Pramāṇa · Search · About · API

Paribhashasamgraha 5

Paribhāṣāsaṃgraha 5

Language
Sanskrit

Contents

5.1.1

iti paribhāṣāḥ
pramādādatra duṣṭaṃ cet kiṃcillikhitavānaham
saṃśodhya sthāpanīyaṃ tad dharmārthaṃ sādhubhirbudhaiḥ
iti śrībhāvamiśrakṛtā paribhāṣāvṛttiḥ
atha paribhāṣāsūtram
1 ekadeśavikṛtamananyavat
2 nāsvaśabdophalvāt
3 yena vidhistadantasya
4 arthavadgrahaṇe nānarthakasya
5 varṇāntasya vidhiḥ
6 ekavarṇo vidhirante pravartate
7 anekavarṇaḥ sarvasya
8 nirdiśyamānānāmādeśināmādeśāḥ
9 sthānivadādeśā hyavarṇavidhau
10 svarādeśaḥ svaranimittakaḥ pūrvavidhiṃ
prati sthānivat
11 na padāntadvirvacanavarṇāntānusvāraprathamatṛtīyadīrghaplutividhau
12 yo'nādiṣṭāt svarāt pūrvastaṃ prati
sthānivat
13 prakṛtigrahaṇe yaikīpitalugantasyāpi
grahaṇam
14 na śitkṛnkvabagaṇasaṃkhyekaravarokteṣu
15 āgamā yadguṇībhūtāste tadgrahaṇena
gṛhyante
16 yathāsaṃkhyamanudeśaḥ samānām
17 sthānentaratamaḥ
18 liṅgagrahaṇe liṅgaviśiṣṭasyāpi grahaṇam
19 anantarasya vidhiḥ pratiṣedho vā
20 viśeṣāddiṣṭaḥ prakṛtaṃ na bādhate
21 ādyantavadekasmin
22 cānukṛṣṭaṃ nottaratra
23 saptamyā nirdiṣṭaṃ pūrvasya
24 pañcamyā nirdiṣṭaṃ parasya
25 ṣaṣṭhyā nirdiṣṭaṃ svasya
26 prathamayā ca
27 arthavaśād vibhaktivipariṇāmaḥ
28 bhāvini bhūtavadupacāraḥ
29 nimittābhāve naimittikasyāpyabhāvaḥ
30 svaṃ rūpaṃ śabdasyāśabdasaṃjñā
31 gaṇakṛtamanityam
32 saṃjñāpūrvako vidhiranityaḥ
33 yaṃ dṛṣṭvā yasya saṃbhavaḥ sa tasya saṃnipātaḥ, saṃnipātalakṣaṇo vidhirnimittaṃ
tadvighātasya
34 varṇagrahaṇe nimittam
35 asiddhaṃ bahiraṅgamantaraṅge
36 sarvavidhibhyo lopavidhirbalavān
37 lopasvarādeśayoḥ svarādeśorbalavattarān

