Paribhashasamgraha 62
Paribhāṣāsaṃgraha 62
- Language
- Sanskrit
Contents
- 62.109 — 1 part
62.1
niṃbaddhāni paribhāṣārūpāṇi' (pari. śe. pari. 1) ityuktam ; tathāpi bhāṣyavārttikayoranibaddhānyapi prācīnavyākaraṇasiddhāni vyākhayātṛparaṃparayābhiyuktaiḥ smaryamāṇāni sautrajñāpakānumoditāni nāpramāṇībhavitumarhanti | ata eva 'maṇīvādīnāṃ pratiṣedhaḥ' iti tu
munitrayānuktatvādaprāmāṇikamiti sautrajñāpakābhāvo'pi aprāmāṇyajñāpakatvena kaiyaṭādibhiruktaḥ | vṛddhisūtre bhāṣye 'pramāṇabhūta ācāryo darbhapavitrapāṇiḥ śucāvavakāśe prāṅmukha upaviśya mahatā praṇidhānena sūtrāṇi praṇayati sma | tatrāśakyaṃ varṇenāpyanarthakena
bhavitum | kiṃ punariyatā sūtreṇa' (1|1
62.86
mahābhāṣya) iti sāmānyata ācāryavacasāṃ
sārthakyamuktam | tatra yadyatsūtroktaṃ bhāṣyavārttikakṛdbhyāṃ pratyākhyāyate tasya prayojanāntaraṃ
paraṃparāprāptamabhiyuktairavigānena yatra varṇyate tatra bhāṣyavārttikayostadudvarṇanaṃ tatprayojanaṃ na
bhavatīti prayojanaviśeṣapratyākhyāne tātparyam | prayojanāntaraṃ tvabhiyuktaiḥ kathyamānaṃ
yadi bhāṣyavārttikābhyāṃ na virudhyate tadā tadapi pramāṇameva | yatra tu tairapi prayojanāntaraṃ nocyate, tatra naiṣphalyameveti yuktam
yattu— pratyākhyātānāmadṛṣṭārthapārāyaṇādau viniyoga iti, tadavicāritaramaṇīyam | adṛṣṭaṃ hi vedaikamramāṇakam | na ca īdṛśāni pāṇinīyāni vākyāni paṭhet
iti vedo'sti, pāṇineḥ sāditvena tataḥ pūrvametadvedasyābodhakatvaprasaṅgāt | yadyapi
'brāhmaṇena niṣkāraṇo dharmaḥ ṣaḍaṅgo vedo'dhyeyo jñeyaśca' (mahābhāṣya ā01) iti
bhāṣyoktā śrutiḥ pramāṇaṃ bhavet, tathāpi sā dṛṣṭaprayojanā | adhyayanasaṃskṛtena vedena
phalavadarthāvabodhaṃ saṃpādayediti vedatve tasyā arthāttadaikyarūpyāya vyākaraṇatve'pi dṛṣṭasādhutvapratipattirūpaprayojanavattvameva yuktam | na tvadṛṣṭārthatvam | 'yasya dṛṣṭaṃ na labhyeta
syāttasyādṛṣṭakalpanā' iti nyāyāt | kiṃ ca adṛṣṭārthatvaṃ kalpyamānamapi aṅgatvapramāṇena kalpyeta | aṅgatvaṃ ca vyākaraṇatvādinā | vyākaraṇatvaṃ ca śabdasādhutvapratipattiprayojakaśabdatvam | na ca tat śabdasādhutvapratipattyanupayogiṣu pratyākhyātapadeṣu vidyate yena teṣāṃ tādṛśaśrutibalādadṛṣṭārthatā kalpyeta | īdṛśaścārtho bhāṣyānukto nyāyāpetaśca tvayā kalpyamāno yadi prāmāṇikaḥ, tarhetadvyākaraṇaprāmāṇyopajīvyānāṃ pūrvavyākaraṇapaṭhitavacanānāṃ bhāṣyānuktānāmapi sautrajñāpakasiddhatvenābhiyuktaparaṃparayā varṇyamānānāmarthānāmaprāmāṇikatvavacanaṃ teṣu mātsaryamātranibandhanamiti dik
