Paribhashasamgraha 8
Paribhāṣāsaṃgraha 8
- Language
- Sanskrit
8.1
) ityādīni sūtrāṇi niyamārthadraṣṭavyāni
8.2
kāryakālaṃ saṃjñāparibhāṣam
8.42
kāryasya vidheḥ vidhisūtrasya vā kālo nāma pāṭhaḥ | pradeśa iti yāvat
saṃjñāparibhāṣāviṣaye kāryasya pradeśa eva tāsāṃ pradeśo bhavati tameva cāvalambya tāsāmitarairvidhisūtraiḥ saha paurvāparyaṃ vyākhyāyate | tathā ca ‘ rātsasya ’ ( 5|4
8.41
) ‘ skāndasya
samaḥ ’ ( 5|4
8.44
) ‘ jhalo jhali ’ ( 5|4
8.5
) ityādayo ye pañcamīṣaṣṭhīsaptamīnirdeśāste
gauṇamukhyayormukhye ca
8.6
lakṣaṇapratipadoktayoḥ pratipadoktasyaiva grahaṇaṃ na tu lākṣaṇikasya
8.7
gāmādāgrahaṇeṣvaviśeṣaḥ
8.8
mṛdgrahaṇe liṅgaviśiṣṭasyāpi grahaṇam
8.9
parimāṇagrahaṇe na kālaparimāṇaṃ gṛhyate
8.10
ubhayagatiriha bhavati
8.11
ekadeśavikṛtamananyavat
8.12
prakṛtivadanukaraṇaṃ bhavati
8.13
anukaraṇaśabdā anukāryaśabdairarthavantaḥ
8.14
vyapadeśivadekasmin
8.15
tanmadhyapatitastadgrahaṇena gṛhyate
8.16
subasuporekādeśaḥ subvadbhavati
8.17
mṛdamṛdorekādeśo mṛdvadbhavati
8.18
tyātyasaṃbhave tyasya grahaṇam
8.19
dhugrahaṇe dhvādeḥ samudāyasya grahaṇam
8.34
kvipadaṃ vyarthaṃ bhavati | tajjñāpayati dhātorgrahaṇe tadādeḥ kāryavijñānam | tena ' kṛkāmi0 '
( 8|3
8.19-2
) ityādisūtreṇa ayaskṛtam, ayaskāraḥ ityādau sarvaṃ siddham | anyathā
ayaskṛt ityādāveva tat syāt
8.20
prakṛtigrahaṇe yaṅlugantasyāpi grahaṇam
8.21
varṇaikadeśā varṇagrahaṇena na gṛhyante
8.22
ekānubandhagrahaṇe na dvyanubandhakasya
8.23
niranubandhakasya grahaṇe na sānubandhakasya
8.24
nirviśyamānasyādeśā bhavanti
8.25
tadāgamāstadgrahaṇena gṛhyante
8.26
tadādeśāstadgrahaṇena gṛhyante
8.27
anantyavikāre antyasadeśasya
8.28
antyābhāve antyasadeśasya kāryam
8.29
nimittakāryaṃ na nimittasya
8.30
ubhayata āśrayaṇe na tadantādavaḥ
8.31
dhoḥ svarūpagrahaṇe tatpratyaye vijñānam
8.32
yena nāvyavadhānaṃ tena vyavahitepi
8.33
bhāvini bhūtavadupacāraḥ
8.34-2
arthavaśādvibhaktipariṇāmaḥ
8.35
nānubandhakṛtaṃ halantatvam
8.36
ekānubandhakṛtamanityam
8.37
anityamāgamaśāsanam
8.38
nānarthakente'lontyavidhiḥ
8.39
saṃnipātalakṣaṇo vidhiranimittaṃ tadvighātasya
8.40
śapā tipānubandhena nirdiṣṭaṃ yad gaṇena ca
yatraikājgrahaṇaṃ kiṃcit pañcaitāni na yaṅlugi
8.41-2
sṛtkārye nivṛtte punarne tannimittam
8.42-2
saṃniyogaśiṣṭānāmanyatarāpāye ubhayorapyabhāvaḥ
8.43
avayavanāśināmataḥ svaṃ na bhavati
8.44-2
)
ṇapyapyakṛtaṃ bhavati
8.45
varṇāśraye nāsti lpāśrayam
8.46
dvitve kartavye ṇau kṛtaṃ sthānivadbhavati
8.47
kau naṣṭaṃ na sthānivat
8.48
pūrvatrāsiddhe na sthānivat
8.49
sphādikhalatvaṇatveṣu nāsti
8.50
iṣṭatodhikārāṇāṃ pravṛttinivṛttī
