Ashvayurveda 3

Aśvāyurveda 3

Language: Sanskrit

3.32

dośro adhyāya
athaivaṃ guṇināṃ hyeṣāṃ jīvitakṣitihetavaḥ
vyādhayo vahavobhūtāḥ śāntisteṣāṃ cikitsayā

3.33

sā cikitsā muniproktā śāstrād vijñāyate nṛpaḥ
teṣāṃ śāstrāṇicāṃgāni proktānyaṣṭau maharṣibhiḥ
upāṃgāni tathaivāṣṭau śruṇu tāni yathākramam

3.34

śalyaṃ kāyacikitsā ca tathā śālākyameva ca

3.35

kaśorakacikitsā ca viṣatantraṃ tathaiva ca
rasāyanaṃ bhūtavidyā vājīkaraṇamuttamam

3.36

aṃgānyaṣṭauvijānīyādupāṃgānyadhunā śṛṇu
utpatti lakṣaṇaṃyadyadutpātaḥ kautukāni ca

3.37

krayaśca praticāraśca kalpākalpamariṣṭakam
etānyuktānyupāṃgāni aśvatantrasya tatvataḥ

3.38

sarvametanmahāśāstramabudhairalpabuddhibhiḥ
śakyate na hi vijñātuṃ dṛṣṭa dravyena cakṣuṣā

3.36-2

tasmāllakṣaṇamalpālapaṃ kiṃccitkinciccikitsitam
diṣṭādiṣṭe vicāryaivaṃ likhitaṃ pūrvaśāstrataḥ

3.40

brahmaṇostramivāmoghaṃ turaṃgamapi viddhiṣām
vināśāyayutaṃ sarvaṃ tenottarataraṃ guṇaiḥ

3.41

śālihotreṇa gargeṇa suśrutena ca bhāṣitam
tatvaṃ yadvāji śāstrasya tatsarvamiha saṃsthitam

3.42

idānīṃ lakṣaṇaṃ kṛtsnaṃ turaṃgāṇām pracakṣyate
āvartavarṇasatvānicchāyāṃ gandha gati svarāḥ

3.43

śarīraṃ caiva vāhanāṃ teṣāṃ lakṣaṇamaṣṭadhā
khyātaṃ śarīragāmyaśva lakṣaṇaṃ śubhaninditam
śreṣṭhaṃ tasmātturaṃgāṇāṃ śarīra lakṣaṇaṃtviha1

3.44

satvaṃ tato dvitīyantu tṛtīyaṃ varṇamucyate
caturthaṃ tu gatijñeyaṃ pañcamantu svarastathā

3.45

gandha ṣaṣṭhantu vijñeyaṃ chāyā caiva tu saptamam
āvartamaṣṭamaṃ 2 jñeyamettallakṣaṇatastathā3

3.46

daśāsteṣāṃ daśākhyātāḥ kṣetrāṇyapi daśaiva hi
daśākṣetra vibhāgajño lakṣaṇaṃ lakṣayed budhaḥ

3.47

trīṇivarṣāṇimāsau dvau dināni dvādaśaiva hi

3.48

dvātrīṃśadāyurvājīsyāt tasyaivaṃ kathitā daśā
āyuṣo daśa bhāgena etāścaiva daśāḥ smṛtāḥ

3.46-2

atha cānyat pravakṣyāmi pūrvamāvartalakṣaṇam
āvarta śukti saṃghātamukulānyavalīḍhakam
śatapadī pādukārddhaṃ pādukā cāṣṭamā smṛtā

3.50

tāsāṃrūpaviśeṣāt kathitaṃ punarūttarottarataḥ
ādhārāstu daśaite tatrapradhānā nyāvartāḥ

3.51

āvartasturagāṇāṃ dhruvā śubhāścāśubhā vinirdiṣṭāḥ
te trividhā teṣāṃ vai sthānāni daśaiva kathitāni

3.52

urasi śirasi ca dvau dvau randhroparandhrayostathā dvau dvau
ekaṃ lalāṭamadhye vidyādekaṃ prapānake hyevaṃ

3.53

dhruvā daśeṣu sthāneṣvatha daśa romāśrayā kathitāḥ
ete svasthānasthā pradakṣiṇā ye śubhapradā śastāḥ

3.54

etairvināturaṃgaḥ svalpāyuḥ pāpalakṣaṇo hyaśubhaḥ
hīnāḥ sthānabhraṣṭā vicchinnā na praśasyante

