Ashvayurveda 20
Aśvāyurveda 20
- Language
- Sanskrit
Contents
- 20.65 — 2 parts
20.p1
eghārauṃ adhyāyaḥ
20.p2
ṛtucaryā
20.1
dvāsaptatisahastrāṇi nāḍīnāṃ hi bhavanti ca
vājināmiha sarveṣāṃ vāyu raktaṃ vyavasthitam
20.2
tāsāṃ nirmocanārthāya dvārāṇyaṣṭau vadāmyaham
yairyyāti kutsitaṃ raktaṃ sarvadehasamudbhavam
20.3
kaṇṭhe vakṣasi tālau1 ca nāsayośca mukhe tathā
aṇḍayoratha pādeṣu pādayorubhayorapi2
20.4
kālaṃ balañca vijñāya vājināṃ bhiṣaguttamaḥ
śirāmokṣaṃ prakurvīta sthāneṣveteṣu paṇḍitaḥ
20.5
anye saptadaśa prāhuḥ śirādvārāṇi vājinaḥ
vikārayuktaṃ yadraktaṃ susvalpamapi varjayet
20.6
anye1 saptadaśaṃ prāhu śirādvārāṇi vājinaḥ
yeṣu raktaṃ śrutaṃ sadyaḥ karoti paramaṃ sukham
20.7
gulphā gale tathā meḍhre kakṣānte ca prapāṇake
gude pucche tathā vastau jaṃghāyāṃ sarvasandhiṣu
20.8
jihvāyāṃ cādharoṣṭhe ca netrayo rubhayorapi
karṇamūle maṇiprānte rudhiraṃ śrāvayedbudha
20.6-2
sthāneṣveteṣu saptīnāṃ raktaṃ saṃśrāvayet śucau
yatnena mahatā preṣya sa vijñeyo bhiṣagvaraḥ
20.10
kaṇṭhe palaśataṃ sārddhaṃ saṃśodhya rudhirasya ca
śataṃ ca mukhagaṇḍebhyaḥ kakṣayoḥ śatameva ca
20.11
śatārddhaṃ tāludeśe ca pucchadeśācca meḍhrataḥ
gaṃḍayoraṇḍayoścaiva srāvayet pancaviṃśati
20.12
dvādaśaiva gude prāhu aśvaśāstravicakṣaṇaiḥ
sthāneṣveteṣu saṃśodhyaṃ raktaṃ saptaiḥ subuddhitaḥ
20.13
evaṃ śaradi yaḥ samyak puṣṭiṃ nayati vājinām 1
tasya yadvānchitaṃ kincidyānārthaṃ 2 tacca sidhyati
20.14
tato hemantamāsādya nivāte nibadheddhyam 3
māsotthaṃ yavasaṃ dadyāt pānīyanca yathecchayā
20.15
ghṛtaṃ vā yadi vā tailaṃ pāne dadyād vicakṣaṇaḥ
vāhayecca 4 śanairnityaṃ sarvadoṣapraśāntaye
20.16
tataḥ śiśiramāsādya dadyāttailaṃ hi vājinām
palāṣṭakapramāṇenā yāvaddinatrisaptakam 5
20.17
yavotthaṃ yavasaṃ dadyādekaviṃśatyahāni 6 ca
yavābhāve'tha caṇakān dadyādārdratarān 7 sadā
20.198
tadabhāve masūrāṃśca śuṣkādrāṃstailasaṃyutān
yavasaṃ cāpi taddeyaṃ1 nīrogo jāyate hayaḥ
20.196
auṣadhānāñca sarveṣāṃ kvāthānāṃ2 nasya karmaṇām
tailānāñca ghṛtānāñca yavasya yavasaṃ param
20.200
parvatānāṃ yathā merurāyudhānāñca vajrakam
tathā sarvopacārāṇāṃ sapteḥ śreṣṭhatamā3 yavāḥ
20.21
devatānāṃ yathā viṣṇurbrahmā vedavidāṃvaraḥ
nadīnāñca yathā gaṃgā tathā śreṣṭhā yavā haye
20.22
yathodita sahastrāṃśurniḥśeṣaṃ timiraṃ jayet
