<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.paribhasa.tantrayukti.1.p9 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Theory and terminology](https://indike.org/pramana/in.med.paribhasa) › [Tantrayukti](https://indike.org/pramana/in.med.paribhasa.tantrayukti) › 1.p9

# Tantrayukti 1.p9

Tantrayukti 1.p9

- **Language:** Sanskrit

### [1.p9](https://indike.org/pramana/in.med.paribhasa.tantrayukti.1.p9)

9 tantrasaṃjñā nāma - yatkismiścidarthe madhye vyākhyāyamāne svatantrasiddhodāharaṇaṃ tatpramāṇārthamucyate. yathā- navajvare kaṣāyā apakveṣu doṣeṣu varjanīyā uktāḥ tataḥ pakveṣu doṣeṣu laṅghanādyaiḥ praśasyate. kaṣāyo doṣaśeṣasya pācanaḥ śamano'thavā.. iti  
viśeṣavacanāttatra svarasādeḥ pañcavidhasya kaṣāyasya pratiṣedhaḥ prasaktaḥ. tataḥ svataṃntrasaṃjñayā viśeṣaḥ pratiṣidhyate- tiktaḥ pitte viśeṣeṇa prayojyaḥ kaṭukaḥ kaphe. ityādi. tasmāt svatantrasaṃjñayā tiktakaṭukaṣāyau niṣiddhau pañcavidhayā svarasādikalpanayā.  
10 prakṛtaṃ nāma - ūṣakastutthakaṃ hiṅgu kāsīsadvayasaindhavam. ityauṣadhādhikārāt saindhavaṃ lavaṇaṃ natvaśvādikam.  
11 samānatantrapratyayo nāma- yatsādhyasya kasyacidarthasya sādhanāyānupalabhyamāne svatantrād pratyaye samānebhyastantrebhyaḥ pratyayaḥ iti. udāharaṇaṃ yathā- nīcalomanakhaśmaśruḥ ityācāreṣūktam. iyadbhiriyadbhirdinaiḥ keśanakhaśmaśrūṇyavatārya nīcalomādinā bhavitavyamiti noktam. tato vyākhyākārāḥ kṣārapāṇiprabhṛtayaḥ prasiddhā daśarātreṇa keśādīnāṃ saṃgrahamiti niścinvanti. munistvādīt- tribhiḥ pakṣasya keśaśmaśrulomanakhān saṃhārayet. iti.  
12 paratantrapratyayo nāma yasyārthasya prasiddhito na svakīyamudāharaṇaṃ śakyamabhidhātuṃ nāpyanyebhyo bhiṣaktantrebhyaḥ. tatastasmin dvaye praratantrādudāharaṇaṃ kalapyate. yathā - kālārthakarmaṇāṃ yogo hīnamithyātimātrakaḥ. samyaggogaśca vijñeyo rogārogyaikakāraṇam.. ityuktam. yogasya ca lakṣaṇaṃ noktaṃ tantre anyatra vā bhiṣaktantre tatra bauddhatantrapratyayena niścīyate- svahetubhyaḥ śītoṣṇādilakṣaṇena kālasyotpattireva yogaḥ. iti.  
13 hetuhetukadharmo nāma - yo hetuhetukena dharmo jñāyate. yathā- pittātisāriṇaḥ pittalātisevanāt pittamudriktaṃ raktātisārāya na cirādasya bhaviṣyatītyanumīyate samarthasya hetoḥ svakāryasyāvyabhicārāt.  
14 kāryakāraṇadharmo nāma - yatra kāryasaṃjñayā kāraṇaṃ nirdiśyate kāraṇasaṃjñayā vā kāryaṃ tatra kāryasaṃjñayā tāvatkāraṇaṃ nirdiśyate. yathā doṣā api rogaśabdaṃ labhante. tatra doṣāḥ kāraṇaṃ- sarveṣāmeva rogāṇāṃ nidānaṃ kupitā malāḥ. iti vacanāt. na cedānīṃ doṣo roga iti vyapadiśyamānaḥ kāraṇe doṣe kāryaṃ roga upacarito bhavati. evaṃ kāryakāraṇasaṃjñayā nirdiśyate.  
15 ādyantaviparyayo nāma - yathā- annasvarūpavijñānaṃ prāptamujjhitvā pānameva prathamamuktaṃ dravadravyavijñānaṃ kuvatā toyadīnāṃ pañcānāṃ vargāṇāmalpavaktavyatvat. samudropamatayā śāstrasyānupūrvasukhāvagāhanārthaṃ pūrvaṃ hyalpaṃ sukhenāvagāhyate paścātprabhūtamiti nyāyāt.

- [Previous: 1.p8](https://indike.org/pramana/in.med.paribhasa.tantrayukti.1.p8)
- [Next: 1.p10](https://indike.org/pramana/in.med.paribhasa.tantrayukti.1.p10)
- [Up: 1](https://indike.org/pramana/in.med.paribhasa.tantrayukti.1)

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.paribhasa.tantrayukti.1.p9](https://indike.org/pramana/in.med.paribhasa.tantrayukti.1.p9) · Pramāṇa