5.1.2

38 sakṛdgatau vipratiṣedhe yad bādhitaṃ tad
bādhitameva
39 apavādaviṣaye kvacidutsargasyāpi samāveśaḥ
40 pradhānānavācayaśiṣṭayoḥ pradhānaśiṣṭaṃ
nityaḥ
41 nityo'vaśyaṃbhāvī bhavati
42 anyābhāve anyasadṛśasyāpi grahaṇam
43 āgamādeśayorāgamau vidherbalavān
44 āgamātsarvādeśau vidhirbalavān
45 aupadeśikaprāyogikayoraupadeśikasyaiva
grahaṇam
46 saṃdhyakṣarāṇāmidutau hrasvādeśe
47 paranimittādeśaḥ pūrvāreman sa eva
48 niranubandhagrahaṇe na sānubandhasya
grahaṇam
49 uktārthānāmaprayogaḥ
50 yaṃ vidhiṃ pratyupadeśonarthakaḥ sa vidhirbādhyate yasya tu vidhernimittamasti
nāsau bādhyate
51 nañiyuktamanyasadṛśādhikaraṇe tathā
hyarthagatiḥ
52 bhūtapūrvasyopacāraḥ
53 adarśanaṃ lopaḥ
54 pratyayalope pratyayalakṣaṇam
55 pratyayasya sarvāpahārī lopaḥ
56 prakṛterantāpahārī lopaḥ
57 yāvatsaṃbhavastāvadvidhiḥ
58 uccaritapradhvaṃsino hyanubandhāḥ
59 kāryī nimittaṃ kāryamityeṣa nirdeśakramaḥ
60 tadbhedādvidherbhedaḥ
61 ikāroktaḥ savibhaktikādeśo'svaraḥ
62 siddhe satyārambho vidhirniyamāya jñāpakāya vikalpāva vā
63 jñāpakajñāpitā vidhayo hyanityāḥ
64 vaktṛvivakṣitapūrvikā hi śabdapravṛttiḥ
65 padayoḥ saṃdhirvivakṣito na samāsāntaraṅgayoḥ
66 utsargāpavādayorapavādavidhirbalavān
67 vyākhyānato viśeṣapratipattirnahi
saṃdehādalakṣaṇam
iti paribhāṣāsūtram
atha balābalasūtram
68 yatra dvau prasaṅgāvanyārthāvekasmin viṣaye
yugapat prāptaḥ sa tulyabalavirodho
vipratiṣedhaḥ
69 vipratiṣedhe paraṃ kāryam
70 pūrvaparayoḥ paravidhirbalavān
71 prakṛteḥ pūrvaṃ pūrvaṃ syādantaraṅgam
72 prakṛtyāśritamantaraṅgam

5.1.3

73 pratyayāśritaṃ bahiraṅgam
74 upapadasiddheḥ kārakasiddhirbalīyasī
75 lakṣaṇapratipadoktayoḥ pratipadoktasyaiva
grahaṇaṃ na tu lākṣaṇikasya
76 sāvakāśāniravakāśayorniravakāśo
vidhirbalavān
77 antaraṅgabahiraṅgayorantaraṅgavidhirbalavān
78 āgamādeśayorāgamavidhirbalavān
79 antaraṅgāccānavakāśaṃ balīyaḥ
80 vārṇo vidhirantaraṅgam
81 vārṇāt prākṛtaṃ balīyaḥ
82 kṛtākṛtaprasaṅgī yo vidhiḥ sa nityaḥ
83 nityānityayornityavidhirbalavān
84 vidhiniyamasaṃbhave vidhireva jyāyān
85 ekāśritamantaraṅgam
86 dvyāśritaṃ bahiraṅgam
87 sāmānyavidhirutsargaḥ viśeṣavidhirapavādaḥ
88 gauṇamukhyayormukhye kāryasaṃpratyayo na
tu gauṇe
89 sthitānāmanvākhyānaṃ hi vyākaraṇam
90 yādṛgjātīyasya vipratiṣedho vidhirapi
tādṛgjātīyasya
91 yasya sthāne ya ādeśaste tadgrahaṇena
gṛhyante
92 śrutānumitayoḥ śrautasaṃbandhavidhirbalavān
93 nityādantaraṅgaṃ balīyaḥ
94 vidhipratiṣedhayoḥ pratiṣedho vidhirbalavān
95 pratyakṣānumitayoḥ pratyakṣo vidhirbalavān
96 utsargāpavādayorapavādavidhirbalavān
iti balābalasūtram
kālāpaparibhāṣāsūtram
1 asati bādhe
2 saviśeṣaṇe vidhiniṣedhau viśeṣaṇamupasaṃkrāmato viśeṣye bādhite sati
3 ekadeśavikṛtamananyavat
4 nāsvaśabdoktatvāt
5 yena vidhistadantasya
6 na saṃjñāvidhau
7 arthavadgrahaṇe nānarthakasya
8 viśeṣaniṣiddhānāṃ sāmānyaniṣedhabattvam
9 varṇāntasya vidhiḥ
10 anekavarṇaḥ sarvasya
11 nirdiśyamānānāmādeśināmādeśāḥ
12 sthānivadādeśo 'lvidhau
13 kvacinnādeśasya
14 ūkāroktaḥ
savibhaktirādeśo'svaraḥ
15 svarādeśaḥ paranimittakaḥ
pūrvavidhiṃ prati sthānivat

