Pramāṇa · Search · About · API

Ashvayurveda 18

Aśvāyurveda 18

Language
Sanskrit

Contents

18.p1

navaum̐ adhyāyaḥ

18.p2

ṛtucaryā

18.2

saṃkocayejjayaṃ tāvad yāvat kārmukapañcakam
tadūrdhvaṃ maṇḍalairyojyo gomūtrāttadanantaram

18.3

ṛjuvṛttanuvṛttā1 ca gomūtrā sarvakarmasu
yujyamānāni2 dṛśyante prāyaśo hi vicakṣaṇaiḥ

18.4

śālihotramuniproktā caryā ṣoḍaśa vājinām
tāsāmanupayogitvānna kṛtaḥ saṃgraho mayā

18.5

tīkṣṇastvekena mudito dvābhyāṃ bhadrastu dhāvati
stribhirdaṇḍaistadā mandaḥ kramāt ṣaṣṭhābhitāḍanaiḥ

18.6

tīkṣṇāśvabhadramandānāṃ pradhāno java ucyate
sopyanenaiva mārgeṇa saṃvibhajyo vijānatā

18.7

avāhitā vinaśyanti sarvakarmakṣamā hayāḥ
kṛśā vyādhi parītāṃgā jāyante'tyantavāhanāt

18.8

balaṃ kāyo vayo bhūmiḥ kālaḥ satvamataḥ kramāt
kuryādekāntare yogañcātiyogo hi doṣavān

18.6-2

tacca lokaprasiddhaṃ hi voddhavyaṃ yatnato budhaiḥ
hayavāhanavaijñānī narendraiḥ pūjyate sadā

18.10

dhāvito ye guṇāḥ saptervakṣamāṇānnibodha tān
śālihotrādi śāstrāṇāṃ vyāyāmaphalasambhavān

18.11

sthiramāṃso bhārasaho laghugātraḥ parākramī
dīptāgniśca suśīlaśca vyāyāmenopajāyate

18.12

satpatho vinayī prīto nirdoṣastāpavarjitaḥ
vedavitsādicittajña ukto dhāvati tiṣṭhati

18.13

śubhāvartagaticchāyābalaśīlasamanvitam
gandhavarṇasvarotkaṇṭhasārapuṇḍravibhūṣitam

18.14

evaṃvidhaṃ samāruhya devattāṃśaṃ hayaṃ nṛpaḥ
jitvā ripukulaṃ bhuṅkte niḥśaṃko'tha vasundharām

18.15

javaḥśreṣṭhasturaṃgānāmuttamādhamamadhyamaḥ
trividho'pi tathā bhinno javabhedaḥ sa ucyate

18.16

yavodarairaṣṭasaṃkhyairaṃgulaṃ parikīrtitam
hastaśca taiścaturviṃśaiḥ kārmukaṃ taiścaturguṇaiḥ

18.17

akṣṇornimeṣaṇaiḥ kāṣṭhā aṣṭalaghvakṣaraṃ tathā
mātrā jñeyā pramāṇaiśca pūrvaproktā tapodhanaiḥ

18.16-2

mātrā ṣoḍaśakenāśvo yo dhāvati dhanuḥśatam
tamaśvamuttamaṃ vidyādvāyuvegaṃ mahājavam |18
yathottamajavā vāhā tathāśvā madhyamādhamāḥ
caturastryadhikāṃ vṛddhiṃ mātrāṇāṃ lakṣaṇaṃ budhāḥ

18.20

nabhasyāśvayuje māsi bhārādhvānaṃ javaṃ tyajet
vajrāgni sadṛśaṃ pittaṃ śramāt kupyati vājinām

18.21

kāryeṇaiva mahān kiñcit yujyo nabhasi kārtike
hemante śiśire yogaṃ vasante ca yathecchayā

18.22

śleṣmakṣayāt ślathaṃ gātraṃ na grīṣme vāhayeddhayam
bālo vṛddha kṛśo rogī dattasneho mahābalī

18.23

pūrṇātirikta koṣṭhañca gurviṇīṃ na ca vāhayet
samāṃ ca vipulāṃ caiva kiñcitpāṃśusamanvitām

18.24

ekānte vijane caiva raṃgabhūmiṃ hayaṃ nayet
sāndrāñcaiva sukaṭhināṃ pāṣāṇodakagartikām

18.25

tṛṇakāṣṭhasamāyuktāṃ raṃgabhūmiṃ vivarjayet
viṇmūtraṃ kārayedaśvaṃ krośa krośadvayāntare

18.26

vāri dadyād yathākāmaṃ ghāsamuṣṭiñca cārayet
anyathā1 doṣajātāni tāni vakṣyāmi tatvataḥ

18.26-2

gurūviṣṭabdhagātraśca chinnaśvāsī ca kampate
durmanā ruddhaviṇmūtraḥsarvakarmākṣamo hayaḥ

18.28

gūḍhameḍhronnatagrīvo raktamehī gurūklamaḥ
kṣutṛṣṇāvṛtaśuṣkāsyacchāyāṃ prāpya vitiṣṭhati

18.26-3

tarjanairhanyamāno'pi vidhunoti śiraḥ param
muhurvinamate pṛṣṭhaṃ padamekaṃ na gacchati

18.30

bhārāddhānopariśrāntaṃ śanaiḥ saṃkrāmayet pathi
nāvatāritaparyāṇaṃ dūramārgasamāgatam

