Ashvayurveda 19
Aśvāyurveda 19
- Language
- Sanskrit
Contents
- 19.51 — 1 part
19.p1
daśauṃ adhyāyaḥ
19.p2
dhātuparīkṣā
19.1
athātaḥ saṃpravakṣyāmi dhātūnāṃ lakṣaṇaṃ param
yena vijñānamātreṇa jñāyante rogasambhavāḥ
19.2
raktadoṣāttadā vājī prāpnotyeva mahāmayān
tasmāt sarvaprayatnena raktaṃ jñeyaṃ vicakṣaṇaiḥ
19.3
āṣāḍhasamaye prāpte śirāmokṣeṇa kṛtsnaśaḥ
tena1 saṃśodhayate raktaṃ vājināṃ doṣasambhavam
19.4
tataḥ śuddhaśarīro'tha piṇḍādyaiścavalīkṛtaḥ2
śrāvaṇe śaṣpamāsādya3 vajravat sudṛḍho bhavet
yadi4 raktādhiko vājī sasyamaśnāti5 karhicit
19.5
raktāt sañjāyate pittaṃ tato6 nāśamavāpnuyāt
raktādhikaḥ śvāsapuṭaḥ7 snehādyai sasyamatti cet8
19.6
saṃprāpya6 śleṣmamacirāddhyo nāśamavāpnuyāt
hīnarakto yadā sasyaṃ rūkṣośnāti turaṃgamaḥ
19.7
tadā vāyu paraṃ prāpya sadyo nāśamavāpnuyāt
tatredaṃ lakṣaṇaṃ proktaṃ raktakopa10 samudbhavam
19.8
dhātūnāmapi sarveṣāṃ jñeyañcihnaṃ vicakṣaṇaiḥ
pittaraktaprakopeṇa yadā saṃpīyate hayaḥ
19.6-2
tadā kaṇḍūtimāsādya kaṣate satataṃ vapuḥ
chāyāṃ vāñchati yatnena viśeṣeṇa jalāśrayam
19.10
muhurvāñchati pānīyamāhārañca viśeṣataḥ
evaṃ vātottha raktena jñātvāśvampīḍitaṃ tataḥ
19.11
śirāmokṣaṃ vidhāyaiva dadyātsakaṭukaṃ guḍam
tataḥ śudvimavāpnoti nīrogaḥ saṃprapadyate
19.12
pittāsṛgdūṣito vājī yadi cāśrūṇi muñcati
netrānte pāṇḍuratvañca sadyo mṛtyumavāpnuyāt
19.13
netrayorlakṣaṇaṃ proktaṃ pittaraktasamudbhavam
śleṣmaraktaprakopeṇa yadā saṃpīḍayate hayaḥ
19.14
adhovakro bhavennityaṃ kāsate ca muhurmuhuḥ
āhāraṃ na ca gṛhṇāti notsāhaṃ kurute kvacit
19.15
navindati kaśāghātaṃ1 na ca pārṣṇi na cāsanam
nāsāgreṇa kṣipettoyaṃ vahirgharmañca2 vāñchati
19.16
tasyāpi śodhayitvāsṛgdadyācchuṇṭhyā yutaṃ guḍam3
sarvaṃ raktantataḥ śudhvā niḥśeṣaṃ4 samavāpnuyāt
19.17
vājinaḥ śleṣmaraktābhyāṃ dūṣitasya sadā5 bhavet
netrānte vindukākāraḥ kaṇḍūstasya tathodare
tadā mṛtyumavāpnoti ṣaṇmāsābhyantare dhruvam
19.18
śuṇṭhyāmṛtā gokṣurakaṃ ghanañca
śyāmāvacāhiṃguyutā ca yaṣṭiḥ
kaphapraṇāśāya vinirmito'yaṃ
piṇḍaḥ prasiddhaśca kaphāpahaśca
19.16-2
nocedaśnāti śuṃṭhānāḍhyaṃ saindhavaṃ nasyamāturaṃ
vāyuraktaprakopeṇa pīḍitastu turaṃgamaḥ
19.20
akāle maithunāsakta satataṃ hi turaṃgamaḥ
kukṣidvaye hayastīvraṃ muhuḥ śvāsaṃ pramuñcati
19.21
naikatra ramate sthātuṃ hreṣate ca nirargalam
evaṃ vātodbhavaṃ jñātvā raktandehe hayasya ca
19.22
śodhayitvātha sandadyānmahāghṛtamanalpakam
tataḥ śuddhiṃmavāpnoti parāṃ puṣṭiñca gacchati
19.23
utsāhaṃ kurute mārge sarvadoṣavivarjitaḥ
vātaraktaprakopeṇa locanānte hayasya ca
19.24
yadā syātāṃ site rakte kāśaḥ kaṇḍūstathānane
tadā tasya bhavenmṛtyuryadi nāśnāti cāmiṣam
19.25
kuṣmāṇḍakayutandadhnā māhiśeṇa niśāgame
sannipāte'tha raktena yadā saṃpīḍayate hayaḥ
19.26