tathā śarīrajān doṣān4 yavāḥ sapterharanti ca
20.23
upacāra kriyāḥ sarvāḥ pancartujanitā haye
kṛtāḥ syuryavabhojyena saptestasya kṛtā naraiḥ5
20.24
yasya dattā yavā bhojye śiśire samupasthite
akṛtāpi1 kṛtā sarvā pañcartujanitā haye
20.25
kṛtāḥ syuryavabhojyena saptestasya kṛtā naraiḥ
nīrogāsturagāḥ sarve śālihotramataṃ yathā
20.26
pañcartujanitā vātha2 kriyānyastā turaṃgame
atītāste vijānīyād yavabhojyavivarjitāḥ
20.27
evaṃ raktaviśuddhānāṃ kṛtvā yatnena vājinām
dadyādgomūtrasaṃyuktāṃ satailāṃ ca harītakīm
20.28
dinaṃ trisaptakaṃ yāvat palapañca pramāṇataḥ
tataḥ śuddhimavāpnoti niḥśeṣādrudhirodgamāt
20.26-2
tato navatṛṇāhāraṃ saṃprāpya sumanoharam
parāṃ puṣṭimavāpnoti nīrogaśca prajāyate
20.30
na prāyo vāhayedaśvaṃ prāvṛṭkāle kathaṃcana
ya icchedvājinastasya vāhanaṃ daśamāsikam
20.31
kūpodakaṃ sadā śastaṃ pānāya jaladāgame
abhyaṃgaḥ kaṭutailena nirvātasthānabandhanam
20.32
ekāhāntaritaṃ dadyāllavaṇañca vicakṣaṇaḥ
paladvayapramāṇena mukhajā pariśuddhaye
20.33
mukharogamavāpnoti kṣāra svādavivarjitaḥ
vṛṣṭyambhobhistu siktāṃgastejasā tyajyate hayaḥ
20.34
aśuddhodakato rogān prāpnoti śataśoparān
navodakapradānena balahīnaśca jāyate
20.35
tasmāt sarvaprayatnena prāvṛṭkāla upasthite
anena vidhinā prājño vājinaḥ paripoṣayet
20.36
tataḥ śaradamāsādya bahukhaṇḍasamanvitam
śastaṃ kṣīrodanaṃ1 saptaiḥ palāṣṭaparisaṃkhyayā
20.37
dugdhaṃ vā kevalaṃ rātrau kvathitaṃ saṃpraśasyate
tathānyadapi yatkiñcinmadhuraṃ saṃprajāyate
20.38
pānāya sārasaṃ toyaṃ yavasaṃ sumanoharam
nīlavarṇaṃ makuṣṭāṃśca ghṛtaṃ prāśena saṃyutam
vāhanaṃ ca prayatnena susvalpamapi varjayet
20.36-2
parīkṣāgnau yathā hemnaḥ snehasya ca pratikriyā
hayajīvasya tadvacca parīkṣā yavabhakṣaṇe
20.40
yathā sāṃyātrikaḥ pāraṃ gatvoccaiḥ svasthatāṃ vrajet
tadvat yavāśanottīrṇāḥ śuddhadehā hayottamāḥ
20.41
alpenāpi hi chidreṇa yathā naśyati naurjale
svalpenāpi hi doṣeṇa yavadoṣāṃstathaiva ca
20.42
evaṃ jñātvā vidagdhena yavā deyāḥ prayatnataḥ
prāptakṣīrā viśeṣeṇa śiśire samupasthite
20.43
śuṣkāvāpi yavā deyāḥ sarvakālaṃ ca vājinām
prāṇadāste tato' jñeyā sarvavyādhivināṃśanāḥ
20.44
yaścāśnāti yavāṃvājī' śuṣkāṃśca svecchayā sadā
na tasya³ jāyate rogaḥ kadācicca yavānnabhāk
20.45
