Ashvayurveda 18
Aśvāyurveda 18
- Language
- Sanskrit
Contents
- 18.57 — 1 part
18.p1
navaum̐ adhyāyaḥ
18.p2
ṛtucaryā
18.2
saṃkocayejjayaṃ tāvad yāvat kārmukapañcakam
tadūrdhvaṃ maṇḍalairyojyo gomūtrāttadanantaram
18.3
ṛjuvṛttanuvṛttā1 ca gomūtrā sarvakarmasu
yujyamānāni2 dṛśyante prāyaśo hi vicakṣaṇaiḥ
18.4
śālihotramuniproktā caryā ṣoḍaśa vājinām
tāsāmanupayogitvānna kṛtaḥ saṃgraho mayā
18.5
tīkṣṇastvekena mudito dvābhyāṃ bhadrastu dhāvati
stribhirdaṇḍaistadā mandaḥ kramāt ṣaṣṭhābhitāḍanaiḥ
18.6
tīkṣṇāśvabhadramandānāṃ pradhāno java ucyate
sopyanenaiva mārgeṇa saṃvibhajyo vijānatā
18.7
avāhitā vinaśyanti sarvakarmakṣamā hayāḥ
kṛśā vyādhi parītāṃgā jāyante'tyantavāhanāt
18.8
balaṃ kāyo vayo bhūmiḥ kālaḥ satvamataḥ kramāt
kuryādekāntare yogañcātiyogo hi doṣavān
18.6-2
tacca lokaprasiddhaṃ hi voddhavyaṃ yatnato budhaiḥ
hayavāhanavaijñānī narendraiḥ pūjyate sadā
18.10
dhāvito ye guṇāḥ saptervakṣamāṇānnibodha tān
śālihotrādi śāstrāṇāṃ vyāyāmaphalasambhavān
18.11
sthiramāṃso bhārasaho laghugātraḥ parākramī
dīptāgniśca suśīlaśca vyāyāmenopajāyate
18.12
satpatho vinayī prīto nirdoṣastāpavarjitaḥ
vedavitsādicittajña ukto dhāvati tiṣṭhati
18.13
śubhāvartagaticchāyābalaśīlasamanvitam
gandhavarṇasvarotkaṇṭhasārapuṇḍravibhūṣitam
18.14
evaṃvidhaṃ samāruhya devattāṃśaṃ hayaṃ nṛpaḥ
jitvā ripukulaṃ bhuṅkte niḥśaṃko'tha vasundharām
18.15
javaḥśreṣṭhasturaṃgānāmuttamādhamamadhyamaḥ
trividho'pi tathā bhinno javabhedaḥ sa ucyate
18.16
yavodarairaṣṭasaṃkhyairaṃgulaṃ parikīrtitam
hastaśca taiścaturviṃśaiḥ kārmukaṃ taiścaturguṇaiḥ
18.17
akṣṇornimeṣaṇaiḥ kāṣṭhā aṣṭalaghvakṣaraṃ tathā
mātrā jñeyā pramāṇaiśca pūrvaproktā tapodhanaiḥ
18.16-2
mātrā ṣoḍaśakenāśvo yo dhāvati dhanuḥśatam
tamaśvamuttamaṃ vidyādvāyuvegaṃ mahājavam |18
yathottamajavā vāhā tathāśvā madhyamādhamāḥ
caturastryadhikāṃ vṛddhiṃ mātrāṇāṃ lakṣaṇaṃ budhāḥ
18.20
nabhasyāśvayuje māsi bhārādhvānaṃ javaṃ tyajet
vajrāgni sadṛśaṃ pittaṃ śramāt kupyati vājinām
18.21
kāryeṇaiva mahān kiñcit yujyo nabhasi kārtike
hemante śiśire yogaṃ vasante ca yathecchayā
18.22
śleṣmakṣayāt ślathaṃ gātraṃ na grīṣme vāhayeddhayam
bālo vṛddha kṛśo rogī dattasneho mahābalī
18.23
pūrṇātirikta koṣṭhañca gurviṇīṃ na ca vāhayet
samāṃ ca vipulāṃ caiva kiñcitpāṃśusamanvitām
18.24
ekānte vijane caiva raṃgabhūmiṃ hayaṃ nayet
sāndrāñcaiva sukaṭhināṃ pāṣāṇodakagartikām
18.25
tṛṇakāṣṭhasamāyuktāṃ raṃgabhūmiṃ vivarjayet
viṇmūtraṃ kārayedaśvaṃ krośa krośadvayāntare
18.26
vāri dadyād yathākāmaṃ ghāsamuṣṭiñca cārayet
anyathā1 doṣajātāni tāni vakṣyāmi tatvataḥ
18.26-2
gurūviṣṭabdhagātraśca chinnaśvāsī ca kampate
durmanā ruddhaviṇmūtraḥsarvakarmākṣamo hayaḥ
18.28
gūḍhameḍhronnatagrīvo raktamehī gurūklamaḥ
kṣutṛṣṇāvṛtaśuṣkāsyacchāyāṃ prāpya vitiṣṭhati
18.26-3
tarjanairhanyamāno'pi vidhunoti śiraḥ param
muhurvinamate pṛṣṭhaṃ padamekaṃ na gacchati
18.30
bhārāddhānopariśrāntaṃ śanaiḥ saṃkrāmayet pathi
nāvatāritaparyāṇaṃ dūramārgasamāgatam
18.31
muktapucchāgrabandhasya khalīnaṃ nāvatārayet
mardayitvāsya gātrāṇi pāṃśumadhyeṣuvivartayet