3.55

dvyaṅgulaṃ hyavalīḍhaṃsyātsaṃghātaḥ sārddhamaṅgulam
śatapādā pādukā ca śuktiścāpi ṣaḍaṅgulam

3.56

pādukā tryaṅgulardhaṃ ñca mukulanvadhaṃmucyate
'tribhāgāṅgulamāvarttā mānameṣāmidaṃsmṛtam

3.57

dhruvāḥ śarīra ete yasyāvartāḥ pradakṣiṇāḥ śastāḥ
vāmāvartāryāda vā pyanyāṃgasthā na te śastāḥ

3.58

puṣpāṇāṃ saptadaśakaṃ śubhaṃ proktaṃ manīṣibhiḥ
daśapañcāśubhāproktā ete cāgantavaḥ smṛtāḥ

3.56-2

sthānānisyurnavatīṣaṭ teṣvāvartāḥ śataṃ smṛtam
dvividhaḥ saṃgrahasteṣāṃ praśasto ninditaśca yaḥ
sthānāni caiṣāṃ pūjyāni nirdiṣṭāni tu viṃśatiḥ
ṣaṭsaptatiśca1 nindyāni itiṣṇaṇavati smṛtāḥ

3.60

sthāne dve sṛkviṇī2 prokte tayordvāromajau smṛtau
lalāṭe caiva catvāri sthānāni pṛthageva hi

3.61

teṣveva dvādaśāvartā yamau1 tretā ca te smṛtāḥ
tribhirniśśreṇikānāma caturbhiñcaturaṃgakam2

3.62

sthānamekaṃ stuve jñeyaṃ sthāne dve karṇamūlayoḥ
sthāne nigāle caikaṃ syātkaṇṭhecaikaṃ prakīrtitam

3.63

sthāneṣvaiteṣvathāvartā stān brahmajño vibhāvayet

3.64

keśāntayostathā3 dve te tayoḥ śuktidvayaṃ viduḥ
śrīvṛkṣo vakṣasi prokta āvartaiḥ pancabhirbhavet

3.65

anye dve vakṣasisthāne caturbhistribhireva ca
vāhvo sthānadvayaṃ proktaṃ tatrāvartadvayaṃviduḥ

3.66

dvayoścarandhrayosthāne dvausthitau tatra romajau
evaṃ śubhāni sthānāni yānyuktāni tu viṃśatiḥ
bhavanti romajāsteṣu rasaptatriṃśacca saṃkhyayā

athakhalu 'kaṭaśaṃkhamanyāśrupātoṣṭhanāśāpuṭaskandha 'jānusphiggudadeśopagaṇḍagaṇḍeṣu karṇāgrikukṣi sthūramūtrakośeṣu tathā
hanuvahaviducibukakakṣapārśveṣu¹ pucchasyamūle bhruvormadhyabhāge
hayānāṃpradeśeṣu caiteṣvathāvartānupalakṣayenmatimānvaidyaḥ

3.68

trika gallakaṃ² kakuduttaroṣṭhāsana protha ghoṇāsu nābhauhṛdi
kroḍa ³sīvanyapāneṣvatha iti sadyoghnanti vājināmaśubhāvartā
muniproktāḥ

3.66-2

kākasecaikamevaṃ vidurvājināṃ romajāuparicābhihitā
prapāṇasya ca

3.70

anye ca ye romajāḥ kuṣṭikākūrcajaṃghākalāṣvathaivaṃcatuṣvevapādeṣu ṣoḍaśaivāvasthitā romajāḥ

3.71

iti śālihotrādibhiḥ kathitāḥ ṣaṭsaptatiraśubhāvartā
uktāḥ

3.72

adhunā śubhāśubhaphalaṃ svalpairevākṣarai prabhūtārtham
lakṣaṇamāvartānāṃ pṛthak pṛthak saṃpravakṣyāmi

3.73

āvartau1 sṛkvaṇyauḥ syātāṃ yasyānyavājinastasya
prāpnoti miṣṭamannaṃ bhartā putrāṃśca pautrāṃśca

3.74

yasyāśvasya bhavetāṃ lalāṭake dvau pradakṣiṇāvartau
tasya svāmī dhanavān bahuprajo2 jayati ripusainyaṃ

3.75

yasya tretāpratimā pradakṣiṇā netrayorlalāṭasthā
tasya svāmī vijayī sa tu tiṣṭhati mūrdhniśatrūṇāṃ

