Paribhashasamgraha 38
Paribhāṣāsaṃgraha 38
- Language
- Sanskrit
38.2
)
ityato'ntagrahaṇamanuvarttate | tena tadantavidhinā divaśabdāntapadasyetyamiti siddhaṃ vimalakṣu
dinamiti | kevale tu yuṣmabhyamityādau vyapadeśivadbhāvādutvam | na cāsti “vyapadeśivadbhāvo'prātipadikena” iti | “ dyuprāgapāgudakpratīco yat ” ( 4
38.98
101 ) ityatra
nirdeśāt
38.99
nimittāpāye naimittikasyāpyapāyaḥ
38.100
gauṇamukhyayormukhye kāryasaṃpratyayaḥ
38.101
kṛtrimākṛtrimayoḥ kṛtrime kāryasaṃpratyayaḥ
38.102
pradhānāpradhānayoḥ pradhāne kāryasaṃpratyayaḥ
38.103
upapadavibhakteḥ kārakavibhaktirbalīyasī
38.74
atrāhuḥ | nanu pratyayārthe guṇībhūtasya namaḥśabdasya pṛthaksambandhābhāvādeva devaśabdāccaturthyāḥ prasaṅgo nāsti | tathā namaskaroti devānityatrāpi namaḥśabdo yadā karotiparaḥ
karoteḥ praṇāmamarthaṃ dyotayan “ sākṣātprabhṛtīni ca ” ( 1|4
38.96
) ityanena kriyāyoge
gatisaṃjñako bhavati tadā vairūpyārthe tasya prādivat sarvaśabdāvṛtteḥ pṛthagdevaśabdena sambandhānupapatteścaturthīprasaṅgo nāsti | yathā “ apiḥ padārthasambhāvanā'nvavasargagarhāsamuccayeṣu ”
( 1|4
38.93
) ityatra sarpiṣo'pi syādityatra sarpiḥśabdātkarmapravacanīyavibhaktyabhāvo nyāse
vyākhyātaḥ | tatkimetadarthaparibhāṣāśrayaṇam | yuktaṃ caitat | anyathā kriyāyogābhāvāpekṣe'pi
yadā viśeṣabhūtaṃ praṇāmārthamāha tadāpyanayā paribhāṣayā caturthīṃ bādhitvā dvitīyā syāt
na ceṣyate | tathā ca bhaṭṭiḥ—
‘ namaścakāra devebhyaḥ parṇaśālāṃ mumoca ca iti
tathā
rāvaṇāya namaḥ kuryātsīte'stu svasti te dhruvamiti
anye tvāhuḥ | guṇabhūtāpi kriyā sādhanasambandhamanubhavati yathā kṛtapūrvī
kaṭaṃ devadatta iti | tadvadiha namo'rthaḥ praṇāmo devaiḥ sambadhyata iti namasyati devānityatra
syādeva caturthītyupapadavibhaktiriti paribhāṣā samāśrayitavyā
kiṃ tvevaṃ devāya namaḥ karotītyatra syād dvitīyā | tasmādidamudāharaṇam | kuto'
dhyāgacchati kutaḥ paryāgacchatītyatra “ adhiparī anarthakau ” ( 1|4
38.103-2
) ityadhiparyoḥ
karmapravacanīyatve'pi kuta iti kiṃśabdādapādāne pañcamī | na karmapravacanīyayukte dvitīyā
karmapravacanīyasaṃjñā gatisaṃjñābādhanārthā | tena “ gatikārakopapadānāṃ kṛdbhiḥ saha samāso
vacanaṃ prāk subutpatteḥ ” ( pa0 75 ) iti nighāto
na bhavati | atra hi kiṃśabdavācyasyādhiparyarthenoparibhāvena sarvatobhāvena ca sambandho'sti
tathā susiktaṃ bhavatetyatra suśabdasya “ suḥ pūjāyām ”iti karmapravacanīyatve'pi bhavacchabdātkartṛdvitīyā na tu karmapravacanīyadvitīyā | antaraṅganyāyalabhyo'yamarthaḥ
38.104
avayavaprasiddheḥ samudāyaprasiddhirbalīyasī
38.105
gāmādāgrahaṇepvaviśeṣaḥ
38.106
sāmānyasyātideśe viśeṣasyānatideśaḥ
38.107
śrutānumitayoḥ śrautaḥ saṃbandho balīyān
38.108
pitsvarāccitsvaro balīyān
38.109
vidhiniyamasambhave vidhireva jyāyān
38.110
pratipadavidhānādyogavibhāgo garīyān
38.111
sarvebhāvebhyo lopavidhirbalavān
38.112
anantyavikāre'ntyasadeśasya
38.112-2
nanvevamanyenase manase ityatrāpi prāpnoti | ucyate | akāreṇāhaṃ viśeṣayiṣyāmaḥ
akārāntasyāṅgasyānto yo'kāra iti | evamapyanastasyā manastasyetyatrāpi prāpnoti | evaṃ
tarhi kāryakāla saṃjñāparibhāṣāmiti yatra kāryaṃ tatra draṣṭavyam | bhasyetyatropasthitamidaṃ bhavati