prakṛtigrahaṇe yaṅlugantasyāpi grahaṇam
62.87
vidhau paribhāṣā nānuvāde
62.87-2
vyavādidaṇḍaḥśabdānto yo bahuvrīhistato ṅībityarthāt dvividhorṇātsyāpi sidhyati
anityatvaphalaṃ tu 'aco rahābhyāṃ dve ' (8|4|46) ityatra aco'vyavahitaparasyāṃ
rephahakārābhyāmityarthalābhaḥ | tena kiṃ hvalayatītyādau vakārāderanena na dvitvam
yattu—"udāttasvaritayoḥ0 (8|2|4) ityādau 'vyaṅaḥ saṃprasāraṇam0'(6|1|13)
iti sūtrabhāṣyoktarītyā 'allopo'naḥ' (6|4|134) ityādau caitasyā vyabhicārāt
bhāṣyānuktatvācca | sthānasaṃbandho'nayā paribhāṣayā na labhyate ityarthasya 'ṣaṣṭhī sthāneyogā'
(1|1|49) iti sūtre bhāṣye spaṣṭamuktatvena tvaduktajñāpakāsaṃbhavācca | tatra sthānegrahaṇaṃ tu spaṣṭārthameva | kiṃ ca vidhau paribhāṣeti pravādaḥ ' iko guṇavṛddhī '
(1|1|3) 'acaśca' (1|2|28) ityanayorvidhīyata ityadhyāhāramūlakaḥ | anyatra tu
nāsyāḥ phalam " (pari. śe. pari. 93. 10) iti navyoktam, tadasat, anityatvādasyāḥ 'udāttasvaritayoḥ0' (8|2|4) 'allopo'naḥ' (6|4|134) ityanayoriṣṭasiddheḥ | bhāṣyānuktatvaṃ tu na doṣa ityuktam | ' uraṇ raparaḥ ' (1|1|51) iti sūtre
'siddhaṃ tu prasaṅge raparatvāt ' (1|1|51vā.) iti vārttikavyākhyāne bhāṣyakṛtā 'sthāne'
ityanuvartate | sthānaṃ ca prasaṅgaḥ | yadyevamādeśo'viśeṣito bhavati | ādeśaśca viśeṣitaḥ | katham | dvitīyaṃ sthānagrahaṇamanuvartate | tatraivamabhisaṃbandhaḥ kariṣyate 'uḥ sthāne
aṇ sthāne' iti vadatā etadvacanasya sūcanāt kaiyaṭena tatra spaṣṭamuktatvācca sthānasaṃbandhasya 'ṣaṣṭhī sthāneyogā' (1|1|49) iti paribhāṣālabhyatvābhāve'pi 'vyākhyānato
viśeṣapratipattiḥ0' ( paribhāṣā 1 ) iti paribhāṣālabhyatvasya tasminneva sūtre bhāṣye
spaṣṭatayā jñāpakatvasaṃbhavācca | etena sthānegrahaṇaṃ spaṣṭārthamityapāstam| 'iko guṇavṛddhī'
(1|1|3) 'acaśca' (1 2|28) ityanayoḥ sūtrayorvidhīyata ityadhyāhāre gauravāt
mānābhāvācca uktaparibhāṣayaiva tatphalalābhāt 'kṅiti ca' ityādau vyavahite'pi
niṣedhapravṛtterapi etatparibhāṣāphalatvāt 'acaḥ parasmin—' iti sūtre vyavahitapūrvājāde'sya sthānivattvalābhasyaitatparibhāṣāphalatvāt | tatphalaṃ tu pratidīvnetyatra 'cchvoḥ0'
(6|4|19) ityūṭho'bhāvaḥ | tasmānnātra neṣyate, tatrānityatvena samādhānamiti dik
62.88
upapadavibhakteḥ kārakavibhaktirbalīyasī
62.89
tena 'namaskṛtya hṛṣīkeśam' ityatra 'namaḥsvasti0' (2|3|16) iti caturthī
anantyavikāre'ntyasadeśasya
62.90
rephasyaivāntyasadeśatvam | dakārasyāntyasadeśatvābhāvena tatraitatparibhāṣāyā apravṛttiprasaṅgāt | videḥ śyetatparibhāṣodāharaṇabhāṣyavirodhaprasaṅgācca | anantaścetyudāharaṇamapi
