Ashvayurveda 17

Aśvāyurveda 17

Language: Sanskrit

17.22 — 1 part

17.1

ghoḍā caḍhne tarīkā
athātaḥ saṃpravakṣyāmi hayārohaṇamuttamam
yena vijñānamātreṇa revantenopamīyate

17.2

calakisalayapādaḥ karṇamadhyaikadṛṣṭiḥ
na calati kaṭideśe āsane saṃsthitaśca1
hayahṛdayagatijñaḥ sthānadaṇḍāvapātī
sakhalu turagayoktā mānyate2 pārthivendraiḥ

yo3 nityaṃ dṛḍhamuṣṭihastalaghukaḥ krodhānalairvarjitaḥ
satyaikasthirabuddhirmadhyamatanuḥ4 śāstrasthatatvajñakaḥ5
kāledaṇḍanipātaviśramayutaḥ tāmbūlavaktrānvita—6
stvevaṃ7 lakṣaṇasaṃyuto hayarūho rājyādhipaiḥ pūjyate

17.4

uru sthirau yasya calau ca pādau
trikonnataṃ saṃhatamāsanañca
sa vājivāhaḥ kathitaḥ pṛthivyāṃ
śeṣā narāḥ bhāravahā' hayānām

17.5

prājñaḥ satva valotsāhī dṛḍhaḥ sarvāṃgasauṣṭhavaḥ
jitaśītātapālasyo jitāyāso jitāsanaḥ

17.6

hayakālavalaprāṇajavakāmādhvayogavit
śāntopacārasārajño raṇakrīḍāsu śikṣitaḥ

17.7

vājināṃ hṛdayajñaśca sthāne daṇḍanipātavit
duṣṭāśvadamane dakṣaḥ sarvakleśasahaḥ śuciḥ

17.8

grāsauṣadhānnapānīye paravyūhāvalokane
ripusainyapraveśe ca nirgame kuśalo'stravit

17.6-2

yaśca rogavikārajño yaśca dhārā vicāravit
dhanuḥkuntāsiśaktijñaḥ so'śvavāhaḥ prakīrtitaḥ

17.10

vaktre skandhe mukhe koṣṭhe gātre sakthnośca tāḍayet
unmārgo yadi bhraṣṭo'śvo mūḍhaḥ skhalati hreṣate

17.11

kupite1 pucchasaṃsthāne bhrānte jānudvayaṃ tathā
sarvathā2 prāptadaṇḍasya daṇḍamekaṃ nipātayet

17.12

hreṣaṇe skandhamuddiṣṭaṃ skhalite jaghanāntaram
bhīte vakṣasthalaṃ hanyāt vaktrañconmārgagāminam

17.13

asthāne tāḍito vājī bahūn3 doṣān pradarśayet
tāvadbhavanti4 te doṣā yāvajjīvatyasau hayaḥ

17.14

daṇḍenābhibhavedvāhānnāroheddaṇḍavarjitān1
daṇḍo hi sādhanaṃ tīvraṃ padaṃ2 daṇḍāt prajāyate

17.15

tulāvaduddhṛtā valgā nātyuccā nātilambitā
doṣaṃ dṛṣṭvā tu kartavyā tīryagākuñcitā ślathā

17.16

kaṭiṃ sapteśca śaithilyādvahamānasya tāḍayet
yadyad praskhalitaṃ gātraṃ tatra daṇḍaṃ pradāpayet

17.17

akāladaṇḍapātācca3 akālagrahamokṣaṇāt
akālahiṃsā ghātācca tena vājī na dhāvati

17.18

āsanaṃ śithilaṃ yasya svaro yasya na bhīṣaṇaḥ
laghuprahāradātā ca vājī tasya na dhāvati

17.16-2

sarvalakṣaṇasaṃpannaḥ sarvadoṣavivarjitaḥ
kulaśīlabalopetaḥ4 kathamaśvo na dhāvati

17.20

gatirekā plutā cānyā1 caturākhyā tṛtīyākā2
vegasandhi caturthī3 ca dhārā vegagatistathā

17.21

ślatharā gārtha veṣasya4 cancalasya trikoṇataḥ
nityamudyatadaṇḍasya tasya vājī na dhāvati

17.22

dhārā tu pancamī proktā na śṛṇoti na paśyati
sarvakarmakṣamo vājī tasmāttāṃ parivarjayet

17.22.p1

iti śrīnakulakṛte'śvacikitsate ārohaṇādhyāyo nāma aṣṭamo'dhyāyaḥ

Linked texts (5)

Aśvavaidyaka — Jayadatta Sūri, Sanskrit
Śārṅgadharapaddhati — Śārṅgadhara, Sanskrit
Śivatattvaratnākara — Basappa Nāyaka 1684, Sanskrit
Śukranīti (Śukrācārya) — Śukrācārya, Sanskrit
Nītikalpataru — Kṣemendra, Sanskrit