tadā1 vepathumāpnoti kāśate ca nirargalam
nidrālasyāgnimandatvaṃ vastau malanivandham
19.27
karṇayoḥ pātanañcaiva vaktrā2 lālāvimokṣaṇam
tatrāpi śodhayedraktaṃ tatolaṃghanamaharhati
19.28
yāvaddoṣasya nirṇāśaṃstokodaka kṛtāśanaḥ
kvaciduṣṇaṃ kvacicchītaṃ kvacidbheṣajasaṃyutam
19.26-2
pradeyaṃ yuktitatatvajñairvāri3 vāryaṃ na kutracit
sapathyā4 cāmṛtā caiva kaṭukā ca vacā tathā
19.30
śāmayettatkṣaṇādeva tridhātukupitaṃ jvaram
śirīṣaṃ śrīphalañcaiva vetasañcaiva vṛddhibhāk
19.31
mandāgnitvaṃ sadoṣāṇāṃ kurute bhaṣmasāddrutam
madhukaṃ5 madhujālanca mādhuryaṃ kulikānvitam
19.32
śirīṣaṃ kṣudrakaṃ lākṣāṃ kvāthayitvā tribhāgasaḥ
yasyaitat sannipātāya vājinaḥ saṃpradīyate
19.33
tasya tannāśamāyāti tamaḥ sūryodaye yathā
svasthasyāpi hi netrānte syātāṃ nīle ca vājinaḥ
19.34
gandhaśca sadṛśaḥ kṣoṇyā tadā mṛtyurdvimāsikaḥ
nīle pīte'tha netrānte syātāṃ cedvājinaḥ kvacit'
sa nirvāṇamavāpnoti tribhirmāsairasaṃśayam
19.35
yasya netrāntare rekhā bahuvarṇā prajāyate
viśeṣāt svarabhedaṃ syāttasyāyuḥ pāntramāsikam
19.36
jihvāyāṃ jāyate vindurakasmād yasya vājinaḥ
kṛcchranca jīvate māsaṃ sa vājī nātra saṃśayaḥ
19.37
pīto māsadvayenaiva saptermṛtyuṃ prayacchati
tribhirmāsaistathā raktaścaturbhiśca vicitritaḥ
19.38
pañcabhirnīlavarṇaśca ṣaḍbhirvajrasamākṛti 1
saptabhiḥ pāṭalākāraścampakābhastathāṣṭabhiḥ
19.36-2
navabhiśca haridrābho daśabhiḥ śaṃkhakomataḥ2
ekādaśabhi dūrvābho3 vatsareṇa himadyutiḥ
19.40
yasya śvāso bhaveduṣṇaḥ śarīraṃ pulakāṃkitam4
jihvā himakarākārā5 māsaṣaṭkaṃ sa jīvati
19.41
grīvāgre piṇḍakā yasya jāyate ca tathādhare
mūtraṃ karoti raktāḍhacaṃ māsaṣaḍkaṃ sa jīvati
19.42
varṇaḥ śveto yadā yasya netrayośca prajāyate
daśamāsān samāsādya pittārto na sa jīvati6
19.43
yasya nīlaprabhe syātāṃ netre vātāditasya tu
māsatrayañca kṛcchreṇa yaḥ sapti sa na jīvati
19.44
śleṣmayuktasya vā rakte yadi syātāṃ vilocane
vaktragandha surātulyo daśamāsān sa jīvati
19.45
yasya netre haridrābhe syātāṃ pittāditasya ca
tasyāyuḥ saptamāsākhyaṃ munibhiḥ parikīrtitam
19.46
bahuvarṇe ghane netre syātāṃ dhātu samāgame
tasya sapte bhavenmṛtyuḥ saptarātrādasaṃśayam
19.47
yasyaikaṃ locanaṃ nīlaṃ dvitīyaṃ raktasannibham
dṛśyate sa ca vijñeyaḥ pittāḍhyo māsajīvakaḥ
19.48
yasya pittaprasaktasya kāle nīradavartini
hayasya jīvitaṃ tāvaddināni daśa pañca ca
19.46-2
evaṃ raktavikārāṇāṃ jñātvā dhātuṃ turaṃgame
tataḥ pratikriyā kāryā uktā yā kīrttitā parā
19.50
bhayādapītapānīyaḥ śīta visrayutaśca yaḥ
ārttopi tāḍito'tyarthaṃ tiryagviddho yadāpi vā
19.51
śramābhārācca bandhādvā gātre vā viṣamasthite
kṣīṇaśoṇitamāṃsasya śirāvedhaḥ praśasyate
19.51.p1
iti śrīnakulakṛte'śvacikitsite dhātuparīkṣānāma daśamo'dhyāyaḥ
Linked texts (1)
- Aśvavaidyaka — Jayadatta Sūri, Sanskrit