Paribhashasamgraha 52
Paribhāṣāsaṃgraha 52
- Language
- Sanskrit
52.1
) iti sūtre bhāṣye uktam | ākaḍārādisthapadasaṃjñādiviṣaye tu yathoddeśapakṣa
eveti tatratyaparatvenaiva bādhyabādhakabhāvaḥ | padādipadānāṃ tatra jātaśaktigraheṇaiva tripādyāmapi
vyavahāraḥ | ata eva ' pūrvatrāsiddham ' ( 8|2
52.1-2
) iti sūtre 'paribhāṣāṇāmeva tripādyāmapravṛttimāśaṅkya kāryakālapakṣāśrayaṇena samāhitam 'ityāhuḥ''(paribhāṣenduśekhara pari.2,3)
atredaṃ vaktavyam— kva saptamīnirdeśa ityādyapekṣāyāḥ kimasya prayojanamityādyapekṣāyāḥ
bhaviṣyati kiṃcidanena prayojanamiti sāmānyaprayojanakalpanayā śāntivad bhaviṣyati śāstre
kvacitsaptamīnirdeśa iti sāmānyakalpanayā śāntisaṃbhavena guṇabhūtaparibhāṣādeśe pradhānabhūtasakalatadvidhyupasthitipūvarkamekavākyatvakalpanamanyāyyam | loke hi rājña upakārāpekṣāyāmapi
rājadeśaṃ prati sevako gacchati, na tu rājā sevakadeśam | pradeśaviśeṣākāṅkṣā tu prayojanaviśeṣākāṅkṣāvat kāryakālapakṣeṇaiva śāmyati | api ca pakṣadvaye'pyekavākyatve yathoddeśakāryakālapakṣayorbhedo na syāt | “ kāryakālapakṣe tripādyāṃ paribhāṣāpravṛttirviśeṣaḥ ”
( paribhāṣenduśekhara pari. 2,3 ) ityapyayuktam | tattaddeśaṃ gacchatāṃ tattaddeśasthatve yathoddeśapakṣe'pi svapakṣe paribhāṣādeśaṃ gacchatāṃ tripādīpāṭhitakāryāṇāṃ paribhāṣādeśasthatvena tatra
' pūrvatrāsiddham ' ( 8|2
52.1-3
) ityasyāpravṛttyā yathoddeśapakṣe'pi tripādyāṃ paribhāṣāṇāṃ
pravṛttisaṃbhavāt tattaddeśaṃ gacchatāmapi na tattaddeśasthatvamiti tvadīyakalpanāyāṃ kāryakālapakṣe'pi
tripādyāṃ paribhāṣāpravṛtterdukhapapādatvāt
kiṃ ca pradhānāntyaddeśaṃ gacchanti kiṃ taditarasamastāṅgayuktāni, tadrahitāni vā
ādye ekaṃ kāryaṃ prati anekasya saṃjñāparibhāṣāsyāṅgatayā sarvaviśiṣṭaniṣprayojanānekavākyārthabodhakalpanāpattiḥ | antye bhāṣyoktavākyāparisamāptinyāyena śābdabodhasyaivānupapattyāpattiḥ | iha saptamīnirdeśa ityādivodhakalpane tu yathoddeśakāryakālapakṣayorekākārabodhavādinastavasaṃmataṃ vyarthaṃ ca | yathoddeśapakṣe tattaddeśasthasarvasaṃjñāparibhāṣārthabodhopaskṛtena
kāryakālapakṣe svadeśasaṃnihitasarvasaṃjñāparibhāṣāsahitena pradhānavidhināvābhamatārthabodhajananāt
“ adhikāro nāma triprakāraḥ ( mahābhāṣya 1
52.1-4
49 vā. 4 ) iti bhāṣyaṃ
pakṣadvayasādhāraṇam ” ( paribhāṣenduśekhara pari. 2, 3 ) ityapyayuktam | ‘ ekadeśasthaḥ ’
ityanena tasya yathoddeśapakṣaviṣayatvapratīteḥ | kiṃ ca guṇabhūtaparibhāṣānurodhena pradhānavidhīnāmāvṛttikalpane ‘ gargāḥ śataṃ daṇḍyantām | arthinaśca rājāno hiraṇyena bhavanti | na
ca pratyekaṃ daṇḍayanti ’ ( mahābhāṣya 1|1
52.49
vā. 12 ) iti vṛddhisūtrasthabhāṣyagranthaḥ,
daṇḍaparāyāṃ hi codanāyāṃ ‘ śatasyepsitatamatvātprādhānyam | tacca arthinaśca rājāna ityanena
sūcyate | apādānasthānaprāptā gargāḥ guṇakarma | na ca guṇabhedena pradhānabhedaḥ iti nāvṛttiḥ
śatadaṇḍanasyeti samūhe śatadaṇḍanaṃ samāpyate ’ ( mahābhāṣyapradīpa 1|1
52.5
vā. 4 )
iti tatratyakaiyaṭagranthaśca virudhyeta
‘ kkṅiti ca ’ ( 1|1
52.11
) iti sūtrasthakaiyaṭagranthastu yathoddeśapakṣe pradhānānāṃ
paribhāṣāsaṃnidhibodhako nyāyavirodhāduktabhāṣyakaiyaṭagranthavirodhāccopekṣyaḥ | tathā hi īdūtsūtre
( 1|1
Linked texts (1)
- Paribhāṣenduśekhara — Nāgeśa Bhaṭṭa 1690, Sanskrit