18.31

muktapucchāgrabandhasya khalīnaṃ nāvatārayet
mardayitvāsya gātrāṇi pāṃśumadhyeṣuvivartayet

18.32

snānapānāvagāhanca pratipānaṃ sabhojanam
sarvaṃ krameṇa kartavyamanyathā doṣasambhavaḥ

18.33

raktapittasamīrotthaman‍yāstambhodarāmayaḥ
hṛdrogā vātaśūlāni śītoṣṇodakapānataḥ

18.34

raktapittaharaṃ deyaṃ pratipānaṃ guḍaudanam
raktapittasamīrotthaṃ dātavyaṃ śarkarodakam

18.35

jīvanaṃ vātapittaghnaṃ vṛṣyaṃ valyatamaṃ tataḥ
sarvarogaharo'śvānāṃ madhu jāṃgalako rasaḥ

18.36

svacchāktañca ghṛtaṃ kṣīraṃ vāriyuktaṃ turaṃgamaḥ
pītvā hi nirharedddoṣān śramabhārādhvasaṃbhavān1

18.37

dharmārthakāmā vijayo yaśaḥśrīśobhāsukhaṃ jñātijanaiścapūjā
raṇe nimittāni śubhāvahāni
nṛpasyacaivaṃ vinivedayanti

18.38

pratyūṣakāle ca dinaṃ nirīkṣya vahni dvijaṃ pūrṇaghaṭaṃ kumārīm
chatraṃ dhvajaṃ cāmara darpaṇaṃ ca tuṣṭañca dṛṣṭvā turagaṃ jayāya

18.39

śrutvā tu śaṃkhāmbudavedavākyaṃ puṇyāha māṃgalyaśivasya gītam
hreṣaṃ nimittaṃ bhavati svanena dhruvaṃ jayaṃ tatra raṇe narāṇām

18.40

sandhayā'ṅghrighātana khureṇa mahīṃ nihanti hresanti ya svāmimukhaṃ nirīkṣya
pradakṣiṇāvartavikīrṇapucchā jayāvahāste samare nṛpāṇām

18.41

vicchinnadīnasvaragadgadā ye aśruplutabhinnapurīṣamūtrāḥ
alpamānā dinakṛnnirīkṣyaḥ parājayaṃ te kathayanti yuddhe

18.42

anyāpadeśaṃ1 ca vahanti dīnāḥ savyetaraṃ cakra vikīrṇapucchāḥ
sugyāsanādīn parivarjayante parājayaṃ te kathayanti bhartuḥ

18.43

vinānimittaṃ rasayatyabhīkṣṇaṃ ākuncitā vyāpitamakṣikāṃgāḥ
dhyāyanti vātaiśca na codvijante bhayāvahāste samare nṛpāṇām

18.4-2

śokaṃ śīlaṃ bhayaṃ lajjāmālasyaṃ caivamādiṣu
śūkalo na vijānīyādalaṃ paryāṇavāraṇaiḥ2

18.45

sthāṇukaṇṭakavṛkṣaiśca sudhā khadira kaṇṭakaiḥ
svāmighātāyacādatte teṣāṃ rūpamidaṃ śṛṇu

18.46

vānarolūkamārjāratarakṣugaṇḍalocanāḥ
gatirvā asuraistulyā sthūlameḍhraśirānvitāḥ

18.47

lambauṣṭhakarṇanāśāraca kṛṣṇahīnādhikadvijāḥ1
vicchinnaprothagaṇḍā ye bhrukuṭīcitramehanāḥ

18.48

etai doṣāstathānye'pi śūkalāśva samudbhavāḥ
khalānāmiha rājendra vaktuṃ śakyā na mādṛśaiḥ

18.46-2

lakṣyaṃ pradhānamityeke cānye lakṣaṇamāśritāḥ
lakṣyalakṣaṇameteṣāṃ tenedaṃ duṣkaraṃ viduḥ

18.50

avyāptiratisaṃkṣepādativyāptiśca vistarāt
munīnāmekavākyatvād brūyāmaḥ sthitiduṣkarāḥ

18.51

satvavarṇagaticchāyāsvarasthāna vayaḥ kulam
puṣpaṃ puṇḍrakanāmāni doṣaṃ vā javalakṣaṇam

18.52

evaṃ lakṣaṇasaṃyuktā dṛśyante śukalā hayāḥ
lakṣaṇena vihīnā ye nirdoṣā syuḥ pradhāvitā

18.53

hayarohasya kā cintā lakṣaṇaiḥ śubhaninditaiḥ
tenātra nakṛto'smābhirhayalakṣaṇavistaraḥ

18.54

hayavāhanavijñānaṃ kautukāhitabuddhayaḥ
anāyāsena gṛhlanti paraṃ hṛṣṭā ime janāḥ

18.55

calāsanaṃ kaṣā rāgāḥ pāṇighātapratodanam
paṃdapraghātasaṃjñāni doṣo yai rūpajāyate

18.56

kāmāt kopādbhayānmohāddarpāccaiva madāśrayāt
pathyāṇārohadoṣācca dūṣyante'śvā nisargataḥ

18.57

śrīyukta sāmantanarendravanditam
raṇe hyārohavarābhinanditam
dharmārthakāmādi yaśaḥ pradhānamitthaṃ kṛtaṃ vāhanaśāstravistaram

18.57.p1

iti śrīnakulakṛte'śvacikitsite vāhanādhyāyo nāma navamo'dhyāyaḥ

Linked texts (3)