
34.86-2
) iti
kartavye ḍhalopasyāsiddhatvād gurusaṃjñayā laghusaṃjñābādhanāt | ucyate | evaṃ manyate | guṇa eva
kartavye gurusaṃjñā na pravartate | ato rephādeśe kartavye syādeva gurusaṃjñā | tathā ca
klṛptaśikha ityatra “ guroranṛto'nantyasyāpyevaikasya prācām ” ( 8|2
34.7-2
) iti
gurutvāt pluto bhavatyeva | etaccāyuktam | “ ato halāderlaghoḥ ” ( 7|2
34.161-2
) ityatra
prathyudāhṛtamitīṣṭevāpākṣīditi | tasya iṣṭahvayaikatvāt | tathāhi | yathā sijiḍārdhaṃ
bhavati tathā laghurakāro'pi | saṃyogagurutvena laghutvasya bādhanāt | tarhyevaṃ manyate draḍhīyānityatra jñāpakasiddhaṃ na sarvatreti laghusaṃjñayā na bhavitavyam | tathā klṛptaśikha ityatrāpi
gurusaṃjñaiva bhavati | atha vā yatra pratyaye prakṛttihalā saṃyogastasminneva pratyaye yadi laghusaṃjñākāryaprāptistadeva knusnoḥ kittvāj jñāpakād gurusaṃjñā na bhavati | jñāpakasya tulyatvāt
tathāhi | bhettetyādau tṛci guṇaprāptiḥ | apākṣīdityatrāpi sici vṛddhiprāptiḥ | parasmaipadamahaṇaṃ
tu sico viśeṣaṇam | dṛḍhayati draḍhīyānityatra tu ṇāvīyasuni ca rephādeśo na tu ḍhe
klṛptaśikha ityatrāpi na tvāśrayaḥ plutaḥ api tu prakṛtipratyayasaṃyogāśrayaḥ, ato'tra
gurusaṃjñaiveti | anyastvāha | knoḥ kittvādgurutvena laghutvaṃ na bādhyate | api tūbhayasaṃjñāsamāveśaḥ kriyate | tena bhettetyādau satyapi gurutve laghvāśrayo bhavatyeva guṇaḥ | klṛptaśikha
ityatrāpi gurusaṃjñāśrayaḥ plutaḥ | apākṣīdityatrāpi laghvāśrayā vṛddhiḥ syāt | “ ra ṛto
halāderlaghoḥ ” ( 6|4
34.85
) ityanena tu kumbhīdhānyanyāyena laghusaṃjñakasyeva ṛkārasya
antaraṅgānapi vidhīn bahiraṅgo lug bādhate
34.85-2
ye tu manyante 'tarabādiyahaṇestarabādividhau ḍyāpprātipadikasyaiva svabhāvataḥ puṃrūpādyaprāptutpattimanavakāśāt subaṃ bādhitvā prātipadikodeva tarabādibhirbhavitavyamiti'
tanmate naiva tarabādividhau ḍyāpprātipadikāt ityanuvartate iti vṛttāvuktam | tathā "svādiṣvasarvanāmasthāne" (1-4-17) ityatra rājataro rājatamaḥ ityudāhṛtam | ucyate
pratyayagrahaṇaṃ na jñāpakamityāhuḥ | uttarapadagrahaṇameva jñāpakam | dvitīyo'pyadoṣaḥ | tathāhi
yadi taktunmyādeśaṃ bādhitvā pratyayottarapadayoścetyanena bhavitavyaṃ tadotsargasamānatvādapavādāt
maparyantasyaiva tau bhaviṣyato na sarvasyeti kiṃ maparyantasyetyanukarṣaṇārthena cakāreṇeti taktunmyādeśabādhanayā bhavitavyam | tadā cakāreṇa maparyantasyetyanukarṣaṇaṃ yatkṛtaṃ tadanarthakaṃ syāt
tasyaitatprayojanaṃ sarvādeśārthatve tu sarvādeśaḥ syāt | atastannirāsārthaṃ cakāreṇa maparyantasyetyanukarṣaṇamupapadyate
34.85-2.p1
iti mahāmahopādhyāyasīradevakṛtāyāṃ paribhāṣāvṛttau sicipādo nāma saptamādhyāyasya dvitīyaḥ pādaḥ
Linked texts (1)
- Bṛhatparibhāṣāvṛtti — Sīradeva, Sanskrit