3.76

niḥśreṇīyasya bhavettribhirāvartairlalāṭamadhye tu
rājā tenāśvena tu labhate vijayaṃ dhanaṃ dhānyam

3.77

savyāvartairvājī caturdiśaṃ saṃsthitai lalāṭe tu
kurute svāminamacirānmahīpatiṃ putravantaṃ ca

3.78

āvartī mukulo' vā stuvapradeśe pradakṣiṇaṃ yasya
tasya turaṃgasya bhartā saṃgrāme jayati ripusainyam

3.76-2

yasyoparandhrabhāge romāvartaḥ prajāyate śrīmān
tasyāśvasya svāmī vijayī raṇamūrdhni śatrūṇām

3.80

āvartau vṛṣabhākhyau jñeyau turagasya karṇamūlasthau
tena svāmī vijayī labhate laṃkāraṃ tilakaṃ ca

3.81

āvartastu nigāle devamaṇiḥ sarvvakāmadaścāsau
rāṣṭrasutakośasaṃpatsaubhāgyaṃ diśati vijayaṃ ca

3.82

āvartī hantyaśubhānyagre kāye kakudbhavaṃ muktvā
tatrārūḍho nṛpatirjayati raṇe śatrusainyāni

3.83

āvartaḥ kaṇṭhasthaḥ śuktirvā rocamāna ityuktaḥ
rājñastenāśvena tu kośo mitrāṇi varddhante1

3.84

rocamānastu pūrvārddhe niḥśreṇī śirasisthitā
paścādarddhe mekhalānyānaśubhānhanti romajān

3.85

keśāntayośca śuktidve turagasya yasya dṛśyete
tasya svāmī vijayī vibhavayutaḥ putrapautraiśca

3.86

vakṣasthale catasṛṣvapi dikṣu sthitā yasya catvāraḥ
kaṇṭhe ca rocamānaḥ so'śvaḥ śrīvatsako2 nāma

3.87

tenāsau1 ripusainyaṃ vijitya labdhamaṇimataṅga‌ṅgaturagaḥ
putrāmātyasametaḥ svastho niḥśaṅkito nivṛttaśca

3.88

yadvāhoravartau śuktī vā so'ṅgadī2 hayaḥ proktaḥ
prāpnoti tasya bharttā ratnānyābharaṇanikaraṃ ca

3.86-2

āvartau randhropari yasyāsaucandramekhalā3 nāmāḥ
tenaiśvaryaṃ bhartuḥ putrāpautrāśca varddhante

3.60-2

eta śubhāḥ praśastāḥ saptatriṃśacca romajāḥ kathitāḥ
sthānānyeṣaiṃ viṃśatiraśubhānāṃ phalamato vakṣye

3.61-2

āvartau kaṭajau hayasya na śubhau bhartuḥ kulasyāntakau
bhartuḥ sarvakulakṣayaṃ ca kurutaḥ śaṃkhasphico romajau
āvartau vahnajau sadāri¹ bhayadau bhrūmadhyajau duḥkhadau²
mitraghnau³ vidumadhyajau tu sutarāṃ cānarthadau svāminaḥ⁴

3.62-2

āvartī hanumadhyakūrccagalajā skandhorukakṣodbhavā
yasyāśvasya ca bharturadhvanimahābāṇaughapāto⁵ bhavet
āvartau hanujaudhanakṣayakarau manyodbhavau mṛtyudau
bharturjīvitanāśanau ca na cirāt skandhodbhavau mṛtyudau⁶

3.63-2

āvartau⁷ dṛḍha duḥkhaśokabhayadau gaṇḍāśrupātodbhavau
bharturve dṛḍhaduḥkha mṛtyubhayadau jaṃghodbhavau romajau

3.64-2

āvartastūttaroṣṭhe yadi bhavati tadā mātaraṃ hanti bhartuḥ
prothāvartī turaṃgaḥ sakalakulamasau nāśayatyāśu bhartuḥ
kakṣāvartī' śaraughai parikarasahitaṃ svāminaṃ hanti śīghraṃ
ghoṇāvartaśca bhartuurjanayati turagaḥ kaśmalaṃ mṛtyumāśu

3.65-2

meḍhrāvartī turaṃgo bhayaśatajanakaḥ svāmino mṛtyuheturjanviāvartī turaṃgaḥ kṣapayati savalaṃ svāminaṃ tīvraśokaiḥ
prāyaścaurāriśastrānalaviṣabhayadaḥ syānmahādoṣasaṃjñaḥ
śālāmātra praveśādapi varanṛpatiṃ cālayatyeṣa rājyāt

