Paribhashasamgraha 40
Paribhāṣāsaṃgraha 40
- Language
- Sanskrit
40.1
nyāsasmākakuputrātastravirā sā nirāmayā
etāstu mama ṭippaṇyo vijayā vijayāvahā
40.2
anugyāsādihāstya katrāṃ śrīmānaśarmatā
śrīlakṣmīpatiputreṇa vijayeyaṃ vinirmitā
40.1-2
nīlakaṇṭhadīkṣitaviracitā
paribhāṣāvṛttiḥ
varadeśvarayajvānaṃ nīlakaṇṭhena yajvanā
namaskṛtya satāṃ prītyai śabdanyāyo vivicyate
vyākhyānato viśeṣapratipattirna hi saṃdehādalakṣaṇam
40.2-2
na hi kāryā nimittatvenāśrīyate
40.3
itaretarāśrayāṇi ca kāryāṇi prakalpante
40.4
yadāgamāstadguṇībhūtāstadgrahaṇena gṛhyante
40.5
nirdiśyamānasyādeśā bhavanti
40.6
nānubandhakṛtamanekāltvam
40.7
nānubandhakṛtamanejantatvam
40.8
nānubandhakṛtamasārūpyam
40.9
varṇāśraye nāsti pratyayalakṣaṇam
40.10
kacidekadeśopyanuvartate
40.11
arthavadgrahaṇe nānarthakasya
40.12
na varṇagrahaṇeṣu
40.13
alaivānarthakena tadantavidhiḥ
40.14
gauṇamukhyayormukhye kāryasaṃpratyayaḥ
40.15
aninsmangrahaṇānyarthavatā cānarthakena ca tadantavidhiṃ prayojayanti
40.16
bhāvyamāno'ṇ savarṇānna gṛhṇāti
40.17
yasminvidhistadādāvalgrahaṇe
40.18
vidhividhānavidhibhājāṃ trayāṇāṃ saṃnidhāne tadantavidhirbhavati
40.19
ekayoganirdiṣṭānāṃ saha vā pravṛttiḥ saha vā nivṛttiḥ
40.20
uṇādayo'vyutpannāni prātipadikāni
40.21
uṇādayo vyutpannānyapi
40.22
sarvo dvandvo vibhāṣayaikavad bhavati
40.23
prakṛtivadanukaraṇaṃ bhavati
40.24
vikaraṇebhyo niyamo balīyān
40.25
sakṛdgatau vipratiṣedhe yad bādhitaṃ tad bādhitameva
40.26
punaḥprasaṅgavijñānātsiddham
40.27
antaraṅgabahiraṅgayorantaraṅgaṃ balīyaḥ
40.28
pūrvaṃ dhāturupasargeṇa yujyate paścātsādhanena
40.29
pūrvaṃ dhātuḥ sādhanena yujyate paścādupasargeṇa
40.30
sarve vidhayaśchandasi vikalpyante
40.31
pratyayagrahaṇe yasmātsa vihitastadādestadantasya grahaṇam
40.32
pratyayagrahaṇe cāpañcamyāḥ
40.33
strīpratyaye cānupasarjane na
40.34
saṃjñāvidhau pratyayagrahaṇe tadantagrahaṇaṃ nāsti
40.35
kṛdgrahaṇe gatikārakapūrvasyāpi grahaṇam
40.36
padāṅgādhikāre tasya ca tadantasya ca
40.37
ubhayanirdeśe pañcamīnirdeśo balīyān
40.38
prātipadikagrahaṇe liṅgaviśiṣṭasyāpi grahaṇam
40.39
vibhaktau liṅgaviśiṣṭāgrahaṇam
40.40
liṅgavacanamatantram
40.41
nañivayuktamanyasadṛśādhikaraṇe tathā hyarthagatiḥ
40.42
gatikārakopapadānāṃ kṛdbhiḥ saha samāsatracanaṃ prāksubutpatteḥ
40.43
parihṛtyāpavādaviṣayamutsargo'bhiniviśate
40.44
kvacidapavādaviṣayepyutsargobhiniviśate
40.45
asati saṃbhave bādhanaṃ bhavati
40.46
asti ca saṃbhavo yadubhayaṃ syāt
40.47
satyapi saṃbhave bādhanaṃ bhavati
40.48
yena nāprāpte yo vidhirārabhyate sa tasya bādhako bhavati
40.49
purastādapavādā anantarān vidhīn bādhante nottarān
40.50
madhye'pavādāḥ pūrvān vidhīn bādhante nottarān
40.51
anantarasya vidhirvā bhavati pratiṣedho vā
40.52
abhyāsavikāreṣu bādhyabādhakabhāvo nāsti
40.53
tācchīlikeṣu vāsarūpavidhirnāsti
40.54
kṛtyalyuṭtumunkhalartheṣu vāsarūpavidhirnāsti
40.55
sāṃpratikābhāve bhūtapūrvagatiḥ
40.56
bhavati hi bahuvrīhau tadguṇasaṃvijñānamapi
40.57
cānukṛṣṭaṃ nottaratra
40.58
asiddhaṃ bahiraṅgamantaraṅge
40.59
nājānantarye bahiraṅgapraklṛptiḥ
40.60
vārṇādāṅgaṃ balīyaḥ
40.61
akṛtavyūhāḥ pāṇinīyāḥ
40.62
antaraṅgānapi vidhīn bahiraṅgo lyab bādhate
40.63
antaraṅgānapi vidhīn bahiraṅgo lug bādhate
40.64
nimittāpāye naimittikasyāpyapāyaḥ
40.65
kṛtamapi nivartayanti
