Paribhashasamgraha 36
Paribhāṣāsaṃgraha 36
- Language
- Sanskrit
Contents
- 36.97 — 1 part
36.2
iyaṃ ca paribhāṣā “ nāmchīpiśalaśṭaditām ” ( 7|1
36.2-2
) ityatra bhāṣye
jñāpitā | tatra hyuktam | atraruvādītyādāvajādeśasya sthānivadbhāvena ṇau isvo na bhaviṣyati,
kiṃmaglopenāṃ neti pratiṣedhena | tata uktaṃ yatra sthānivadbhāvo nāsti tadarthamalpararājaditi
na hyatra dvilopo'jādeśaḥ kiṃ tarhi halsvaro'deśa iti | tataḥ punaruktam | na tarhyaglopināṃ
neti pratiṣedho'tra prāpnoti | na hyatrāmeva lupyate | kiṃ tarhyaco'pi | atha yo'trāglupyate
tadāśrayo niṣedhaḥ | evaṃ tarhi yo'c lupyate tadāśrayaḥ sthānivadbhāvo'pi bhaviṣyati
ityuktyopasaṃhṛtam | evaṃ tarhi yadaglopināṃ neti pratiṣedhaṃ śāsti tato jñāpayatyācāryaḥ
ita ārabhyetadatra sthānivadbhāvo na bhavatīti | tena pūrvatrāsiddhīye na sthānivaditi vaktavyaṃ na
bhavatīti
anye tvāhuḥ | halsvaro'deśo na sthānivaditi | ata eva “ nāmchīpiśalaśṭaditām ” ( 7|1
36.4
) ityatra rakṣitenoktam | halsvaro'deśo na sthānivaditi | yadi
hi syāttadā syūlādīnāṃ yaṇādilope'vādeśo vaktavyaḥ syāt | sthavīyāniti | anye
ca bahavo doṣā uktāḥ | tasmāddhalsvaro'deśo na sthānivaditi | iha punaraglopinaityasāmarthyāt samudāyalope'pyaglopītyāśrīyate | kevalāglope pratiṣedhasyānarthakyāditi bhāṣyaṭīkāyāṃ (mahābhāṣyapradīpa 7|1|2) nirūpitam | nanu sthavīyānityādāvavādeśo vaktavyaḥ
syāditi kathamucyate | yāvatākārasya sthānivattvādavādeśaḥ syādeva | ucyate | halsvaro'deśo
na sthānivadityasminnasati samudāyasya sthānivattvādavādeśo na syāt | naitad | acaḥ
sthānivatvamucyate na samudāyasya | ucyate | yatrātra yo hyabhayoḥ sthāne sampadyata iti
vacanādekālkādeśasyāpyajādeśatvavadekastatrāpyajādeśatvavadeko 'pyasti | tadevaṃ yadyanalkāpadeśastadāvādeśo vaktavyaḥ syādityuktam | yadetaduktamihāglopigrahaṇasāmarthyātsamudāyalopepyaglopītyāśrīyate | kevalāglope pratiṣedhasyānarthakatvāditi | etaccāglope sāmānyajñāpakam
tena dapadamādyupadadadapadityātrāganlope'pyanaglopa iti pratiṣedhāt “ dīrdho laghoḥ ”
( 7
36.58
94 ) iti na bhavati | anyathāganlope'glopavyapadeśo na syāt
atrarūpadiśyatra kevalāglope'glopapratiṣedhasya caritārthatvāt | na cedaṃ sthānivadbhāvena
sidhyati dīrghavidhau tanniṣedhāt
anityā ceyam | “na padāntādvi—” ( 1|1
36.93
) sūtre dvirvacanagrahaṇāt
tena vetasvānityatrākāralopasya sthānivattvādasakārāntapadaṃ bhavatīti rutvābhāvaḥ | tathā
kuṭādītyatrākārasya sthānivattvādakārasyāpadāntatvena jaśtvābhāvaḥ | nanvekādeśasya pūrvagrahaṇena ṭakārasya padāntatvaṃ nāsti | ucyate | paragrahaṇaṃ yuktam | yathā rundhetyatra vidhiupajātanimitto'pyutsarga upajaniṣyamāṇanimittenāpavādena bādhyate
parihṛtyāpavādaviṣayamutsargo'bhiniviśate
36.95
94
ṇau kṛtaṃ sthānivat
36.96
abhyāsavikāreṣvapavādā notsargānvidhīnbādhante
36.97
pūrvatrāsiddhīyamadvirvacane
36.97.p1
iti paribhāṣāvṛttau sarvasyadveṣpādaḥ || 1
Linked texts (1)
- Bṛhatparibhāṣāvṛtti — Sīradeva, Sanskrit