Paribhashasamgraha 42
Paribhāṣāsaṃgraha 42
- Language
- Sanskrit
Contents
- 42.13 — 1 part
42.1
) iti ṣaṣṭhī
yadvā śeṣaṣaṣṭhyā samāsaḥ
42.2
na hi kāryī nimittatvenāśrīyate
42.3
itaretarāśrayāṇi kāryāṇi śāstre prakalpante
42.4
āgamāstadguṇībhūtāstadgrahaṇena gṛhyante
42.5
nirviśyamānasyādeśā bhavanti
42.6
nānubandhakṛtamanekāltvam
42.7
varṇāśraye nāsti pratyayalakṣaṇam
42.8
kacidekadeśopyanuvartate
42.149
“ anudāttetaśca halādeḥ ( 3|2
42.12
) iti yujarthatvena vaiyarthyābhāvāt | anitsvarāpattyā lyuṭastatra vaktumaśakyatvāt | kiṃ ca vivakṣaṇā matirityādau ṭitvānṅībāpatteḥ | kathaṃ
tarhi ‘ tāmatarjayadambare ’ iti | ittham | tarjanaṃ tarjī | tāmakarodityatarjayat
tatkarotīti ṇicā ṇāviṣṭhavaditi ṭilopaḥ | yadvā | tarjeranudāttatvena ḍitvena vā ṇicaḥ
pākṣikatvaṃ jñāpyata iti | tarjete ityādau kevalenubandhasya caritārthatayā ṇijantāt
“ anudāttaṅitaḥ0 ” ( 1|3
42.74
) ityasyāpravṛtteḥ | paragāmikriyāphale “ ṇicaśca ”
( 1|3
42.131
) ityasyāpyapravṛtternāstyātmanepadaprasaṅga iti | yadapyantedito num iti
vyākhyābhāṣya gathābantargaṇasūtrasya “ ūdhaso'naṅ ca ” ( 5|4
42.40
gaṇasūtra ) ityasya
sthāne ūdhaso naṅiti manoramāgranthasyodyamyamivācaratītyarthe ūdhanvaśabdāt kvipi vakārasyākāralopānunāsikadoṣayorudhānate ityatrātmanepadārthe naṅo ḍitvamāvaśyakamiti dūṣaṇaṃ
kvipa ikārasyetvena anudāttettvalakṣaṇenātmanepadenaiva udhānate iti siddhamiti parihṛtaṃ
tadapi na | atikṛṣṇatītyādau ātmanepadāpatteḥ | na ca trāhītivadudhānate ityatrātmanepadamasādhveva iti maṇḍūka manoramāyāmiti vācyam | dṛṣṭāntadārṣṭāntikayorbhedāt | ‘ avayave
caritārthaṃ liṅgaṃ samudāyasya viśeṣakaṃ bhavati ’ iti nyāyāt | ata eva ‘ gamaḥkvau ’ ( 6|4
42.77
)
sūtre uṅ ceti vārtikamupādāya vināpi ḍitvenāntarasya sidhyatyukāra iti nātho ḍitveneti
kaiyaṭoktaṃ cintyam | agre gacche ityādāvātmanepadārthaṃ ḍittvasyāvaśyakatvāt | anudāttokārāntarasya savarṇadīrgheṇa praśleṣānnivṛttirpyanudāttettvabādhujāpatteḥ | na ceṣṭāpattiḥ | bhāṣyavārtikasaṃmateḥ | na cāsemuḥ aśemuḥ iti bhāṣyodāharaṇānyāśamerpūrvāṇāmeva gavādīnāmuṅvidhānād
halāditvābhāvālla yujāpattiriti vācyam | “ aciśnudhātubhruvāmvaṅ0 ” ( 6|4
42.160
) ityatra
bhruvaṅgrahaṇaṃ na kartavyaṃ dhātutvādyuvaṅḥ siddhatvāt iti svagranthāsaṃgatyāpatteḥ | etena ‘ anunāsikalope kṛte aṅontyaparibhāṣayāntyasyokāre siddhe ḍakāro vispaṣṭapratipattyartham ’
