Pramāṇa · Search · About · API

Paribhashasamgraha 38

Paribhāṣāsaṃgraha 38

Language
Sanskrit

38.2

)
ityato'ntagrahaṇamanuvarttate | tena tadantavidhinā divaśabdāntapadasyetyamiti siddhaṃ vimalakṣu
dinamiti | kevale tu yuṣmabhyamityādau vyapadeśivadbhāvādutvam | na cāsti “vyapadeśivadbhāvo'prātipadikena” iti | “ dyuprāgapāgudakpratīco yat ” ( 4

38.98

101 ) ityatra
nirdeśāt

38.99

nimittāpāye naimittikasyāpyapāyaḥ

38.100

gauṇamukhyayormukhye kāryasaṃpratyayaḥ

38.101

kṛtrimākṛtrimayoḥ kṛtrime kāryasaṃpratyayaḥ

38.102

pradhānāpradhānayoḥ pradhāne kāryasaṃpratyayaḥ

38.103

upapadavibhakteḥ kārakavibhaktirbalīyasī

38.74

atrāhuḥ | nanu pratyayārthe guṇībhūtasya namaḥśabdasya pṛthaksambandhābhāvādeva devaśabdāccaturthyāḥ prasaṅgo nāsti | tathā namaskaroti devānityatrāpi namaḥśabdo yadā karotiparaḥ
karoteḥ praṇāmamarthaṃ dyotayan “ sākṣātprabhṛtīni ca ” ( 1|4

38.96

) ityanena kriyāyoge
gatisaṃjñako bhavati tadā vairūpyārthe tasya prādivat sarvaśabdāvṛtteḥ pṛthagdevaśabdena sambandhānupapatteścaturthīprasaṅgo nāsti | yathā “ apiḥ padārthasambhāvanā'nvavasargagarhāsamuccayeṣu ”
( 1|4

38.93

) ityatra sarpiṣo'pi syādityatra sarpiḥśabdātkarmapravacanīyavibhaktyabhāvo nyāse
vyākhyātaḥ | tatkimetadarthaparibhāṣāśrayaṇam | yuktaṃ caitat | anyathā kriyāyogābhāvāpekṣe'pi
yadā viśeṣabhūtaṃ praṇāmārthamāha tadāpyanayā paribhāṣayā caturthīṃ bādhitvā dvitīyā syāt
na ceṣyate | tathā ca bhaṭṭiḥ—
‘ namaścakāra devebhyaḥ parṇaśālāṃ mumoca ca iti
tathā
rāvaṇāya namaḥ kuryātsīte'stu svasti te dhruvamiti
anye tvāhuḥ | guṇabhūtāpi kriyā sādhanasambandhamanubhavati yathā kṛtapūrvī
kaṭaṃ devadatta iti | tadvadiha namo'rthaḥ praṇāmo devaiḥ sambadhyata iti namasyati devānityatra
syādeva caturthītyupapadavibhaktiriti paribhāṣā samāśrayitavyā
kiṃ tvevaṃ devāya namaḥ karotītyatra syād dvitīyā | tasmādidamudāharaṇam | kuto'
dhyāgacchati kutaḥ paryāgacchatītyatra “ adhiparī anarthakau ” ( 1|4

38.103-2

) ityadhiparyoḥ
karmapravacanīyatve'pi kuta iti kiṃśabdādapādāne pañcamī | na karmapravacanīyayukte dvitīyā
karmapravacanīyasaṃjñā gatisaṃjñābādhanārthā | tena “ gatikārakopapadānāṃ kṛdbhiḥ saha samāso
vacanaṃ prāk subutpatteḥ ” ( pa0 75 ) iti nighāto
na bhavati | atra hi kiṃśabdavācyasyādhiparyarthenoparibhāvena sarvatobhāvena ca sambandho'sti
tathā susiktaṃ bhavatetyatra suśabdasya “ suḥ pūjāyām ”iti karmapravacanīyatve'pi bhavacchabdātkartṛdvitīyā na tu karmapravacanīyadvitīyā | antaraṅganyāyalabhyo'yamarthaḥ

