Paribhashasamgraha 48
Paribhāṣāsaṃgraha 48
- Language
- Sanskrit
Contents
- 48.101 — 1 part
48.1
) iti sūtre'taevopadhoktāmiti vārtikabhāṣyakaiyaṭaiḥparyālocanayā yaṅluki dīrgho bhavatyeveti spaṣṭaṃ labhyate | evaṃ ca “ ekāco
dve ” ( 6|1
48.89
) iti sūtre yaduktaṃ haradattena graho'liṭītyatraikājgrahaṇamanuvartate iti
taccādadetyam | anyathā hi—
“ śtipā śapānubandhena nirdiṣṭaṃ yad gaṇena ca
yatraikājgrahaṇaṃ caiva pañcaitāni na yaṅluki |”
iti smaraṇādyaṅluki dīrgho na syāt | astu vā haradattamate jāgrahiteti rūpam
tathāpi mādhavācāryodāhṛte jāgrahīteti rūpe bhāṣyavirodhodbhāvanamasaṃgatamevetyanyatra vistaraḥ
paribhāṣāyā jñāpakam “ ūdupadhāyā gohaḥ ” ( 6|4
48.83
) ityatropadhāgrahaṇam
taddhi ūdgohaḥ iti vaktavye joguhītītyatrāpi abhyāsasya ūdādeśaḥ prāpnotīti tannivṛttyarthaṃ
kriyate na tu hakārasya tannivṛttyartham | “ oḥ supi ” ( 6|4
48.98
) ityata orityanuvartyata tatsiddheḥ | yattvāha sīradevaḥ—nanu cottarārthamupadhāgrahaṇaṃ kartavyaṃ “ gamahanajanakhanaghasām ” ( 6|4
48.70
) iti | anyathā alontyasya lopaḥ syāt | ucyate | jñāpakavādino mate tatra ‘ ataḥ ’ iti sthānī pratipādayitavyaḥ iti tadayuktam | uttarārthasyānupadhāgrahaṇasyeha kiṃcit prayojanaṃ śaṅkayamiti nyāyena ihakaraṇasya sāphalyaucityāduktajñāpakopapatterukta iti sthānipratipādanasya vyarthatvāt | uktaṃ hi yaṅlugantaśiromaṇau ‘ uttarārthamupadhāgrahaṇaṃ ceduttaratraivākariṣyat ’ iti | anunyāse tu dviḥprayogo dvivacanaṃ prāptamiti
siddhāntitatvādyaṅlugantepi sarve vidhayo bhaviṣyantīti nyāyasiddhārthānuvādikeyamityuktam
48.71
asiddhaṃ bahiraṅgamantaraṅge
48.93
tena ‘ pacatvedam ’ ityatra guṇasyāsiddhatvāt ‘ eta ai ’ ( 3|4
48.132
) na bhavati
jñāpakaṃmatra “ vāha ūṭh ” ( 6|4
48.131
) ityuṭhvidhānam | tathā hi | ūṭhgrahaṇaṃ māstu
“ vasoḥ saṃprasāraṇam ” ( 6|4
48.88
) ityato'nuvṛttaṃ saṃprasāraṇameva vidhīyatāṃ tasya
prabhṛtyapraguṇe kṛte “ vṛddhireci ” ( 6|1
48.71-2
) iti siddhe viśvauha iti | evaṃ sthite
bahiraṅgaparibhāṣāṃ jñāpayati | satyāṃ hyetasyāṃ bahiraṅgasaṃprasāraṇasyāsiddhatvādantaraṅgo guṇo
na syādityūṭhgrahaṇaṃ sārthakam | nanvakārāntekārāntopasarge ca rūpe viśeṣaḥ syāditi cenmaivam | bhāṣyoktijñāpakabalenaitādṛśasthale vipratyayābhāvasyānumānāditi nirbandhakṛtaḥ
48.72
nājānantarye bahiraṅgapraklṛptiḥ
48.78
acorānantarye bahiraṅgaparibhāṣā nāsti | tena ‘paṭṭyaḥ’ ityatra “eco'yavāyāvaḥ”
( 6|1
48.93-2
) iti bhavati | na ca ‘ pacatvedam ’ ityatra “ eta ai ” ( 3|4
48.73
) iti
saṃjñāpūrvako vidhiranityaḥ
48.74
saṃniyogaśiṣṭānāmanyatarāpāye ubhayorapyapāyaḥ
48.75
tācchīlike ṇepyaṇukṛtaṃ kāryaṃ bhavati
48.76
dhātoḥ kāryamucyamānaṃ tatpratyaya eva bhavati
48.77
tanmadhyapatitastadgrahaṇena gṛhyate
48.78-2
abādhakānyapi nipātanāni bhavanti
48.79
aṅgādhikāre tasya taduttarapadasya ca
48.80
pratyekaṃ vākyaparisamāptiḥ
48.81
kvacitsamudāye vākyaparisamāptiḥ
48.82
kvacidubhayathā vākyaparisamāptiḥ
48.83-2
abhedakā iha guṇāḥ
48.84
aupadeśikaprāyogikayoraupadeśikasyaiva grahaṇam
48.85
sarvavidhibhya iḍvidhirbalīyān
48.86
lumbikaraṇālumbikaraṇayoralumbikaraṇasyaiva grahaṇam
48.87
bhāvinyapyarthepravṛttimabhisṛtya kāryāṇi kriyante
48.88-2
antaraṅgānapi vidhīn bahiraṅgo lug bādhate
48.89-2
satyāpi saṃbhave bādhanaṃ bhavati
48.90
parjanyavallakṣaṇapravṛttiḥ
48.91
garbhadṛṣṭāvādayo bhavanti
48.92
vidhau paribhāṣopatiṣṭhate nānuvāde
48.93-3
prakṛtigrahaṇe yadhikasyāpi grahaṇam
48.94
aṅgavṛtte punarvṛttāvavidhiḥ
48.95
pūrvatrāsiddhīye na sthānivat
48.96
upajātanimittopyutsarga upajaniṣyamāṇanimittenāpavādena bādhyate
48.97
ṇau kṛtaṃ sthānivat
48.98-2
abhyāsavikāreṣvapavādā notsargān vidhīn bādhante
48.99
pūrvatrāsiddhīyamadvirvacane
48.100
anityamāgamaśāsanam
48.101
nimittāpāye naimittikasyāpyapāyaḥ
48.101.p1
ityaṣṭame caturthaḥ aṣṭamādhyāyaśca
Linked texts (1)
- Dube1887 — Sanskrit