Paribhashasamgraha 51
Paribhāṣāsaṃgraha 51
- Language
- Sanskrit
Contents
- 51.1 — 3 parts
51.1.1
iti śrīmatkaśyapānvayasaṃbhavāgnihotrikulāvataṃsakāyamānaharibhaṭṭasūnuśrīmadāpājibhaṭṭasūnubhāskaraviracitaḥ paribhāṣābhāskaraḥ samāptigamagat || śubhaṃ bhavatu
40 sakṛdgatau vipratiṣedhe yad bādhitaṃ tad
bādhitameva
41 vikaraṇebhyo niyamo balīyān
42 parānnityaṃ balavat
43 śabdāntarasya prāpnuvan vidhiranityo
bhavati
44 śabdāntarātprāpnuvataḥ śabdāntare prāpnuvanbathānityatvam
45 lakṣaṇāntareṇa prāpnuvan vidhiranityaḥ
46 kvacitkṛtākṛtaprasaṅgamātreṇāpi nityatā
47 yasya ca lakṣaṇāntareṇa nimittaṃ vihanyate na tadanityam
48 yasya ca lakṣaṇāntareṇa nimittaṃ vihanyate tadapyanityam
49 svarabhinnasya prāpnuvan vidhiranityo
bhavati
50 asiddhaṃ bahiraṅgamantaraṅge
51 nājānantarye bahiṣṭvapraklṛptiḥ
52 antaraṅgānapi vidhīn bahiraṅgo lug
bādhate
53 pūrvottaranimittakāryātpūrvamantaraṅgopyekādeśo na
54 antaraṅgānapi vidhīn bahiraṅgo lyabvādhate
55 varṇādāṅgaṃ balīyo bhavati
56 akṛtavyūhāḥ pāṇinīyāḥ
57 antaraṅgādapyapavādo balīyān
[ yena nāprāpte yo vidhirārabhyate sa
tasya bādhako bhavati | ]
58 kvacidapavādaviṣayepyutsargobhiniviśate
59 purastādapavādā anantarān vidhīn
bādhante nottarān
60 madhyepavādāḥ pūrvān vidhīn bādhante
nottarān
61 anantarasya vidhirvā bhavati pratiṣedho
veti
62 pūrvaṃ hyapavādā abhiniviśante paścādutsargāḥ
63 prakalpya cāpavādaviṣayaṃ tata utsargobhiniviśate
64 upasaṃjaniṣyamāṇanimittopyapavāda upasaṃjātanimittamapyutsargaṃ bādhata iti
65 apavādo yadyanyatra caritārthastarhyantaraṅgeṇa bādhyate
66 abhyāsavikāreṣu bādhyabādhakabhāvo
nāsti
51.1.2
67 tācchīlikeṣu vāsarūpavidhirnāsti
68 ktanlyuṭtumunkhalartheṣu vāsarūpavidhirnāsti
69 lādeśeṣu vāsarūpavidhirnāsti
70 ubhayanirdeśe pañcamīnirdeśo balīyān
71 prātipadikagrahaṇe liṅgaviśiṣṭasyāpi
grahaṇam
72 vibhaktau liṅgaviśiṣṭāgrahaṇam
73 sūtre liṅgavacanamatantram
74 nañivayuktamanyasadṛśādhikaraṇe tathā
hyarthagatiḥ
75 gatikārakopapadānāṃ kṛdbhiḥ saha samāsavacanaṃ prāksubutpatteḥ
76 sāṃpratikābhāve bhūtapūrvagatiḥ
77 bahuvrīhau tadguṇasaṃvijñānamapi
78 cānukṛṣṭaṃ nottaratra
79 svaravidhau vyañjanamavidyamānavat
80 halsavaraprāptau vyañjanamavidyamānavat
81 niranubandhakagrahaṇe na sānubandhakasya
82 tadanubandhakagrahaṇe nātadanubandhakasya
83 kvacitsvārthikāḥ prakṛtito liṅgavacanānyativartante
84 samāsāntavidheranityaḥ
85 saṃnipātalakṣaṇo vidhiranimittaṃ tadvighātasya
86 saṃniyogaśiṣṭānāmanyatarāpāye ubhayorapyapāyaḥ
87 tāntrikīke ṇe'ṇhatāni bhavanti
88 dhātoḥ kāryamucyamānaṃ tatpratyaye bhavati
89 tanmadhyapatitastadgrahaṇena gṛhyate
90 lumbikaraṇālumbikaraṇayoralumbikaraṇasya
91 prakṛtigrahaṇe yaṅlugantasyāpi grahaṇam
92 aṅgavṛtte punarvṛttāvavidhiḥ
93-1 saṃśāpūrvakavidheranityatvam
93-2 āgamaśāstramanityam
93-3 gaṇakāryamanityam
93-4 anudāttettvalakṣaṇamātmanepadamanityam
93-5 nambaṭitamanityam
93-6 ātideśikamanityam
93-7,8 sarvavidhibhyo lopavidhirṛtuvidhiśca
balavān
93-9prakṛtigrahaṇe yaṅlugantasyāpi grahaṇam
93-10 vidhau paribhāṣopatiṣṭhate nānuvāde
94 upapadavibhakteḥ kārakavibhaktirbalīyasī