5.1.4

16 na padāntadvirvacanavarṇāntānusvāraprathamatīyadīrghalugvidhiṣu
17 yonādiṣṭāt svarātpūrvastaṃ prati
sthānivat
18 paranimittādeśaḥ pūrvasminna eva
19 prakṛtigrahaṇe yaṅīyitalugantasyāpi
grahaṇam
20 na pvidanubandhagaṇaśabdekājukteṣu
21 āgamaśāsanamanityam
22 āgamā yadguṇībhūtāste tadgrahaṇena
gṛhyante
23 yathāsaṃkhyamanudeśaḥ samānām
24 sthānentaratamaḥ
25 liṅgagrahaṇe liṅgaviśiṣṭasyāpi grahaṇam
26 kvacidarthavatopi
27 anantarasya vidhiḥ pratiṣedho vā
28 viśeṣātidiṣṭaḥ prakṛtaṃ na bādhate
29 ādyantavadekam
30 saptamyā nirdiṣṭe pūrvasya
31 pañcamyā nirdiṣṭe parasya
32 ṣaṣṭhyā nirdiṣṭe svasya
33 arthavaśādvibhaktivipariṇāmaḥ
34 nimittasyābhāve naimittikasyāpyabhāvaḥ
35 svaṃ rūpaṃ śabdasyāśabdasaṃjñā
36 gaṇakṛtamanityam
37 nañā nirdiṣṭamanityam
38 saṃjñāpūrvako vidhiranityaḥ
39 samāsāntaśca
40 saṃnipātalakṣaṇo vidhiranimittaṃ tadvighātasya
41 varṇagrahaṇe nimittatvāt
42 asiddhaṃ bahiraṅgamantaraṅge
43 sarvavidhibhyo lopavidhirbalavān
44 lopasvarādeśayoḥ svarādeśavidhirbalavān
45 āgamādeśayorāgamavidhirbalavān
46 āgamātsvarādeśavidhirbalavān
47 anyakāryāt parā dviruktiḥ parokṣādiṣvādiṣu
48 utsargāpavādayorapavādavidhirbalavān
49 apavādāviṣaye kvacidutsargasyāpi samāveśaḥ
50 pūrvaparayoḥ paro vidhirbalavān
51 parācchiṣyam
52 nityādantaraṅgaṃ balavat
53 kṛtākṛtaprasaṅgī yo vidhiḥ sa nityaḥ
54 nityānityayornityaḥ
55 ananyapūrvā lādeśāḥ
56 bahuṣu ca śitaḥ
57 sakṛd bādhitaṃ yattad bādhitameva
58 pradhānānanvācayaśiṣṭayoḥ pradhānaśiṣṭastu
nityaḥ

5.1.5

59 aupadeśikaprāyogikayoraupadeśikasyaiva
grahaṇam
60 eca ig hrasvatve
61 niranubandhagrahaṇe sāmānyagrahaṇam
62 uktārthānāmaprayogaḥ
63 yaṃ vidhiṃ prati upadeśo nirarthakaḥ sa
vidhirbādhyate yasya tu vidhernimittamasti
nāsau bādhyate
64 nañivayuktamanyasadṛśādhikaraṇe tathā
hyarthagatiḥ
65 bhāvini bhūtavadupacāraḥ
66 adarśanaṃ lopaḥ
67 pratyayalope tallakṣaṇam
68 pratyayasya sarvāpahārī lopaḥ
69 prakṛterantāpahārī lopaḥ
70 yāvatsaṃbhavastāvadvidhiḥ
71 uccāritapradhvaṃsino hyanubandhāḥ
72 kāryāṃ nimittaṃ kāryamityeṣa nirdeśakramaḥ
73 tadbhede vidherbhedaḥ
74 lakṣaṇavidhau sthitaprakramād vidhiḥ
75 yena nirdiṣṭaṃ tasyaiva
76 cānukṛṣṭaṃ nottaratra
77 siddhe satyārambho vidhirniyamāya
vikalpāya jñāpakāya vā
78 ubhayorvibhāṣayormadhye yo vidhiḥ sa
nityaḥ
79 aprāptipūrvikā hi vibhāṣā taduddeśa
ādau
80 sūtre liṅgavacanamatantram
81 dvitvabahutvayorekatvaṃ bahutvārthaṃ svarūpārthaṃ
vā
82 jñāpakajñāpitā vidhayo hyanityāḥ
83 vaktṛvivakṣāpūrvikā hi śabdapravṛttiḥ
84 padayoḥ saṃdhirvivakṣito na samāsāntaraṅgayoḥ
85 ākhyātānākhyātayorākhyātaṃ balīyaḥ
86 avyaktaṃ pradhānagāmi
87 gauṇamukhyayormukhye kāryasaṃpratipattiḥ
88 vyākhyānato viśeṣārthapratipattirnahi
saṃdehādalakṣaṇam
89 anuśiṣṭānanuśiṣṭayoranuśiṣṭaṃ pramāṇam
90 svagurūpalakṣaṇoktaṃ ca
91 paroktamavirodhi cet
92 ekavarṇā vidhirante pravartate
93 antyābhāve antyasadeśasya grahaṇam
94 āgamādeśayorāgamau vidhirbalavān
95 saṃdhyakṣarāṇāmidutau hrasvādeśe
96 yatra dvau prasaṅgāvanyārthāvekasmin
yugapat prāpnutaḥ sa tulyabalavirodho