38.104

avayavaprasiddheḥ samudāyaprasiddhirbalīyasī

38.105

gāmādāgrahaṇepvaviśeṣaḥ

38.106

sāmānyasyātideśe viśeṣasyānatideśaḥ

38.107

śrutānumitayoḥ śrautaḥ saṃbandho balīyān

38.108

pitsvarāccitsvaro balīyān

38.109

vidhiniyamasambhave vidhireva jyāyān

38.110

pratipadavidhānādyogavibhāgo garīyān

38.111

sarvebhāvebhyo lopavidhirbalavān

38.112

anantyavikāre'ntyasadeśasya

38.112-2

nanvevamanyenase manase ityatrāpi prāpnoti | ucyate | akāreṇāhaṃ viśeṣayiṣyāmaḥ
akārāntasyāṅgasyānto yo'kāra iti | evamapyanastasyā manastasyetyatrāpi prāpnoti | evaṃ
tarhi kāryakāla saṃjñāparibhāṣāmiti yatra kāryaṃ tatra draṣṭavyam | bhasyetyatropasthitamidaṃ bhavati
“vāce bham” (1|4|18) iti | tatra yajādiparatayā'ntyamakāraṃ viśeṣayiṣyāmaḥ
yajādiparasyākārasyānto yo'kāraḥ ityādi bahu vyākhyānam | kiṃ tu pratyekaṃ vyākhyānād vacanameva sādhīyaḥ iti paribhāṣāśrayaṇam | dṛśyate cānayā vyavahāraḥ
“adaso'dreḥ pṛthag mutvaṃ kecidicchanti tattvavat
kecidantyasadeśasya netyeke sorhi dṛśyate” iti
atiprasaṅgaśca nāśaṅkanīyo lakṣyānurodhena paribhāṣāśrayaṇāt | udāttanirdeśādvā
yatraiṣā paribhāṣeṣyate tatrodāttanirdeśaḥ karttavyaḥ | taduktam | udāttanirdeśātsiddhamiti | asyāṃ
ca paribhāṣāyāṃ “ata upadhāyāḥ” (7|2|116) ityupadhāgrahaṇaṃ cintyam

38.113

nānarthake'lontyavidhiḥ

38.113-2

iyaṃ ca paribhāṣā bhāṣye noktā, tatprayojanasya prakārāntareṇa siddhatvāt | tathā hyasyāḥ
prayojanam “avyaktānukaraṇasyāta itau” (6|1|98) ityatrācchabdasya pararūpe, tathā
“hali lopaḥ” (7|2|113) itīdlope, tathā “khasoreddhāvabhyāsalopaśca”
(6|4|119) ityabhyāsalope, “atra lopo'bhyāsasya” (7|4|58) ityabhyāsalope cāntyavidhānaṃ mā bhūditi | tatra yathākramaṃ “nāmneditarasyāntyasya tu vā” (6|1|99)
iti jñāpakād, anādeśe kṛte'ntyanakāralopād, dviśakāranirdeśena lopasya siddhatvād,
atragrahaṇasya sarvādeśārthatvāt sarvādeśāvadhāne siddhamiti kimanayā | ata eva “tasya lopaḥ”
(1|3|9) ityatra tasyagrahaṇaṃ sarvalopārthaṃ kṛtaṃ sūtrakāreṇa | ye cāpyetāmabhyupagacchanti
te'pyanabhyāsavikāreṣviti śeṣamasyāḥ paṭhanti | tenājīgaṇadityatra “ī ca gaṇaḥ”
(7|4|97) ityalo'ntyasyekāraḥ syāt

38.114

pratyayāpratyayayoḥ pratyayasyaiva grahaṇam

38.115

yadyapyasyāḥ paribhāṣāyā astitve pramāṇaṃ nāsti, tathāpi “aṅgasya” (6|4|1)
ityatra bhāṣyakāreṇa vyākhyāteyam | kaiyaṭenāpi “nāmi” (6|4|3) ityatra paṭhitā
ata evāsyāḥ prāmāṇyaṃ nyāsakārādibhiraṅgīkriyate | yattu “apṛkta ekālpratyayaḥ”
(1|2|41) ityatrānuntyāsakāreṇa vyākhyātamidaṃ pratyayagrahaṇātpratyayāpratyayaparibhāṣā
nāsti | tanna | pratyayagrahaṇaṃ vispaṣṭārthamiti tatra nyāse sākṣādeva vyākhyātatvāt
kiñcārthe ca svarūpavidhiviṣaye aucityādasyāḥ pravṛttimyām̐yyā na tvasvarūpavidhiviṣaye
iti | “svāṅge taspratyaye kṛñvoḥ” (3|4|61) ityatra tu svarūpagrahaṇe pratyayagrahaṇaṃ
jñāpakamaparibhāṣāyā abhāve pramāṇameva
sahacaritāsahacaritayoḥ sahacaritasyaiva grahaṇam

38.116

yathoddeśaṃ saṃjñāparibhāṣam

38.117

kāryakāla saṃjñāparibhāṣam

38.118

gaṇakāryamanityam

38.119

saṃdehe bahuvacanaṃ prayoktavyam

38.120

arthādvibhaktivipariṇāmaḥ

38.121

yogavibhāgādiṣṭasiddhiḥ

38.122

paryāyaśabdānāṃ gurulāghavacarcā nādriyate

38.123

agalyā hi khalu paribhāṣāśrīyante

38.124

vyavasthitavibhāṣāyā'pi kāryāṇi kriyante

38.125

anirdiṣṭārthāḥ pratyayāḥ svārthe bhavanti

38.126

jñāpakasiddhaṃ na sarvatra

38.127

yugapadādhikaraṇavacano dvandvaḥ

38.128

pūrvaṃ dhātuḥ sādhanena yujyate paścādupasargeṇa

38.129

anye tu pūrvaṃ dhāturupasargeṇa yujyate paścāt sādhanenetyāhuḥ

38.130

samāsakṛttaddhiteṣu sambandhābhidhānamanyatra
rūḍhyabhinnarūpāvyabhicaritasambandhebhyaḥ

Linked texts (2)