95 anantyavikāre'ntyasadeśasya
51.1.3
96 nānarthake'lontyavidhiranabhyāsavikāre
97 pradhānapradhānayoḥ pradhāne kāryasaṃpratyayaḥ
98 avayavaprasiddheḥsamudāyaprasiddhirbalīyasī
99 vyavasthitavibhāṣayāpi kāryāṇi
kriyante
100 vidhiniyamasaṃbhave vidhireva jyāyān
101 sāmānyātideśe viśeṣātideśaḥ
102 pratyayāpratyayayoḥ pratyayasya grahaṇam
103sahacaritāsahacaritayoḥ sahacaritasyaiva
grahaṇam
104 śrutānumitayoḥ śrutasaṃbandho balavān
105 lakṣaṇapratipadoktayoḥ pratipadoktasyaiva
grahaṇam
106 gāmādāgrahaṇeṣvaviśeṣaḥ
107 pratyekaṃ vākyaparisamāptiḥ
108 kvacitsamudāyepi
109 abhedakā guṇāḥ
110 bādhakānyeva nipātanāni
111 parjanyavallakṣaṇapravṛttiḥ
112 niṣedhāśca balīyāṃsaḥ
113 anirdiṣṭārthāḥ pratyayāḥ svārthe
114 yogavibhāgādiṣṭasiddhiḥ
115 paryāyaśabdānāṃ lāghavagauravacarcā
nādriyate
116 jñāpakasiddhaṃ na sarvatra
117 pūrvatrāsiddhīyamadvirvacane
118 ekarupā ākṛteścaritaḥ prayogo dvitīyarupāstutīyasyāśca na bhaviṣyati
119 saṃprasāraṇaṃ tadāśrayaṃ ca kāryaṃ balavat
120-1 kācid vikṛtiḥ prakṛtiṃ gṛhṇāti
120-2 aupadeśikaprāyogikayoraupadeśikasyaiva grahaṇam
120-3 śitpā śapānukarṣena nirdiṣṭaṃ yad
gaṇena ca
yatraikājgrahaṇaṃ caiva pañcaitāni nayaṅluki
121 padagauravādyogavibhāgo garīyān
122 ardhamātrālāghavena putrotsavaṃ manyante
vaiyākaraṇāḥ
iti śrīnāgeśabhaṭṭakṛtaparibhāṣenduśekharaparibhāṣāpāṭhaḥ samāptaḥ
natvā gurucaraṇayugaṃ smṛtvā brahmākhilātmakaṃ vimalam
racayati śeṣādrisudhīḥ paribhāṣābhāskaraṃ svaśiṣyakṛte
vyākhyānato viśeṣapratipattirna hi saṃdehādalakṣaṇam
51.2
sarvasaṃjñāparibhāṣāviṣayaṃ pakṣadvayam—
yathoddeśaṃ saṃjñāparibhāṣam
51.3
kāryakālaṃ saṃjñāparibhāṣam
51.49
etadevābhipretya ' adhikāro nāma triprakāraḥ | kaścidekadeśasthaḥ sarvaṃ śāstramabhijvalayati '
ityādyuktaṃ bhāṣye ( 1|1
51.5
vā. 4 ) | dīpo yathā prabhādvārā gṛhasthasarvapadārthaprakāśakaḥ, evameṣo'dhikāro'pi svabuddhijananadvārā sarvaśāstropakārakaḥ | etacca
pakṣadvayasādhāraṇaṃ bhāṣyam | pakṣadvaye'pi pradeśaikavākyatayā itaḥ pratīteḥ | tatraitāvānviśeṣaḥ—
yathoddeśapakṣe paribhāṣāpradeśaṃ eva sarvavidhyupasthitipūvarkaṃ tairekavākyatā paribhāṣāṇām
taduktaṃ ' kkidati ca ' ( 1|1
51.12
) iti sūtre kaiyaṭena— ' yathoddeśe pradhānānyātmasaṃskārāya saṃnidhīyamānāni guṇabhedaṃ prayuñjate ' iti | ' kāryakālapakṣe tu tattadvidhipradeśe
paribhāṣābuddhayaikavākyatā ' iti | atra ekadeśasya ityanena tattaddeśe tattadbuddhāvapi tattaddeśīyatvaṃ vārayati | saṃjñāśāstrasya tu kāryakālapakṣe na pṛthagvākyārthabodhaḥ, kiṃ tu pradeśavākyena
sahaiva | ata eva 'aṇo'pragṛhyasya0—' (8|4|57) ityetedakavākyatāpannam 'adaso māt'
(1|1|12) ityetatprati na mutvādi asiddham, asiddhatvasya kāryārthatayā kāryajñānottarameva
pravṛttiḥ kāryajñānaṃ ca pradeśadeśa eveti taddeśasthasyāsiddhatvātpūrvagrahaṇenāgrahaṇāt | evaṃ
tadbodhottarameva virodhapratisaṃdhānaṃ ceti tatratyaparatvameva vipratiṣedhasūtrapravṛttau bījam | ata eva
kāryakālapakṣe 'ayādibhyaḥ paraiva pragṛhyasaṃjñā' (mahābhāṣya1|1|12) iti 'adaso māt'
( 1|1
Linked texts (1)
- Paribhāṣenduśekhara — Nāgeśa Bhaṭṭa 1690, Sanskrit