5.1.6

vipratiṣedhaḥ
97 vipratiṣedhe paraṃ kāryam
98 prakṛteḥ pūrvaṃ pūrvaṃ syādantaraṅgam
99 prakṛtyāśritamantaraṅgam
100 pratyayāśritaṃ bahiraṅgam
101 upapadasiddheḥ kārakasiddhirbalīyasī
102 lakṣaṇapratipadoktayoḥ pratipadoktasyaiva
grahaṇam
103 sāvakāśaniravakāśayorniravakāśo
vidhirbalavān
104 antaraṅgabahiraṅgayorantaraṅgavidhirbalavān
105 antaraṅgāccānavakāśaṃ balīyaḥ
106 vārṇo vidhirantaraṅgam
107 vārṇāt prākṛtaṃ balīyaḥ
108 vidhiniyamasaṃbhave vidhireva jyāyān
109 ekāśritamantaraṅgam
110 bahvāśritaṃ bahiraṅgam
111 sāmānyavidhirutsargo viśeṣavidhirapavādaḥ
112 gauṇamukhyayormukhye kāryasaṃpratyayo na
tu gauṇe
113 sthitānāmanyākhyānaṃ hi vyākaraṇam
114 yādṛgjātīyasya vipratiṣedho vidhirvāpi
tādṛgjātīyasya
115 yasya sthāne ya ādeśāste tadgrahaṇena gṛhyante
116 śrutānumitayoḥ śrutasaṃbandho balavān
117 nityādantaraṅgaṃ balīyaḥ
118 vidhipratiṣedhayoḥ pratiṣedhavidhirbalavān
iti kātantraparibhāṣāpāṭhaḥ
oṃ pārśvīya namaḥ || ekadeśavikṛtamananyavat

5.2

nāsvaśabdoktatvāt

5.3

yena vidhistadantasya

5.4

arthavadgrahaṇe nānarthakasya

5.5

varṇāntasya vidhiḥ

5.6

anekavarṇaḥ sarvasya

5.7

nirdiśyamānānāmādeśināmādeśāḥ

5.8

sthānivadādeśo'varṇavidhau

5.22

.......ādyantavadekasmin || saptamyā nirdiṣṭe [ pūrvasya

5.23

pañcamyā nirdiṣṭe parasya

5.24

ṣaṣṭhayā nirdiṣṭe ]
svasya

5.57

...bhūtapūrvagastadupacāraḥ || 50||...tadbhede vidhibhedaḥ

5.63

apavādo vidhirbalavān

5.64

vyāplyānato... dattakṣaṇam

5.65

vipratiṣedhe paraṃ kāryam

5.66

pūrvoktaparoktayoḥ parokto vidhirbalavān

5.67

nityānityayornityavidhirbalavān

5.68

antaraṅgabahiraṅgayorantaraṅgo vidhirbalavān

5.69

sāvakāśaniravakāśayorniravakāśo vidhirbalavān

5.70

kṛtākṛtaprasaṅgi yallakṣaṇaṃ tannityam

5.71

lakṣaṇasaṃnipāte tadanurodheṇa kāryam

Linked texts (2)