yajādiparatvenāno viśeṣaṇādbhāṣye dūṣitam | aṅgasyaiva pratyayaṃ pratyutthitākāṅkṣatvāduktavākyārthavarṇanaṃ na nyāyyamiti bhāṣyadūṣaṇamapyavicāritaramaṇīyam | aṅgasya pratyayasāmānyaṃ prati utthitākāṅkṣatve'pi yajādipratyayaṃ prati tasya tathātvābhāvāt | tenāṅgaviśeṣaṇe prayojanābhāvācca | na cānantakṣabhyāmityādau allopavāraṇaṃ tatprayojanam
'bhasya' (6|4|129) ityadhikāreṇa tatra bhasaṃjñābhāvādeva tadvāraṇasiddheḥ | tasmāt
kāryakālapakṣāśrayeṇopasthāpyamānaṃ yañīti padaṃ svasārthakyāya ana eva viśeṣaṇaṃ bhavatīti bhāṣyābhiprāyāt | mimājiṣatītyudāharaṇamapi bhāṣye dūṣitam | kṛtāyāṃ vṛddhau
abhyāsahrasvapravṛtteriti
yattu— paratvādabhyāsakāryeṣu pravṛtteṣu paścādvṛddhipravṛttau sakṛtpravṛttatvāt punarhrasvo
durlabha iti bhāṣyadūṣaṇaṃ tadapyayuktam | vṛddhirhyantaraṅgā, mṛjeraṅgasya vṛddhividhānāt
aṅgākṣiptapratyaye tadvidhāne'pi 'sanyaṅoḥ' (6|1|9) iti dvitvāpekṣayā antaraṅgatvameva
pratyayagrahaṇaparibhāṣayā dvitvasyāpi prakṛtipratyayasāpekṣatvāt prathamaikājapekṣatvena dvitvaṃ
bahiraṅgameva | sampre'pi paratvād vṛddhau kṛtāyāṃ paścādvitvamiti vṛddheḥ sakṛtpravṛttatvānna
punarabhyāsākāre'pi prāptiriti samādhāne sthite, vyaktipakṣamāśritya ikāravyaktiviṣayakaśāstrasya prāgapravṛttatvātpunaḥ pravṛttiḥ syādityabhiprāyeṇa vārttikakāreṇa prayojanamuktam | vyaktipakṣāśrayaṇe 'śadeḥ śitaḥ' (1|3|60) iti sūtrabhāṣyoktarītyā etadvṛddhivyaktiviṣayakahrasvaśāstrasya prāgapravṛttatvātpunaḥ pravṛttiriti bhāṣye samāhitam | jātipakṣāśrayaṇe vṛddheḥ prākpravṛttatvānnābhyāse vṛddhiḥ prāpnoti | vyaktipakṣāśraye tu punarhrasvapravṛttyā iṣṭaṃ sidhyatīti tadāśayaḥ | evaṃ hi bhāṣye na kiṃciddūṣaṇam | evamupapattisahānapi bhāṣyagranthān tatra tatra dūṣayata upapattiśūnyānbhāṣyagranthānāśritya prācāṃ
granthādūṣayataḥ pam̐rasyonmattakelirśivāstāṃ tāvat | iyaṃ ca paribhāṣā prayojanābhāvānna svīkāryā | ata eva 'na saṃprasāraṇe0' (6|1|37) iti sūtre bhāṣye 'naitasyāḥ paribhāṣāyāḥ prayojanāni santi' ityuktam | etatsūtrasādhyaprayojanāni na santītyartha iti
tadarthakathanaṃ tu saṃkoce mānābhāvādayuktam | bhāṣye apratyākhyātāprayojanasyānupanyāsāt
nānarthake'lontyavidhiranabhyāsavikāre
62.91
pradhānāpradhānayoḥ pradhāne kāryasaṃpratyayaḥ
62.92
avayavaprasiddheḥ samudāyaprasiddhirbalīyasī
62.93
sāmānyātideśe viśeṣānatideśaḥ
62.94
pratyayāpratyayayoḥ pratyayasyaiva grahaṇam