8.51
dvirbaddhaṃ subaddhaṃ bhavati
8.52
tyagrahaṇe yasmātsa tadādergrahaṇam
8.53
saṃjñāvidhau tyagrahaṇe tadantavidhirnāsti
8.54
mṛdgrahaṇe na tadantavidhiḥ
8.55
satyavidhau na tadantavidhiḥ
8.56
ugitkāryaṃ varṇakāryaṃ ca tadantādapi bhavati
8.57
susarvārdhadikśabdebhyo janapadasya
8.58
prāgvataḥ saṃkhyāpūrvapadānāṃ tadantagrahaṇamanuvi
8.59
tyagrahaṇe cākāyaḥ
8.60
vyāvityadhikāre tyagrahaṇaṃ svarūpagrahaṇameva
8.61
strītyagrahaṇāneṣyate
8.62
bhavati strītyaprakaraṇe tadantavidhiḥ
8.63
goradhikāre tadantasya ca
8.64
dhātvadhikāre tadantavidhirapyasti
8.65
kṛdgrahaṇe gatikārakapūrvasyāpi grahaṇam
8.66
atulyabalayoḥ spardho na bhavati
8.67
pūrvatrāsiddhe nāsti spardho'sattvāduttarasya
8.68
na yoge yogo'siddho'pi tu prakaraṇe prakaraṇamasiddhaṃ bhavati
8.69
ābhīyācchāstrasya kvacitsiddhatā
8.70
pūrvatrāsiddhīyamadvitve
8.71
lavidhirbalavān
8.72
varṇād gāvaṃ balīyaḥ
8.73
sakṛdgate paranirṇaye bādhito bādhita eva
8.74
punaḥ prasaṅgavijñānād vidhiḥ
8.75
hyavikāreṣvapavādā utsargānna bādhante
8.76
śīlādiṣu ṇvyādayo na bhavanti
8.77
paranityavicāraṇe bhavennityam
8.78
kṛtākṛtaprasaṅgi nityam
8.79
yasya ca lakṣaṇāntareṇa nimittaṃ vihanyate na tadanityam
8.80
nityāccāntaraṅgam
8.81
alpāśrayamantaraṅgaṃ bahvāśrayaṃ bahiraṅgam
8.82
ekapadāśrayatvenāntaraṅgatvam
8.83
ekapadāśrayatvenāntaraṅgānapi jagdhyādividhīn bahiraṅgaḥ lyādeśo bādhate
8.84
pūrvottarapadayoḥ kāryamantaraṅgamapyekādeśaṃ bādhate
8.85
antaraṅgānapi vidhīn bahiraṅga ub bādhate
8.86
antaraṅgānapi vidhīn bahiraṅgaḥ lyādeśo bādhate
8.87
asiddhaṃ bahiraṅgamantaraṅge
8.88
akṛtavyūhāḥ pāṇinīyāḥ
8.89
tasmādapyanavakāśaṃ yat
8.90
utsargādapavādaḥ
8.91
prakalpya vā'pavādaviṣayaṃ tata utsargobhiniviśate
8.92
purastādapavādā anantarān vidhīn bādhante nottarān
8.93
madhyepavādāḥ pūrvān vidhīn bādhante nottarān
8.94
guṇapradhānabhāvena prakṛtistyaśca tyārthaṃ saha brūtaḥ
8.95
svārthikāḥ prakṛtaliṅgasaṃkhye anuvartante
8.96
kvacitsvārthikāḥ prakṛtiliṅgasaṃkhye ativartantepi
8.97
nañivayuktamanyasadṛśādhikaraṇe tathā hyarthagatiḥ
8.98
pūrvaṃ dhāturnā yujyate paścāt sādhanavācinā pratyayena
8.99
yatkriyāyuktastaṃ prati gatisaṃjñako bhavati
8.100
tivākkārakāṇāṃ prāk subutpatteḥ kṛdbhiḥ savidhiḥ
8.101
pradhānasya sāpekṣasyāpi vṛttiḥ
8.102
sāpekṣasyāpi nañaḥ savidhirbhavati
8.103
sarvanāmno vṛttimātre puṃvadbhāvaḥ
8.104
vāgvibhakteḥ kārakavibhaktirbalīyasī
8.105
liṅgamaśiṣyaṃ lokāśrayatvāt
8.106
viśeṣyavalliṅgavacanāni bhavanti viśeṣaṇānām
8.107
ḍalayoḥ samānaviṣayatvaṃ smaryate
8.108
arthavacchabdarūpamanekāntāt sidhyati