Pramāṇa · Search · About · API

Ashvayurveda 20

Aśvāyurveda 20

Language
Sanskrit

Contents

20.p1

eghārauṃ adhyāyaḥ

20.p2

ṛtucaryā

20.1

dvāsaptatisahastrāṇi nāḍīnāṃ hi bhavanti ca
vājināmiha sarveṣāṃ vāyu raktaṃ vyavasthitam

20.2

tāsāṃ nirmocanārthāya dvārāṇyaṣṭau vadāmyaham
yairyyāti kutsitaṃ raktaṃ sarvadehasamudbhavam

20.3

kaṇṭhe vakṣasi tālau1 ca nāsayośca mukhe tathā
aṇḍayoratha pādeṣu pādayorubhayorapi2

20.4

kālaṃ balañca vijñāya vājināṃ bhiṣaguttamaḥ
śirāmokṣaṃ prakurvīta sthāneṣveteṣu paṇḍitaḥ

20.5

anye saptadaśa prāhuḥ śirādvārāṇi vājinaḥ
vikārayuktaṃ yadraktaṃ susvalpamapi varjayet

20.6

anye1 saptadaśaṃ prāhu śirādvārāṇi vājinaḥ
yeṣu raktaṃ śrutaṃ sadyaḥ karoti paramaṃ sukham

20.7

gulphā gale tathā meḍhre kakṣānte ca prapāṇake
gude pucche tathā vastau jaṃghāyāṃ sarvasandhiṣu

20.8

jihvāyāṃ cādharoṣṭhe ca netrayo rubhayorapi
karṇamūle maṇiprānte rudhiraṃ śrāvayedbudha

20.6-2

sthāneṣveteṣu saptīnāṃ raktaṃ saṃśrāvayet śucau
yatnena mahatā preṣya sa vijñeyo bhiṣagvaraḥ

20.10

kaṇṭhe palaśataṃ sārddhaṃ saṃśodhya rudhirasya ca
śataṃ ca mukhagaṇḍebhyaḥ kakṣayoḥ śatameva ca

20.11

śatārddhaṃ tāludeśe ca pucchadeśācca meḍhrataḥ
gaṃḍayoraṇḍayoścaiva srāvayet pancaviṃśati

20.12

dvādaśaiva gude prāhu aśvaśāstravicakṣaṇaiḥ
sthāneṣveteṣu saṃśodhyaṃ raktaṃ saptaiḥ subuddhitaḥ

20.13

evaṃ śaradi yaḥ samyak puṣṭiṃ nayati vājinām 1
tasya yadvānchitaṃ kincidyānārthaṃ 2 tacca sidhyati

20.14

tato hemantamāsādya nivāte nibadheddhyam 3
māsotthaṃ yavasaṃ dadyāt pānīyanca yathecchayā

20.15

ghṛtaṃ vā yadi vā tailaṃ pāne dadyād vicakṣaṇaḥ
vāhayecca 4 śanairnityaṃ sarvadoṣapraśāntaye

20.16

tataḥ śiśiramāsādya dadyāttailaṃ hi vājinām
palāṣṭakapramāṇenā yāvaddinatrisaptakam 5

20.17

yavotthaṃ yavasaṃ dadyādekaviṃśatyahāni 6 ca
yavābhāve'tha caṇakān dadyādārdratarān 7 sadā

20.198

tadabhāve masūrāṃśca śuṣkādrāṃstailasaṃyutān
yavasaṃ cāpi taddeyaṃ1 nīrogo jāyate hayaḥ

20.196

auṣadhānāñca sarveṣāṃ kvāthānāṃ2 nasya karmaṇām
tailānāñca ghṛtānāñca yavasya yavasaṃ param

20.200

parvatānāṃ yathā merurāyudhānāñca vajrakam
tathā sarvopacārāṇāṃ sapteḥ śreṣṭhatamā3 yavāḥ

20.21

devatānāṃ yathā viṣṇurbrahmā vedavidāṃvaraḥ
nadīnāñca yathā gaṃgā tathā śreṣṭhā yavā haye