18.32
snānapānāvagāhanca pratipānaṃ sabhojanam
sarvaṃ krameṇa kartavyamanyathā doṣasambhavaḥ
18.33
raktapittasamīrotthamanyāstambhodarāmayaḥ
hṛdrogā vātaśūlāni śītoṣṇodakapānataḥ
18.34
raktapittaharaṃ deyaṃ pratipānaṃ guḍaudanam
raktapittasamīrotthaṃ dātavyaṃ śarkarodakam
18.35
jīvanaṃ vātapittaghnaṃ vṛṣyaṃ valyatamaṃ tataḥ
sarvarogaharo'śvānāṃ madhu jāṃgalako rasaḥ
18.36
svacchāktañca ghṛtaṃ kṣīraṃ vāriyuktaṃ turaṃgamaḥ
pītvā hi nirharedddoṣān śramabhārādhvasaṃbhavān1
18.37
dharmārthakāmā vijayo yaśaḥśrīśobhāsukhaṃ jñātijanaiścapūjā
raṇe nimittāni śubhāvahāni
nṛpasyacaivaṃ vinivedayanti
18.38
pratyūṣakāle ca dinaṃ nirīkṣya vahni dvijaṃ pūrṇaghaṭaṃ kumārīm
chatraṃ dhvajaṃ cāmara darpaṇaṃ ca tuṣṭañca dṛṣṭvā turagaṃ jayāya
18.39
śrutvā tu śaṃkhāmbudavedavākyaṃ puṇyāha māṃgalyaśivasya gītam
hreṣaṃ nimittaṃ bhavati svanena dhruvaṃ jayaṃ tatra raṇe narāṇām
18.40
sandhayā'ṅghrighātana khureṇa mahīṃ nihanti hresanti ya svāmimukhaṃ nirīkṣya
pradakṣiṇāvartavikīrṇapucchā jayāvahāste samare nṛpāṇām
18.41
vicchinnadīnasvaragadgadā ye aśruplutabhinnapurīṣamūtrāḥ
alpamānā dinakṛnnirīkṣyaḥ parājayaṃ te kathayanti yuddhe
18.42
anyāpadeśaṃ1 ca vahanti dīnāḥ savyetaraṃ cakra vikīrṇapucchāḥ
sugyāsanādīn parivarjayante parājayaṃ te kathayanti bhartuḥ
18.43
vinānimittaṃ rasayatyabhīkṣṇaṃ ākuncitā vyāpitamakṣikāṃgāḥ
dhyāyanti vātaiśca na codvijante bhayāvahāste samare nṛpāṇām
18.4-2
śokaṃ śīlaṃ bhayaṃ lajjāmālasyaṃ caivamādiṣu
śūkalo na vijānīyādalaṃ paryāṇavāraṇaiḥ2
18.45
sthāṇukaṇṭakavṛkṣaiśca sudhā khadira kaṇṭakaiḥ
svāmighātāyacādatte teṣāṃ rūpamidaṃ śṛṇu
18.46
vānarolūkamārjāratarakṣugaṇḍalocanāḥ
gatirvā asuraistulyā sthūlameḍhraśirānvitāḥ
18.47
lambauṣṭhakarṇanāśāraca kṛṣṇahīnādhikadvijāḥ1
vicchinnaprothagaṇḍā ye bhrukuṭīcitramehanāḥ
18.48
etai doṣāstathānye'pi śūkalāśva samudbhavāḥ
khalānāmiha rājendra vaktuṃ śakyā na mādṛśaiḥ
18.46-2
lakṣyaṃ pradhānamityeke cānye lakṣaṇamāśritāḥ
lakṣyalakṣaṇameteṣāṃ tenedaṃ duṣkaraṃ viduḥ
18.50
avyāptiratisaṃkṣepādativyāptiśca vistarāt
munīnāmekavākyatvād brūyāmaḥ sthitiduṣkarāḥ
18.51
satvavarṇagaticchāyāsvarasthāna vayaḥ kulam
puṣpaṃ puṇḍrakanāmāni doṣaṃ vā javalakṣaṇam
18.52
evaṃ lakṣaṇasaṃyuktā dṛśyante śukalā hayāḥ
lakṣaṇena vihīnā ye nirdoṣā syuḥ pradhāvitā
18.53
hayarohasya kā cintā lakṣaṇaiḥ śubhaninditaiḥ
tenātra nakṛto'smābhirhayalakṣaṇavistaraḥ
18.54
hayavāhanavijñānaṃ kautukāhitabuddhayaḥ
anāyāsena gṛhlanti paraṃ hṛṣṭā ime janāḥ
18.55
calāsanaṃ kaṣā rāgāḥ pāṇighātapratodanam
paṃdapraghātasaṃjñāni doṣo yai rūpajāyate
18.56
kāmāt kopādbhayānmohāddarpāccaiva madāśrayāt
pathyāṇārohadoṣācca dūṣyante'śvā nisargataḥ
18.57
śrīyukta sāmantanarendravanditam
raṇe hyārohavarābhinanditam
dharmārthakāmādi yaśaḥ pradhānamitthaṃ kṛtaṃ vāhanaśāstravistaram
18.57.p1
iti śrīnakulakṛte'śvacikitsite vāhanādhyāyo nāma navamo'dhyāyaḥ
Linked texts (3)
- Aśvavaidyaka — Jayadatta Sūri, Sanskrit
- Śivatattvaratnākara — Basappa Nāyaka 1684, Sanskrit
- Śārṅgadharapaddhati — Śārṅgadhara, Sanskrit