na ca śūlaṃ na ca śvāso na ca plīhā⁴ na ca klamaḥ
na ca raktaprakopaśca na ca vātādidhātavaḥ5
20.46
yogyo'śanārthaṃ vāhanāṃ pradhāno yava īṣyate
yavābhāve'tha caṇakā dhānyamanyatamaṃ param
20.47
yavābhāve'thavā dadyānmukuṣṭhāṃstailasaṃyutān1
bhojane turagendrāṇāṃ parāṃ puṣṭimabhīpsatām
20.48
makuṣṭhabhojanādvājī puṣṭiṃ gacchatyalaukikīm
utsāhaṃ paramaṃ dhatte sa2 ca rogairvimucyate
20.46-2
aprāptau ca mukuṣṭhānāṃ mudgā deyā manīṣibhiḥ3
satailāste'pi kurvanti puṣṭiṃ satvavivarddhinīm
20.50
ete puṣṭiguṇāḥ proktāścaṇakāhārajā haye
nānyastasmādabhāvena sarveṣāṃ tān vinirdiśet
20.51
nānyaddhitaṃ4 praśaṃsanti pañcamaṃ vājināṃ budhāḥ
bhakṣaṇārthaṃ yatastasya dānāllaṃghanamuttamam5
20.52
annābhāve pradātavyaṃ ghṛtaṃ vā yadi vā payaḥ
śasyaṃ vā māṃsamevātha puṣṭyarthaṃvājināṃ sadā
20.53
yasyāśvaḥ śasyamaśnāti sadā lavaṇamiśritam1
kiṃ tasya śasyadānena yathā bhūtena2 bhūpateḥ
20.54
śasyābhāve'tha yavasaṃ śuṣkaṃ vā yasya vājinaḥ
divāniśamaraṇye ca svecchayā saṃvibhuktikāḥ3
20.55
te cāpi vājino jñeyā yathā śasyacarāstathā
tathā sarvaprayatnena muktān4 sañcārayedvane
20.56
ārogyārthaṃ supuṣṭyarthamutsāhārthaṃ viśeṣataḥ
vittavyayasya rakṣārthaṃ haredrogaṃ5 prayatnataḥ
20.57
vasantasamaye prāpte vāhayet satataṃ hayam
sanimbaṃlavaṇaṃ dadyāttābhyāṃ tailaṃ6 viśeṣataḥ
20.58
sarvatra sambhavaṃ bhojyaṃ tailaṃ vā yadi vā ghṛtam
na doṣakāraṇaṃ proktaṃ sakṣāraṃ lavamaśnataḥ
20.59
vasantasamaye yo'śvaḥ sthāne tiṣṭhati bandhane
tasyotsāhaḥ1 praṇaśyeta sālasyaṃ jāyate vapuḥ
20.60
tato mandāgnināviṣṭaḥ śramābhāve2 prajāyate
tasmātsarvaprayatnena vasante vāhayeddhayam
20.61
grīṣmakāle ca saṃprāpte dūrvābhojyaṃ praśasyate
vājināmiha sarveṣāṃ gharmatāpopaśāntaye
20.62
ghṛtapānaṃ viśeṣeṇa succhāyāsu nibandhanam
raktasrāve ca gātreṣu grāsaṃ vā ghṛtasaṃyutam
20.63
dūrvābhāve pradātavyaṃ turagāya ghṛtānvitam
kṛtakāśasyamadhyāgraṃ3 sarvadoṣopaśāntaye
20.64
evam svasthamayaṃ samyagupacāraṃ karoti yaḥ
hayasya tu gṛhe nityaṃ vardhante tasya vājinaḥ
20.65
nīrogāḥ puṣṭisaṃyuktāḥ prakṛṣṭotsāhasaṃyutāḥ
tarpitā bhūmipaiṃraśvā bhūmimārgakriyākṣamāḥ
20.65.p1
iti śrīnakulakṛte'śvacikitsite ṛtuparyāyādhyāya ekādaśaḥ bāhrauṃ adhyāyaḥ
20.65.p2
nasyaḥ
Linked texts (1)
- Aśvavaidyaka — Jayadatta Sūri, Sanskrit