20.22

yathodita sahastrāṃśurniḥśeṣaṃ timiraṃ jayet
tathā śarīrajān doṣān4 yavāḥ sapterharanti ca

20.23

upacāra kriyāḥ sarvāḥ pancartujanitā haye
kṛtāḥ syuryavabhojyena saptestasya kṛtā naraiḥ5

20.24

yasya dattā yavā bhojye śiśire samupasthite
akṛtāpi1 kṛtā sarvā pañcartujanitā haye

20.25

kṛtāḥ syuryavabhojyena saptestasya kṛtā naraiḥ
nīrogāsturagāḥ sarve śālihotramataṃ yathā

20.26

pañcartujanitā vātha2 kriyānyastā turaṃgame
atītāste vijānīyād yavabhojyavivarjitāḥ

20.27

evaṃ raktaviśuddhānāṃ kṛtvā yatnena vājinām
dadyādgomūtrasaṃyuktāṃ satailāṃ ca harītakīm

20.28

dinaṃ trisaptakaṃ yāvat palapañca pramāṇataḥ
tataḥ śuddhimavāpnoti niḥśeṣādrudhirodgamāt

20.26-2

tato navatṛṇāhāraṃ saṃprāpya sumanoharam
parāṃ puṣṭimavāpnoti nīrogaśca prajāyate

20.30

na prāyo vāhayedaśvaṃ prāvṛṭkāle kathaṃcana
ya icchedvājinastasya vāhanaṃ daśamāsikam

20.31

kūpodakaṃ sadā śastaṃ pānāya jaladāgame
abhyaṃgaḥ kaṭutailena nirvātasthānabandhanam

20.32

ekāhāntaritaṃ dadyāllavaṇañca vicakṣaṇaḥ
paladvayapramāṇena mukhajā pariśuddhaye

20.33

mukharogamavāpnoti kṣāra svādavivarjitaḥ
vṛṣṭyambhobhistu siktāṃgastejasā tyajyate hayaḥ

20.34

aśuddhodakato rogān prāpnoti śataśoparān
navodakapradānena balahīnaśca jāyate

20.35

tasmāt sarvaprayatnena prāvṛṭkāla upasthite
anena vidhinā prājño vājinaḥ paripoṣayet

20.36

tataḥ śaradamāsādya bahukhaṇḍasamanvitam
śastaṃ kṣīrodanaṃ1 saptaiḥ palāṣṭaparisaṃkhyayā

20.37

dugdhaṃ vā kevalaṃ rātrau kvathitaṃ saṃpraśasyate
tathānyadapi yatkiñcinmadhuraṃ saṃprajāyate

20.38

pānāya sārasaṃ toyaṃ yavasaṃ sumanoharam
nīlavarṇaṃ makuṣṭāṃśca ghṛtaṃ prāśena saṃyutam
vāhanaṃ ca prayatnena susvalpamapi varjayet

20.36-2

parīkṣāgnau yathā hemnaḥ snehasya ca pratikriyā
hayajīvasya tadvacca parīkṣā yavabhakṣaṇe

20.40

yathā sāṃyātrikaḥ pāraṃ gatvoccaiḥ svasthatāṃ vrajet
tadvat yavāśanottīrṇāḥ śuddhadehā hayottamāḥ

20.41

alpenāpi hi chidreṇa yathā naśyati naurjale
svalpenāpi hi doṣeṇa yavadoṣāṃstathaiva ca

20.42

evaṃ jñātvā vidagdhena yavā deyāḥ prayatnataḥ
prāptakṣīrā viśeṣeṇa śiśire samupasthite

20.43

śuṣkāvāpi yavā deyāḥ sarvakālaṃ ca vājinām
prāṇadāste tato' jñeyā sarvavyādhivināṃśanāḥ

20.44

yaścāśnāti yavāṃvājī' śuṣkāṃśca svecchayā sadā
na tasya³ jāyate rogaḥ kadācicca yavānnabhāk