“vāce bham” (1|4|18) iti | tatra yajādiparatayā'ntyamakāraṃ viśeṣayiṣyāmaḥ
yajādiparasyākārasyānto yo'kāraḥ ityādi bahu vyākhyānam | kiṃ tu pratyekaṃ vyākhyānād vacanameva sādhīyaḥ iti paribhāṣāśrayaṇam | dṛśyate cānayā vyavahāraḥ
“adaso'dreḥ pṛthag mutvaṃ kecidicchanti tattvavat
kecidantyasadeśasya netyeke sorhi dṛśyate” iti
atiprasaṅgaśca nāśaṅkanīyo lakṣyānurodhena paribhāṣāśrayaṇāt | udāttanirdeśādvā
yatraiṣā paribhāṣeṣyate tatrodāttanirdeśaḥ karttavyaḥ | taduktam | udāttanirdeśātsiddhamiti | asyāṃ
ca paribhāṣāyāṃ “ata upadhāyāḥ” (7|2|116) ityupadhāgrahaṇaṃ cintyam
38.113
nānarthake'lontyavidhiḥ
38.113-2
iyaṃ ca paribhāṣā bhāṣye noktā, tatprayojanasya prakārāntareṇa siddhatvāt | tathā hyasyāḥ
prayojanam “avyaktānukaraṇasyāta itau” (6|1|98) ityatrācchabdasya pararūpe, tathā
“hali lopaḥ” (7|2|113) itīdlope, tathā “khasoreddhāvabhyāsalopaśca”
(6|4|119) ityabhyāsalope, “atra lopo'bhyāsasya” (7|4|58) ityabhyāsalope cāntyavidhānaṃ mā bhūditi | tatra yathākramaṃ “nāmneditarasyāntyasya tu vā” (6|1|99)
iti jñāpakād, anādeśe kṛte'ntyanakāralopād, dviśakāranirdeśena lopasya siddhatvād,
atragrahaṇasya sarvādeśārthatvāt sarvādeśāvadhāne siddhamiti kimanayā | ata eva “tasya lopaḥ”
(1|3|9) ityatra tasyagrahaṇaṃ sarvalopārthaṃ kṛtaṃ sūtrakāreṇa | ye cāpyetāmabhyupagacchanti
te'pyanabhyāsavikāreṣviti śeṣamasyāḥ paṭhanti | tenājīgaṇadityatra “ī ca gaṇaḥ”
(7|4|97) ityalo'ntyasyekāraḥ syāt
38.114
pratyayāpratyayayoḥ pratyayasyaiva grahaṇam
38.115
yadyapyasyāḥ paribhāṣāyā astitve pramāṇaṃ nāsti, tathāpi “aṅgasya” (6|4|1)
ityatra bhāṣyakāreṇa vyākhyāteyam | kaiyaṭenāpi “nāmi” (6|4|3) ityatra paṭhitā
ata evāsyāḥ prāmāṇyaṃ nyāsakārādibhiraṅgīkriyate | yattu “apṛkta ekālpratyayaḥ”
(1|2|41) ityatrānuntyāsakāreṇa vyākhyātamidaṃ pratyayagrahaṇātpratyayāpratyayaparibhāṣā
nāsti | tanna | pratyayagrahaṇaṃ vispaṣṭārthamiti tatra nyāse sākṣādeva vyākhyātatvāt
kiñcārthe ca svarūpavidhiviṣaye aucityādasyāḥ pravṛttimyām̐yyā na tvasvarūpavidhiviṣaye
iti | “svāṅge taspratyaye kṛñvoḥ” (3|4|61) ityatra tu svarūpagrahaṇe pratyayagrahaṇaṃ
jñāpakamaparibhāṣāyā abhāve pramāṇameva
sahacaritāsahacaritayoḥ sahacaritasyaiva grahaṇam
38.116
yathoddeśaṃ saṃjñāparibhāṣam
38.117
kāryakāla saṃjñāparibhāṣam
38.118
gaṇakāryamanityam
38.119
saṃdehe bahuvacanaṃ prayoktavyam
38.120
arthādvibhaktivipariṇāmaḥ
38.121
yogavibhāgādiṣṭasiddhiḥ
38.122
paryāyaśabdānāṃ gurulāghavacarcā nādriyate
38.123
agalyā hi khalu paribhāṣāśrīyante
38.124
vyavasthitavibhāṣāyā'pi kāryāṇi kriyante
38.125
anirdiṣṭārthāḥ pratyayāḥ svārthe bhavanti
38.126
jñāpakasiddhaṃ na sarvatra
38.127
yugapadādhikaraṇavacano dvandvaḥ
38.128
pūrvaṃ dhātuḥ sādhanena yujyate paścādupasargeṇa
38.129
anye tu pūrvaṃ dhāturupasargeṇa yujyate paścāt sādhanenetyāhuḥ
38.130
samāsakṛttaddhiteṣu sambandhābhidhānamanyatra
rūḍhyabhinnarūpāvyabhicaritasambandhebhyaḥ
Linked texts (2)
- Vaiyākaraṇasiddhāntakaumudī — Bhaṭṭoji Dīkṣita 1600, Sanskrit
- Bṛhatparibhāṣāvṛtti — Sīradeva, Sanskrit