iti vivaraṇagranthopi pratyuktaḥ | yadapi tasmāduktamanoramāgrantho'saṃgata eveti navyatairaruktaṃ tadapi na | naṅetyatra nakārasyākārasyānudāttettvakalpanayā udhānate ityādāvātmanepadasya siddhatvāt | atredaṃ pratibhāti | ūdhonaṃte iti na yuktam | udhanyate
iti tu rūpamucitam | tatra eśasegartaikāravaccāṅiḍonaṅaśca ḍitvamāvaśyakam | yathā coktaṃ
“ jyādādīyasaḥ ” ( 6|4
42.67
) ityatrātvavidhijñāpitāṅgavṛttaparibhāṣā bhāṣyapradīpe
kaiyaṭena | “ jñājanorjā ” ityatrārthāthaṃ paribhāṣā jñāpitā | tatrāsmin sthite jñāpake jā ityādeśavidhānaṃ dīrghaśravaṇārtham | tasmiṃśca jñāpake sati jyāyāniti siddhayarthamādvacanam | anyathā
ṭilope kṛte paribhāṣāvaśāddīrgho na syāditīyalamatimasaṅgena | paribhāṣāyāṃ jñāpakaṃ “ tasmādityuttarasya ” ( 1|1
42.3-2
) ityatra itiśabdopādānam | anyathā nirdiṣṭapadaghaṭitaśabdānuvṛttyaiva siddhau kiṃ teneti kecit | “ iko guṇavṛddhī ” ( 1|1
42.9
) ityatra
pūrvasūtrayoranuvṛttyaiva siddhau vyarthaṃ sad guṇavṛddhigrahaṇamityapare
arthavadgrahaṇe nānarthakasya grahaṇam
42.14
ṣaṇatve hi vipariṇāmāpattiriti | syādetat | tanmate śākalyagrahaṇānuvṛttisāpakṣī
yaiva śākalyasyetyādiharadattagrantho'saṃgataḥ | itthaṃ hi tadāśayaḥ | śākalyagrahaṇānuvṛttāvanuvṛttasya pragṛhyapadasya ṣaṣṭhyantatayā vipariṇatasya uña iti sthāniviśeṣaṇatvāt pragṛhyasyoño nityam ityādeśo bhavatīti tansūtrārthe siddhe pūrvasūtreṇoñaḥ pragṛhyatvasya pākṣikādeśapravṛtteḥ sthānidvārā''deśepi pragṛhyakāryasya prakṛtibhāvasya siddheḥ ūm̐ iti rūpasiddhiḥ
apragṛhyatvapakṣepvādeśaprakṛtibhāvayorabhāvād vitīti rūpasiddhernanu u iti iti tṛtīyaṃ rūpaṃ
syāditi tatsiddhyarthaṃ śākalyānuvṛttiḥ iti | sa ca na yuktaḥ | śākalyagrahaṇānuvṛttāvapi hi
vipariṇāmaṃ vinā nirduṣṭādeśaviśeṣaṇatve saṃbhavati sthāniviśeṣaṇatvaṃ naivāśrīyate | yadyapyasyādeśaviśeṣatve doṣaḥ | tadā hi pragṛhyagrahaṇānanuvṛttāvapi pragṛhyagrahaṇena sthānino'viśeṣaṇād
viśeṣātpragṛhyāpragṛhyayordvayorapyuñoḥ pragṛhyasaṃjñaka ūm̐ ityādeśaḥ syāt | tatra siddhānte
tāvacchākalyagrahaṇasyānuvṛttavikalpe sati pragṛhyasyādeśe ūm̐ iti, tasyaivānādeśe u iti,
apragṛhyasyānādeśe viti, iti siddhepīṣṭe rūpatraye apragṛhyasyādeśe tasya sānunāsikatvenāntaratamyād yaṇi sānunāsike vakāre vim̐ti ityaniṣṭaṃ caturthaṃ rūpamāpadyate | śākalyagrahaṇānanuvṛttāvapi pragṛhyāpragṛhyayordvayorapi nityaṃ pragṛhya ādeśaḥ syāt | tataśca ūm̐ iti ityekameva rūpaṃ syānna tu itare dve | tatra pragṛhyasaṃjñāvikalpadvārā vitītisiddhayartho yogavibhāgo