62.95
sahacaritāsahacaritayoḥ sahacaritasyaiva grahaṇam
62.96
śrutānumitayoḥ śrutasaṃbandho balīyān
62.97
lakṣaṇapratipadoktayoḥ pratipadoktasyaiva grahaṇam
62.98
gāmādāgrahaṇepvaviśeṣaḥ
62.99
pratyekaṃ vākyaparisamāptiḥ
62.100
samudāye vākyaparisamāptiḥ
62.101
abhedakā iha śāstre guṇāḥ
62.102
bādhakāni nipātanāni
62.103
parjanyavallakṣaṇapravṛttiḥ
62.103-2
iti sūtre bhāṣye 'saṃprasāraṇapūrvatve samānāṅgamrahaṇam' iti codayitvā, śekaddharmyamityatra
saṃprasāraṇapūrvarūpaṃ na bhavatīti tasya prayojanamuktvā, 'kāryakṛtatvādvā siddham' iti
pratijñāya, sakṛt śāstraṃ kṛtamiti kṛtvā punarne bhaviṣyatītyupapādya, 'viṣama upanyāsaḥ'
ityādinā 'tasmādaparihāraḥ' ityantena sakṛtkāryasya kṛtatvāditi samādhānaṃ dūṣitam
kaiyaṭenāpi—'śāstrasyāsminviṣaye pravṛttatvātpunaḥ pravṛttyabhāvaḥ' iti parihārābhiprāyamuktvā, 'phalabhede punaḥ śāstraṃ pravartata eva' iti dūṣaṇagranthasyābhiprāya uktaḥ
'sici vṛddhiḥ0' (7|2|1) iti sūtrasthabhāṣyaṃ tu jātipakṣāśrayeṇa neyam
'sahipahorodavarṇasya' (6|3|112) iti sūtre varṇagrahaṇasāmarthyādapyayamarthaḥ sādhayituṃ
śakyate | taddhi prāgeva vṛddhipravṛttyartham | yadi ātve kṛte 'saṃprasāraṇācca' (6|1|108)
iti sūtrabhāṣyoktarītyā vyaktibhedātpunarvṛddhiḥ pravarteta, tarhi prākpravṛtteḥ prayojanābhāvāt
vyarthaṃ tatsyāt | yadi vyaktibhede'pi niyamena sakṛdeva śāstrapravṛttiḥ syāt, tarhi 'na
saṃprasāraṇe saṃprasāraṇam' (6|1|37) iti sūtram, 'dhyaṅḥ saṃprasāraṇam0' (6|1|13)
itisūtrasthabhāṣyam, 'saṃprasāraṇācca' (6|1|108) itisūtrasthabhāṣyam, 'ciṇo luk'
(6|4|104) itisūtrasthabhāṣyam, 'sadeḥ śitaḥ' ( 1|3|60) iti sūtre 'astu
śabdāntarasyākṛta āditi kṛtvā punarāṭ bhaviṣyati' iti bhāṣyaṃ ca virudhyeta | tasmādatra
navyokto lakṣaṇasya sakṛtpravṛttiniyamo'yukta iti dik
62.104
niṣedhāśca balīyāṃsaḥ
62.105
yattu—'niṣedhāśca balīyāṃsaḥ' iti paṭhitvā "antaraṅgādupajīvyādapi balīyāṃsa
ityarthaḥ | tena 'syandū prasravaṇe' ityasmālluṭi syantsyatītyatra sakārādiviśeṣāpekṣatvādātmanepadābhāvanimittatvācca 'na vṛdbhyaścaturbhyaḥ' ( 7|2|59) iti niṣedhasya bahiraṅgatvena antaraṅgatvādvṛddhilakṣaṇasya iḍvikalpasyāpravṛttiḥ | antaraṅgāpekṣayāpi pratiṣedhasya
balīyastvāt | caturgrahaṇaṃ tu bhāṣye pratyākhyātam | ata eva 'nājjhalau' (1|1|10)
ityatra savarṇasaṃjñāyā vikalpo na | itarathā upajīvyatvāttena 'na tau paśau karoti'
ityatra mīmāṃsakoktarītyā vikalpāpattiḥ | vidhyunmūlanāya pravṛtterasyā bījam" (pari.
