Pramāṇa · Search · About · API

Ashvayurveda 16

Aśvāyurveda 16

Language
Sanskrit

Contents

16.1

ghoḍākā vega (pāin)
guṇānāmiha sarveṣāṃ guṇo vegamayo'dhikaḥ
aśvānāṃ śasyate tajjñairaśvajñānavicakṣaṇaiḥ

16.2

saṃvāhana vidhānena prakāśe yāntyasaṃśayam
tasmāt sarvaprayatnena vego jñeyaśca vājinām

16.3

avāhitā vinaśyanti vinaśyantyativāhitāḥ
aśvānāṃ vāhanaṃ pathyaṃ sānurāgañca mokṣaṇam

16.4

adhamā madhyamāste syurmadhyamāśca tathottamāḥ
uttamāścottamā bhūyo vāhyamānāsturaṃgamāḥ

16.5

rūḍhamaśvavidāṃ śreṣṭhaṃ rūḍhe sarvaṃ pratiṣṭhitam
rūḍhena tu vihīnasya lakṣaṇaṃ cāpyalakṣaṇam

16.6

rūpāvartagaticchāyā satvavarṇavayobalam
javahīnasya vāhasya sarvameva nirarthakam

16.7

gaterdhanyataro varṇo varṇāddhyanyataraḥ svaraḥ
svarāddhyanyataraṃ satvaṃ sarvaṃ satve pratiṣṭhitam

16.8

laghutvaṃ mātṛdoṣeṇa pitṛdoṣeṇa jāḍyatā
daurbalyaṃ svāmidoṣeṇa svadoṣo nāsti vājinām

16.6-2

javo hi sapteḥ prathamaṃ vibhūṣaṇam
trapāṃganāyāḥ kṛṣatā tapasvinaḥ
dvijasya vedo'tha munerapi kṣamā
parākramaḥ śastrabalopajīvinaḥ

16.10

ākarṣanniva gāṃ vamanniva khuraiḥ paścādarddhamudyanniva
svīkurvanniva khaṃ pivanniva diśo vāyuṃ samaśnanniva
sāṃgāraprakarān spṛśanniva mahīṃ chāyāmamarṣanniva
cañcaccāmaravījyamānavadanaḥ śrīmān hayo dhāvati

16.11

alakṣitagatāgatai mṛgadṛśāṃ kaṭākṣairiva
kṣaṇānunayaśītalaiḥ praṇayakelikopairiva
suvṛttamasṛṇottarairmṛgadaśāmurojairiva
tvadīyaṃturagairalaṃ dharaṇicakramākramyate

16.12

yeṣāṃ dīpaśikhopamāni nayanāntyuddhrānti ca śyenavad
grīvākrauñcanibhā vibhāti ca samā pādāḥ samaṃgopamāḥ
vego vāyurivātha vānarasamaṃ syādvāraṇaprekṣitam
śaṃkhakrauñcamṛgendradundubhighanavyāghrebhatulyasvanaḥ

16.13

vaktre ye hariṇādhipapratinibhā vyāghropamā vāhubhiḥ
āvartaiścaśubhaiḥ pradhānakulajāḥ susnigdhavarṇaprabhāḥ
uṣṭrākṣāḥ priyadarśanāśca subhagāḥ śvāsaiḥ sugandhāśca ye
dhanyāstai jayarājyavittasukhadā saṃvāhakā bhūpateḥ

16.13.p1

iti śrīnakulakṛte'śvacikitsite vegavarṇanaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ

Linked texts (2)