mudhā syāditi | tasmād vṛttigranthānādareṇa pragṛhyagrahaṇaṃ sthāniviśeṣaṇameva | tameva ca
pakṣamāśritya śākalyagrahaṇābhāve u iti iti na syāditi yuktameva tadāśayavarṇanamiti tadabovilasitam | yāvatā siddhānte pragṛhyagrahaṇasyādeśaviśeṣaṇasāmarthyādeva na pragṛhyāpragṛhyayorādeśavikalpaḥ prasajyate kiṃ tvapragṛhyasyaiva bhavati | pragṛhyasyāpi vādeśe sthānivadbhāvenaiva
ādeśasyāpi pragṛhyatvaphalātprakṛtibhāvasiddherādeśasyāpi pragṛhyatvamapārthakaṃ syāt | tasmāt
siddhānte anādeśaviśeṣaṇatvepi rūpacatuṣṭayāpattiḥ | ata eva śākalyagrahaṇānuvṛttāvapi
na ūm̐ itītyekarūpāpattyā yogavibhāgavaiyarthyam | evaṃ hi na vitīti rūpasiddhiyogavibhāgasya
phalaṃ kiṃ tu u itītyeva | tathā hi | yadyayameko yogaḥ syāt uña ūm̐ iti tata uña
ityasya ūm̐ ityodeśenaiva śrutatvādekavākyatvācca saṃbandhaḥ syāt na tvaśāmṛtayā pragṛhyasaṃjñayā | sā tu uño " nipāta ekājanāṅ " ( 1|1
42.14-2
) ityenenaiva syāt
śākalyānuvṛttyā cādeśe vikalpite rūpadvayameva syāt | um̐ iti, u iti iti | na tu
tṛtīye viti iti | tatsiddhyartho yogavibhāga iti pratipādayatā pūrvagranthena ūm̐ iti sūtre
śākalyagrahaṇānuvṛttiṃmaṅgīkṛtya vitīti rūpasiddhiryogavibhāgaphalatvenokteti | athe vitītirūpasiddhilakṣaṇaṃ yogavibhāgaphalaṃ na sidhyatīti tatsādhanāyādeśaviśeṣaṇatvaṃ pragṛhyagrahaṇasyāmāhatya valādipariṇāma eva syāttathā ca u itīti na syāditi brūṣe tarhi pragṛhyagrahaṇamādeśaviśeṣaṇamevāstu | yogavibhāgaphalaṃ u itīti rūpasiddhiriva | yogavibhāgābhāve hi śākalyagrahaṇākṣepapakṣe “ nipāta ekāj0 ” ( 1|1
42.34
) iti nityaṃ pragṛhyasaṃjñakasya uña ūm̐
ityādeśaḥ syāt | tataśca ūm̐ itītyekameva rūpaṃ syāt, ādeśasya ca pragṛhyaviśeṣaṇamanarthakaṃ
syāt | sati hi tasmin pragṛhyaviśeṣaṇasārthakyārthamapragṛhyasya uña ūm̐ ityādeśe sati um̐ iti
u itītirūpadvaya siddherbhavatīti na yogavibhāgānarthakyam, natarāṃ vipariṇāmau, natamāṃ ca u
itīti rūpāsiddhiḥ | tasmādasaṃgata eva haradattīyaḥ śākalyāgrahaṇānuvṛttisādhanaprayāsaḥ iti
atrocyate | siddhānte tāvadanuvṛttaṃ pragṛhyagrahaṇamādeśaviśeṣaṇameva | na tu sthāniviśeṣaṇam | vinākāraṇaṃ vipariṇāmasya duṣṭatvādityuktameva | sa cādeśo'pragṛhyasyaiva bhavati
na tvaviśeṣānpragṛhyasyāpi | pragṛhyaviśeṣaṇānarthakyāpātāt | tathā ca vitīti caturdharūpāprasaktestrirūpatvamasiddhirapi bhavatyevetyapyuktameva | tasmādapragṛhyagrahaṇasyādeśaviśeṣaṇatvameva siddhānto na
