Paribhashasamgraha 41
Paribhāṣāsaṃgraha 41
- Language
- Sanskrit
41.1
paribhāṣya mahābhāṣyaṃ diṅmātramiha darśitam
tena tuṣyantu vibudhā maskṛtiṃ vīkṣya sādaram
ākhaṇḍalādisuramaṇḍalamaṇḍanaṃ ṭaṅkamuṇḍakokavirahānaladaṇḍacakram
īḍehamatra yaduyopitapadmakāṇḍaṃ
mārtaṇḍamapyatamasaṃ prati kāladaṇḍam
41.2
śrīgurūn pitarau natvā'gnihotrī bhāskarābhidhaḥ
bhāskaraṃ paribhāṣāṇāṃ tanute bālabuddhaye
41.3
yuktāyuktamimaṃ granthaṃ bhūyo bhūyo vidvadvṛndam
nāmaṃ nāmaṃ yāce mando mānyaṃ cedaṃ śodhyaṃ samyak
41.4
mudrī mudrikayā tulyā kṣauraireva khalairyadi
nādateyaṃ kṛtistasmādasmākaṃ hānirasti kim
41.1-2
vyākhyānato viśeṣapratipattirnahi saṃdehādalakṣaṇam
41.13
atra viśvajana iti ṣaṣṭhītatpuruṣo bahuvrīhiḥ karmadhārayo veti saṃdehe karmadhāraya eveti
siddhāntaḥ | ata eva ' kṣaya mayā viśvajanīnamucyate ' iti māghaprayoge viśvasmai janāya
hitamiti vyācakṣurāmiyuktāḥ || atra prāyaḥ aṇiṇgrahaṇepu saṃdehe vyākhyānādeva nirṇayaḥ—
' kṛteṇuditsavarṇasyetyetadekaṃ pareṇa tu '
ityudājahuḥ | tatra vadanti | neśepo vyākhyānaiṃkaśaraṇaḥ kiṃ tu jñāpakasiddhaḥ
tathā hi | ḍhalope pūrvasyetyatra dṛḍhādiṣu dṛḍhaśabde dīrghākaraṇam | "keṇaḥ" ( 7|4
41.57
)
" aṇopragṛhyasya0 " ( 8|4
41.11
) ityubhayatrāṇgrahaṇam "uraṇ raparaḥ" (1|1|51)
ityatra praśastṛṇāmiti nirdeśaḥ pūrveṇakāreṇāṇgrahaṇe jñāpakam | aṇuditsavarṇasyetyatra tu
pareṇakāreṇaivāṇgrahaṇam " ṛta ut " ( 6|1
41.6
) ityatra ṛta iti taparakaraṇāt
iṇgrahaṇepi " sākāṅkṣāntaścanettu " ( 2|1
41.4-2
) iti pāvanirdeśānna doṣa iti | paribhāṣāyāṃ jñāpakaṃ tu ' varṇocchittāviva laṇstre ṇakāropādānam ' ( 1
41.69
bhā. ) iti bhāṣyakārādayaḥ | navyāstu ṇakāraṃ pratyācakṣate | tathāhi | triṣva eva ṇagamāḥ syurityukterṇakārasyāviṇayamiti tisraḥ saṃjñāḥ prayojanam | tatrāṇaḥ pradeśoṇuditsavarṇasyeti
tatrāpyaṇgrahaṇaṃ māstu | asya vyāptipādo hi ' grahaṃ saṃmāṣṭi ' ityatra grahaiṃkatvavaduddeśyakāragataviśeṣaṇamavivakṣitam | svarādīnāmaḥ (7|2|102) ityādau tu ' paśunā yajeta '
ityatra paśvekatvavadvivakṣitamevetyadoṣaḥ | ata evoktaṃ vārtike— ' savarṇeṇgrahaṇamaparibhāṣyamākṛtigrahaṇāt ' iti | evaṃ cāpratyayagrahaṇamapyakartuṃ śakyam | yadvā aṇuditsūtre
( 1|1
41.57-2
) laṇstrasthākāreṇaiva pratyāhārostviti ' oditsavarṇasya cāpratyayaḥ ' iti
pāṭhyam | iṇpraṇostu pradeśāḥ " iṇakoḥ, " ( 8|3
41.77
) " iko yaṇaci "
( 6|1
41.71
) ityādayaḥ | tatrāpi ' yakoḥ, ' ' iko yoci ' ityādi pāṭhyam | ka
yakāreṇa ka cekāreṇa pratyaya iti saṃśayādidamanuktamiti cenna | laṇmatepi tasya sattvāt
jñāpakānnirṇayasyobhayamatepyaviśiṣṭatvāt | prakṛtaparibhāṣāyā api lakārākārasyaiva
prāmyajñāpakatvasaṃbhavāditi māstu laṇityatra ṇakāraḥ | evaṃ ca " ādirantyena0 "
( 1|1
41.43
) iti sūtragatamidaṃ mandaprayojanam | vastutaḥ satyapi ṇakāre
tanmāstu|yattu"suḍanapuṃsakasya"( 1|1
41.65
) ityatra padamañjaryāmantyena varṇena saha pratyāhāra
iti laṇsūtrākārasyātathātvānnapratyāhārārthamityuktaṃ taccintyam | lakārākārānunāsikatvapratijñāsāmarthyena pratyāhārasya siddhatvāt, ṇakāralopenyākārasyāntatvācceti dik
viśeṣapratipattiriti karmaṣaṣṭhyā samāsaḥ | na ca karmaṇi ceti tanniṣedhaḥ śaṅkyaḥ
tasya hi caśabdasyetyarthakatayobhayaprāptāviti ṣaṣṭhyā samāso netyarthaḥ | tathā ca bhāṣyam'ityartheyaṃ caḥ paṭhitaḥ ' iti | iha tu kartṛkarmaṇoḥ kṛti ( 2|3