40.66
upajaniṣyamāṇanimittopyapavāda upajātanimittamapyutsargaṃ bādhate
40.67
svaravidhau vyañjanamavidyamānavat
40.68
hrasvasvaraprāptau vyañjanamavidyamānavat
40.69
niranubandhakagrahaṇe na sānubandhakasya
40.70
tadanubandhakagrahaṇe nātadanubandhakasya
40.71
grahaṇavatā prātipadikena tadantavidhirnāsti
40.72
vyapadeśivadbhāvo'prātipadikena
40.73
svārthikāḥ pratyayāḥ prakṛtito liṅgavacanānyativartante
40.74
samāsāntavidhirnānityaḥ
40.75
saṃnipātalakṣaṇo vidhiranimittaṃ tadvighātasya
40.76
prakṛtigrahaṇe yaṅlugantasya grahaṇam
40.77
saṃniyogaśiṣṭānāmanyatarāpāye ubhayorapyapāyaḥ
40.78
saṃjñāpūrvako vidhiranityaḥ
40.79
tācchīlikeṣvākṛtaṃ bhavati
40.80
dhātoḥ svarūpagrahaṇe tatpratyaye kāryavijñānam
40.81
tanmadhyapatitastadgrahaṇena gṛhyate
40.82
tadekadeśastadgrahaṇena gṛhyate
40.83
lumvikaraṇālumvikaraṇayoralumvikaraṇasyaiva grahaṇam
40.84
vidhau paribhāṣopatiṣṭhate nānuvāde
40.85
prakṛtigrahaṇe yadhikasya grahaṇam
40.86
aṅgavṛtte punarvṛttāvavidhiḥ
40.87
āgamaśāstramanityam
40.88
kṛtrimākṛtrimayoḥ kṛtrime kāryasaṃpratyayaḥ
40.89
pradhānāpradhānayoḥ pradhāne kāryasaṃpratyayaḥ
40.90
upapadavibhakteḥ kārakavibhaktirbalīyasī
40.91
avayavaprasiddheḥ samudāyaprasiddhirbalīyasī
40.92
gaṇakāryamanityam
40.93
vyavasthitavibhāṣayāpi kāryāṇi kriyante
40.94
anantyavikāre'ntyasadeśasya
40.95
nānarthake'lontyavidhiranabhyāsavikāre
40.96
vidhiniyamasaṃbhave vidhireva jyāyān
40.97
sāmānyātideśe viśeṣānatideśaḥ
40.98
pratyayāpratyayayoḥ pratyayasyaiva grahaṇam
40.99
sahacaritāsahacaritayoḥ sahacaritasyaiva grahaṇam
40.100
śrutānumitayoḥ śrutasaṃbandho balīyān
40.101
śrutānumitayoḥ śrutenaiva saṃbandhaḥ
40.102
lakṣaṇapratipadoktayoḥ pratipadoktasyaiva grahaṇam
40.103
grāmādāgrahaṇeṣvaviśeṣaḥ
40.104
pratyekaṃ vākyaparisamāptiḥ
40.105
kvacit samudāyepi
40.106
ubhaya [pi vākyaparisamāptiḥ
40.107
abhedakā guṇāḥ
40.108
padāṅgādhikāre tasya ca tadantasya ca
40.109
bādhakānyeva nipātanāni
40.110
abādhakānyapi nipātanāni
40.111
parjanyavallakṣaṇapravṛttiḥ
40.112
lakṣye lakṣaṇasya sakṛdeva pravṛttiḥ
40.113
niṣedhāśca balīyāṃso bhavanti
40.114
anirdiṣṭārthāḥ pratyayāḥ svārthe
40.115
yogavibhāgādiṣṭasiddhiḥ
40.116
paryāyaśabdānāṃ gurulāghavacarcā nādriyate
40.117
yathoddeśaṃ saṃjñāparibhāṣam
40.118
kāryakālaṃ saṃjñāparibhāṣam
40.119
jñāpakasiddhaṃ na sarvatra
40.120
ubhayata āśrayaṇe nāntādivat
40.121
samāsapratyayavidhau pratiṣedhaḥ
40.122
ugidvarṇagrahaṇavarjam
40.123
varṇāśraye nāntādivat
40.124
yo hyanādiṣṭādacaḥ pūrvastasya vidhiṃ prati sthānivadbhāvaḥ
40.125
ekadeśavikṛtamananyavad bhavati
40.126
pūrvatrāsiddhīyamadvitve
40.127
ṇau kṛtaṃ dvitve na sthānivat
40.128
pūrvatrāsiddhīye na sthānivat
40.129
saṃdehe bahuvacanaṃ prayoktavyam
40.130
pitsvarāccitsvaro balīyān
40.131
udit savarṇaṃ gṛhṇāti
40.132
kvacidvikṛtirapi prakṛtiṃ gṛhṇāti
40.133
saṃprasāraṇaṃ tadāśrayaṃ ca kāryaṃ balavat
40.134
kriyāviśeṣaṇānāṃ karmatvamekatvaṃ klībatvaṃ ca
40.135
aupadeśikaprāyogikayoraupadeśikasyaiva grahaṇam
40.136
sarvavidhibhya iḍvidhirbalīyān
40.137
sarvavidhibhyo lopavidhirbalīyān
40.138
pratipadavidhānād yogavibhāgo garīyān
40.139
garbhabadābādyo bhavanti
40.140
vatsyatpravṛttyeha kāryāṇi kriyante
Linked texts (1)
- Śabdakaustubha — Bhaṭṭoji Dīkṣita 1547, Sanskrit