tu sthāniviśeṣaṇatvam | tameva ca siddhāntamāśritya śākalyānanuvṛttau siddhāntavadevāpragṛhyasyoña ūm̐ ityādeśe ūm̐ iti, pragṛhyasya tu siddhāntavadevādeśābhāvādu itīti dve eva rūpe
syātāṃ na tu vitīti syāditi tatsiddhayarthaṃ śākalyānuvṛttirāvaśyakamityaṅgīkurvanśābdimaṇimānanīyam || prakṛtamanusarāmaḥ—
paribhāṣāyāṃ jñāpakaṃ “ pūrvaparāvaradakṣiṇa0 ” ( 1|1
42.68
) iti sūtre paraśabdātpṛthagavaragrahaṇamiti pratīmaḥ | yattu sīradevaḥ ‘trapvādiṣūktaṃ rājñeḥ pṛthag bhrājigrahaṇaṃ
tat’ ityāha taccintyam | trivvād viśvāmiti rūpasiddhaye sāhacaryāt phaṇādibhrājereva
prāptyaṃtayā bhrājigrahaṇasyopakṣīṇatvāt | yadapyūcuḥ ‘ arthavatparibhāṣā'bhāve bhrājetisūtre'phaṇādibhrājerekadeśasyāpi rājerasattvena phaṇādereva grahaṇamiti niyāmakābhāvena tatsāhacaryeṇa
phaṇādibhrājigrahaṇārthaṃ bhrājigrahaṇe nopekṣīṇam ’ iti tadapi mandam | parasparasāhacaryeṇa
phaṇādīreva rājibhrājyorgrahaṇamiti niyamārthatayā bhrājigrahaṇasyopakṣīṇatāyāstadavasthyāt | yathā rāmalakṣmaṇāvityatrobhayordāśarathitve'pi parasparasāhacaryeṇa dāśarathyoreva
pratītiḥ | ata eva ‘ saṃyogo viprayogaśca sāhacaryaṃ virodhitā ’ ityādisartṛharibhiruktam
kāvyaprakāśakṛtā sāhacaryodāharaṇaprasaṅge ‘ rāmalakṣmaṇāviti dāśarathī ’ ityuktam
tatra dāśarathāviti kāścitpratītāvapi pradīptatāṃ dāśarathāvetivat “tasyedam” (4|3|120)
ityādi kṛte na virudhyate | yathā ca halaṅyādisūtre parasparasāhacaryād vibhaktīnāmeva
sutisīnāṃ grahaṇāt ‘ abhaitsīt ’ ityādau sico lopābhāvaḥ | na ca tatra sutyorvibhaktyoriva satvena tābhyāṃ sāhacaryātserapi vibhaktereva lopa iti śaṅkyam | surāṃ sunotīti
surāsut, tamācaṣṭe surāsyati, tataḥ kvip surāḥ surāsau surāsaḥ | svasti ācaṣṭe svastayati tataḥ kvip svaḥ svastī svastaḥ ityādāvavibhaktyorapi sutyoḥ sattvāt | yadapyuktaṃ
rājñeḥ phaṇādereva grahaṇamiti niyamepi rājigrahaṇena jaśtvādergrahaṇāsaṃbhavena kiṃ tadvyāvṛttye rājisāhacaryeṇa phaṇādereva rājairgrahaṇārthena bhrājigrahaṇeneti tadapyetenaiva parāstam
yadyapi manoramāyāṃ ' vatvavidhau rāja iti paṭhitvā sumādhamevasya bhrājaterbakārasya prāptau
dātuṃ śakyatvāt kabhāva ' ityuktaṃ tadapi cintyam | dhātusūtranyāsabhaṅgena kliṣṭatvāt
kiṃ caivamanubandhānirdeśād rāgādi ityādau ghatvāpatteḥ | api ca bhrājekadeśasya rājairgrahaṇaṃ na syāt, ṛkārasya samudāyānubandhatvāt | kathamapyathā ramāyai ityatra prāguktāṭvetivṛddhidūṣaṇaṃ bhavaduktaṃ saṃgaccheta | yadapi bhāṣye " svaṃ rūpaṃ śabdasya0 " ( 1|1