20.45

na ca śūlaṃ na ca śvāso na ca plīhā⁴ na ca klamaḥ
na ca raktaprakopaśca na ca vātādidhātavaḥ5

20.46

yogyo'śanārthaṃ vāhanāṃ pradhāno yava īṣyate
yavābhāve'tha caṇakā dhānyamanyatamaṃ param

20.47

yavābhāve'thavā dadyānmukuṣṭhāṃstailasaṃyutān1
bhojane turagendrāṇāṃ parāṃ puṣṭimabhīpsatām

20.48

makuṣṭhabhojanādvājī puṣṭiṃ gacchatyalaukikīm
utsāhaṃ paramaṃ dhatte sa2 ca rogairvimucyate

20.46-2

aprāptau ca mukuṣṭhānāṃ mudgā deyā manīṣibhiḥ3
satailāste'pi kurvanti puṣṭiṃ satvavivarddhinīm

20.50

ete puṣṭiguṇāḥ proktāścaṇakāhārajā haye
nānyastasmādabhāvena sarveṣāṃ tān vinirdiśet

20.51

nānyaddhitaṃ4 praśaṃsanti pañcamaṃ vājināṃ budhāḥ
bhakṣaṇārthaṃ yatastasya dānāllaṃghanamuttamam5

20.52

annābhāve pradātavyaṃ ghṛtaṃ vā yadi vā payaḥ
śasyaṃ vā māṃsamevātha puṣṭyarthaṃvājināṃ sadā

20.53

yasyāśvaḥ śasyamaśnāti sadā lavaṇamiśritam1
kiṃ tasya śasyadānena yathā bhūtena2 bhūpateḥ

20.54

śasyābhāve'tha yavasaṃ śuṣkaṃ vā yasya vājinaḥ
divāniśamaraṇye ca svecchayā saṃvibhuktikāḥ3

20.55

te cāpi vājino jñeyā yathā śasyacarāstathā
tathā sarvaprayatnena muktān4 sañcārayedvane

20.56

ārogyārthaṃ supuṣṭyarthamutsāhārthaṃ viśeṣataḥ
vittavyayasya rakṣārthaṃ haredrogaṃ5 prayatnataḥ

20.57

vasantasamaye prāpte vāhayet satataṃ hayam
sanimbaṃlavaṇaṃ dadyāttābhyāṃ tailaṃ6 viśeṣataḥ

20.58

sarvatra sambhavaṃ bhojyaṃ tailaṃ vā yadi vā ghṛtam
na doṣakāraṇaṃ proktaṃ sakṣāraṃ lavamaśnataḥ

20.59

vasantasamaye yo'śvaḥ sthāne tiṣṭhati bandhane
tasyotsāhaḥ1 praṇaśyeta sālasyaṃ jāyate vapuḥ

20.60

tato mandāgnināviṣṭaḥ śramābhāve2 prajāyate
tasmātsarvaprayatnena vasante vāhayeddhayam

20.61

grīṣmakāle ca saṃprāpte dūrvābhojyaṃ praśasyate
vājināmiha sarveṣāṃ gharmatāpopaśāntaye

20.62

ghṛtapānaṃ viśeṣeṇa succhāyāsu nibandhanam
raktasrāve ca gātreṣu grāsaṃ vā ghṛtasaṃyutam

20.63

dūrvābhāve pradātavyaṃ turagāya ghṛtānvitam
kṛtakāśasyamadhyāgraṃ3 sarvadoṣopaśāntaye

20.64

evam svasthamayaṃ samyagupacāraṃ karoti yaḥ
hayasya tu gṛhe nityaṃ vardhante tasya vājinaḥ

20.65

nīrogāḥ puṣṭisaṃyuktāḥ prakṛṣṭotsāhasaṃyutāḥ
tarpitā bhūmipaiṃraśvā bhūmimārgakriyākṣamāḥ

20.65.p1

iti śrīnakulakṛte'śvacikitsite ṛtuparyāyādhyāya ekādaśaḥ bāhrauṃ adhyāyaḥ

20.65.p2

nasyaḥ

Linked texts (1)