<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.paribhasa.tantrayukti.1.p6 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Theory and terminology](https://indike.org/pramana/in.med.paribhasa) › [Tantrayukti](https://indike.org/pramana/in.med.paribhasa.tantrayukti) › 1.p6

# Tantrayukti 1.p6

Tantrayukti 1.p6

- **Language:** Sanskrit

### [1.p6](https://indike.org/pramana/in.med.paribhasa.tantrayukti.1.p6)

tatra piṇḍavyākhyā nāma - saṅkṣepatayā sūtrarūpeṇādhyāyādīnāṃ vyākhyā. yathā- rūpendriyasvaracchāyāpraticchāyākriyādiṣu. anyeṣvapi ca bhāveṣu prākṛteṣvanimittataḥ.. vikṛtiryā samāsena riṣṭaṃ taditi lakṣayet. ityanena sakariṣṭādhyāya samāsa uktaḥ.  
2 padavyākhyā nāma - yatpadānāṃ chedaṃ kṛtvoccāraṇam. yathā - atha ataḥ āyuṣkāmīyaṃ adhyayaṃ vi ākhyāsyāmaḥ. iti saptapadaṃ sūtraṃ pūrvaṃ vyākhyātam.  
3 padārthavyākhyā nāma teṣāmeva padānāṃ vivaraṇam. yathā atha śabdaṃ ānantarye adhikāre vā ataḥ śabdo hetāvityādi.  
4 adhikaraṇavyākhyā nāma yadvastukṛtamārabhya tadanuṣaṅgeṇa vyākhyānamārabhyate. yathā- athāto dinacaryādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ. iti pratyutya brāhme muhūrta uttiṣṭhetsvastho rakṣārthamāyuṣaḥ. ityādinā saiva dinacaryā vivṛtya vyākhyāyate savistarā.  
5 prakaraṇavyākhyā nāma yasminnarthe sūtre vā prakṛtenāprakṛtaṃ sādhyate yathā - trilavaṇādye cūrṇe guṇānuktvā'bhayākhye evamāha samānaṃ pūrveṇa iti. tatra samānaguṇatā vyākhyātā.  
6 arthavyākhyāna nāma yatra prakaraṇe sūtre vā svabhāvasyopavarṇanaṃ kriyate. tadyathā - prakṛtirucyate svabhāvaḥ. sa punarāhārauṣadhadravyāṇāṃ svabhāviko gurvādiguṇayogaḥ. tadyathā- māṣamudgayoḥ sūkaraiṇayośca.  
7 kṛcchravyākhyā nāma - yatra leśata uktānāmavispaṣṭānāṃ prakaraṇe sūtre vā arthānāṃ yatnata udbhāvanaṃ kriyate. tadyathā- anuyāyātpratipadaṃ sarvadharmeṣu madhyamām. iti leśato bruvāṇaḥ śāstrakāraḥ sarveṣu hetuliṅgauṣadhādiṣu madhyamā pratipadāśrayaṇīyeti sūcayati.  
8 phalavyākhya nāma - yatra vastuni bahuṣvaniścitārtheṣvekīyamateṣu prastuteṣu vastusārabhūtaṃ svamataṃ svamarthamupanikṣipyaikīyamatāni tasminneva svamate'ntarbhāvaṃ nayati. yathā dvādaśa prasṛto nirūhaḥ kāryaḥ ityeke. mātrāṃ tripalikāṃ kuryāt snehamākṣikayoḥ pṛthak. ityādyanye. tadetāni matāni doṣauṣadhabalāpekṣayā svamatāntarbhāvitāni pramāṇāni ca. yathoktaṃ- doṣauṣadhādibalataḥ sarvametatpramāṇayet. anyonyaviruddhamapi samyaṅnirūḍhaliṅgaṃ tu nāsambhāvya nivartayet.. iti.  
9 uccitakavyākhyā nāma- yasmin sūtre nidarśanabhūtānyudāharaṇāni tantrāntaḥ samākṛṣyārthaḥ śasyate. yathā- pṛthivyādiṣu ca mahābhūtasaṃjñā sthāpitā rasādiṣu ca dhātusaṃjñā niveśitā. rasāsṛṅmāṃsamedo'sthimajjaśukrāṇi dhātavaḥ. iti. punarucyate- parasparopasaṃstambhāddhātusnehaparamparā. iti. atra kiṃ dhātorgrahaṇena bhūtānyapi dhātuśabdavācyāni bhavanti iti.  
10 nyāsavyākhyā nāma - yasminnadhikāre vartamāne tenādhikaraṇārthena sahitaṃ sambandhamabhivīkṣyānyasyārtho vinikṣipyate. yathā -dṛśyante bhagavan kecidātmavanto'pi rogiṇaḥ. iti hitāhitavibhāgasya phalaṃ prati saṃśayamabhivikṣya na cikitsā'cikitsā ca tulyā bhaviturmahati. ityādinā uttaraṃ datvā tenaiva prasaṅgenānyo'rtho nikṣipyate. yathā - etattadamṛtaṃ sākṣājjagadāyāsavarjitam. yāti halāhalatvaṃ tu sadyo durbhājanasthitam.. iti. evamanyeṣāmapyarthānāṃ sambandhamavadhāryaṃ vyākhyā'rthārhā kalpanīyā.  
11 prayojanavyākhyā nāma- yatsūtramabhidhīyamānaṃ svārthasya niṣpattau nimittabhāvamupaiti. yathā - ukto'ṅgavibhāge'nekadhā sirāvistaraḥ. na ca tena sirāvistaraṇoktena kiñcidihopakāro dṛśyate. yadi prakaraṇāvasare prayojanamidaṃ brūyāt ityavedhyavibhāgārthaṃ pratyaṅgaṃ varṇitāḥ sirāḥ. etadarthaṃ sirāvaraṇaṃ pravṛttam.  
12 anulomyaṃ nāma

- [Previous: 1.p5](https://indike.org/pramana/in.med.paribhasa.tantrayukti.1.p5)
- [Next: 1.p7](https://indike.org/pramana/in.med.paribhasa.tantrayukti.1.p7)
- [Up: 1](https://indike.org/pramana/in.med.paribhasa.tantrayukti.1)

## Linked texts (2)

- [Carakasaṃhitā](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.caraka.3.1.22) — Agniveśa (Āyurveda) & Caraka, Sanskrit
- [Aṣṭāṅgasaṃgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha.28.56) — Vāgbhaṭa, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.paribhasa.tantrayukti.1.p6](https://indike.org/pramana/in.med.paribhasa.tantrayukti.1.p6) · Pramāṇa