śe. pari. 112) iti navyairuktam, tadayuktam | 'vṛdbhyaḥ' iti bahuvacananirdeśena vṛtādiṣu sarveṣu 'na vṛdbhyaścaturbhyaḥ (7|2|55) iti niṣedhena pravartitavyamiti kalpanena
anirdiṣṭārthāḥ pratyayāḥ svārthe bhavanti
62.106
pūrvatrāsiddhīyamadvirvacane
62.107
ekasyā ākṛteścaritaḥ prayogo dvitīyasyāstṛtīyasyāśca
na bhaviṣyati
62.108
saṃprasāraṇaṃ tadāśrayaṃ ca kāryaṃ balavat
62.109
śitpā śapānubandhena nirdiṣṭaṃ yadgaṇena ca
yatraikājgrahaṇaṃ caiva pañcaitāni na yaṅluki
62.109.p1
ca | udāharaṇāni nirdeśopanyāsenohituṃ śakyāni | idaṃ ca 'ekāca upadeśe'nudāttāt'
(7|2|10) iti sūtre ekājgrahaṇena ekadeśānumatidvārā jñāpyata iti siddhāntakaumudyām
yattu "ekājgrahaṇaṃ vadhiṣyāvṛttyartham | na ca vadhiḥ sthānyupadeśe ekājeveti
vācyam | sākṣādupadeśasaṃbhavena etadviṣaye sthānyupadeśāgrahaṇāt | upadeśāvacchedena
ekāca ityarthācca | kiṃ cottarārthamekājgrahaṇam | ata eva jāgaritavānityādau upadeśe
ugantatvamādāya 'śryukaḥ kiti' (7|2|11) iti niṣedho na | tatra upadeśa ityanuvṛttiśca stīrṇamityādāvinniṣedhāyeti spaṣṭamākare | na ca bhāṣye yaṅlugante bebhiditetyādāviṭpravṛttyartham ' upadeśe'nudāttādekācaḥ śrūyamāṇāt ' ityarthe tanna 'sanīṭpratiṣedhaḥ' iti doṣopanyāsavat yaṅluki doṣānupanyāsena tatrediṣṭa iti vācyam
idviṣaye yaṅluko'nabhidhānena cchandasi sarvavidhīnāṃ vaikalpikatvena cādoṣāt | anyathā
ekājgrahaṇaṃ kimarthamiti praśnasya uttaratra jāgatyarthamiha ca vadhyarthamityuttarasya ca bhāṣye
nirālambanatvāpatteḥ | na cārdhadhātukākṣiptadhātoraikāca iti viśeṣaṇam | evaṃ bibhitsatītyādāvuttarakhaṇḍasya dhātoraikāttvamastyeva | uttarakhaṇḍe astintvat | tacca 'dayateḥ0'
(7|4|9) iti sūtre bhāṣye spaṣṭam | evaṃ ca prakṛtabhāṣyāsaṃgatiriti vācyam, ākṣepe
ākṣiptasyānvaye ca mānābhāvāt | aṅgatvaṃ tu viśiṣṭa eveti 'ekāco dve0' (6|1|1)
iti sūtre bhāṣye spaṣṭam | dhātutvaṃ tu uttarakhaṇḍa eva, ata eva 'ekāco baśaḥ0'
(8|2|37) iti sūtre dhātoravayavo ya ekāc iti vaiyadhikaraṇyānvaye gardhapsiddhiḥ
prayojanamuktaṃ bhāṣye, na tvajarghā iti | ajarghāḥ bebhidītītyādau śyanśabamādayastu
'carkarītaṃ ca' ityādau pāṭhāt yaṅlugante gaṇāntaraprayuktavikaraṇasyāprāptyā na bhavanti
chāndasatvādeva kāryāntarāṇāmapi cchandasi dṛṣṭaprayogeṣu adṛṣṭanāmabhāvo bodhyaḥ
bhāṣāyāṃ tu tādṛśānāmabhāva eva | śtipśabadinirdeśāstu 'bhṛñāmit' (7|4|73)
ityādiṣvat " (pari. śe. pari. 120-3) iti navyoktam
tanna vadhiṣyāvṛttyarthamekājgrahaṇamityayuktam | ayudāttanipātanasāmarthyena tadvyāvṛtterbhāṣyakaiyaṭayoḥ spaṣṭatvāt | tathā ca 'ekācaḥ0' (7|2|10) iti sūtre bhāṣyam'vadha iṭpratiṣedhaḥ prāpnoti - vadhiṣīṣṭeti | naiṣa doṣaḥ | āyudāttanipātanasāmarthyāt
hantyupadeśaviṣayānudāttatvāccātra iṭpratiṣedho na bhavati | na hyantāyudāttatvaṃ prayogasamavāyi, sati śiṣṭena pratyayasvareṇa bādhāt' iti | 'aca ityekācavivakṣayā' ityā-
Linked texts (1)
- Paribhāṣenduśekhara — Nāgeśa Bhaṭṭa 1690, Sanskrit