42.9-2
)
iti sūtragataṃ rūpagrahaṇametatparibhāṣāyā jñāpakamuktaṃ tadapi tatraiva tatsūtrapratyākhyānānna
saṃbhavatīti dik
42.10
na varṇagrahaṇepu
42.10-2
tena dadhyāśayati ityādau yaṇ | tadvidhāne hi 'akāro vāsudevaḥ syāt' ityādikośapratipāditāt ' aterḍeḥ ' ityādibhāṣyakāraprayuktāditākārādiṣu caritārtham | atra
" īdūtī ca saptamyarthe " ( 1|1|17) iti nirdeśo jñāpaka ityāhuḥ | iyaṃ ca paribhāṣā
varṇasamudāyagrahaṇe na pravartate iti saptame kaiyaṭaḥ
42.11
bhāvyamānoṇ savarṇānna gṛhṇāti
42.102
bhāvyamāno vidhīyamānaḥ yathā " tyadādīnāmaḥ " ( 7|2
42.11-2
) iti
sūtrakārarītyā bhāṣyakāroktudiditisūtrīyāprathayagrahaṇena "jyādānīyasaḥ" (6|1|160)
itiyogagatātvavidhinā cemāṃ paribhāṣāmasādhayat | prāgupanyastabhāṣyavārtikarītyā tu
nāstyiyamiti niṣkarṣaḥ
42.12-2
yasminvidhistadādāvalgrahaṇe
42.101
yasminniti saptamyantānukaraṇam | saptamyante algrahaṇe viśeṣaṇe yo vidhiḥ sa
tadādau syāt | tena " ato dīrgho yañi " ( 7|2
42.99
) ityatra yañādistatkāmaḥ
ye tu " aṅ gārgyagālavayoḥ " ( 7|3
42.105
) ityato'manuvartya yañādeḥ sārvadhātukasya
taṃ vidhāya dīrghagrahaṇaṃ pratyācakṣate teṣāṃ yañāditvaṃ durlabham | saptamyanta ityukteḥ | kiṃ ca
nanu pacāmi bhoḥ ityādau " anantyasyāpi praśnākhyānayoḥ " ( 8|2
42.102-2
) iti
pluto durvāraḥ | na ca carumupadadhātītyasya vākyasya sthaṇḍilaniṣpādana iva ahāvedheḥ plutanivṛttau vyāpāraḥ kalpyatāmiti vācyam | dṛṣṭānte hyupadhānasaṃskṛtasya caroḥ prayojanāntaramapaśyānupapattyā sthaṇḍilaniṣpādakatvam | iha tu pararūpanivṛttereva prayojanatvānna tena plutanivṛttiḥ | yattu manoramāyāmata ādyanītinyāse plutaḥ syādityuktaṃ taccākārāntarapraśleṣeṇa
vārayituṃ śakyatvādupekṣyam | api cāṭonuvṛttau satyāṃ " supi ca " ( 7|2
42.113
)
ityanenāpyaṭ syāt | tataścābhyābhiyatra " hali lopaḥ " ( 7|2
42.72
) iti na
syāt | nyāsakāraprasādakārau tu apukṣāvahi atibarānyām ityādau " knasyaci "
( 7|3
42.101-2
) " jarāyā jarasanyatarasyām " ( 7|2
42.13
) iti sūtrābhyāṃ lopajarasādeśau mā bhūtāmiti dīrghagrahaṇamityāhatuḥ | tanna | saṃnipātaparibhāṣayaiva lopajarasādeśavidhividhānavidhibhājāṃ trayāṇāṃ saṃnipātena tadantavidhiḥ
42.13.p1
iti śrīmadagnihotrivaṃśavataṃsāppājibhaṭṭasūnūparābhidhānaharibhāskarakṛte paribhāṣābhāskare prathamedhyāye prathamaḥ pādaḥ