3.66-3

āvartamaśvasya kakudbhavaṃ yaddhvinthānmahādoṣatamaṃ suraudraṃ
sa yasya vājī sakulaṃsya tasya vittakṣayaṃ rājyavināśanaṃ ca

3.67-2

na taṃ spṛśedbhartuhaṇaṃ na paśyeddevadvijebhyastvaritaṃ ca dadyāt
niṣkāṣayedvāpi ca jātamātraṃ śīghraṃ tyajedvā pararāṣṭramadhye

3.68-2

syādromajo yasya tu 'kākasodbhavaḥ
tasyāpi bhartā saha tena vājinā
ājau hataḥ kākaśataistu bhujyate2
uccairaṇadbhirrvahubhairavān ravān

3.66-4

pārśvodbhavau yasya tu romajātau
bhartā sapakkṣasturagasya śīghraṃ
kṣayaṃ yathā yāti nidāghakāle
spṛṣṭaṃ jalaṃ bhāskararaśmijālaiḥ

3.100

kroḍodbhavaścā'sanamadhyamodbhavaḥ syādromajo yasya turaṃgamasya
sa svāminaṃ hantyacirādavaśyaṃ mārgesthitaṃ rājakule raṇe vā

3.101

karṇāvartī bhartuḥ karṇacchedaṃ karṇaśūlaṃ ca kuryāt
kuryāddhṛdayāvartī1 hṛdrogaṃ bandhanaṃ maraṇaṃ ca

3.102

uparisthitaḥ2 prapāṇaṃ dakṣiṇe'śvasya romajo yasya
bhartuḥpitaraṃ hanyānmātṛvadhaṃ vāmabhāge ca

3.103

svāminamatha madhyastha strayaḥ prapāṇoparisthitāstvete3
nāsāpuṭayorbharturvittavināśaṃ dhruvaṃ kurute

3.104

āvartāḥ sīvanyāṃ yeṣāṃ kukṣāvapānadeśe1 ca
te 2kukṣivyādhikarā bharturna sukhāvahāḥ kathitā

3.105

dṛśyeteśvasya yasya3 romajau pucchamūla saṃjātau
bhartā tasya raṇe hataḥ śete'tastaṃtyajedāśu

3.106

bharturdārān4 dūṣayati romajau yasya mūtrakośasthau
muṣkodbhavau tu vidyānmitrasutaghnau na cāyupyau

3.107

nābhyāṃ5 yasyāvartastasya tu bhartā ciraṃśvasannūdhvaṃ
vātairjalodarādyaiḥ prapīḍyate nātra sandehaḥ

3.108

trikajo1 yasyāvartaḥ saha bhartrā'sau raṇehataḥ śete
sthūrāvartī turagaḥ śastreṇavadhyate svāmī

3.106-2

yasyāśvasyāvartāḥ saṃbhūtāḥ kuṣṭhikāṣu dṛśyante
bhartā tasya vyasanaiḥ sudārūṇaiḥ piḍayate satatam

3.60-3

kakṣāyaṃājānumeḍhre ca trivarṇāpucchasannidhau
puccheguhyevalāvaṣṭa ādartā adhamā haye–
ekothavā kapolastho yasyāvartaḥ pradṛśyate | vartamānaḥ
sa vijñeyaḥ sa icchet svāmināśanam–
‘gaṇḍāvarto bhavedyasya vājino dakṣiṇāśrayaḥ | sa karoti mahāsaukhyaṃ svāminaḥ śivasaṃjñakaḥ
tadvadvāmāśrayaḥ krūraḥ prakaroti dhanakṣayam–
kapolasthau yadāvatau dṛśyete yasya vājinaḥ | yaśovṛddhikarau proktau rājyavṛddhikarau
matau
eko'thavākapolastho yasyāvartaḥ pradṛśyate | śārvo nāmaḥ sa vikhyātaḥ
sa icchet svāmināśanam–
gaṇḍasaṃstho yadāvarto vājino dakṣiṇāśritaḥ| sa karoti mahāsaukhyaṃ
svāmināṃ śivasaṃjñikaḥ| tadvad vāmāśritaḥ krūra prakaroti dhanakṣayam | indrābhau tāvubhau
śastau nṛparājyavivṛddhidau–
śatapādīti vikhyātastathā vai mukuloparaḥ
āvartaścaiva saṃghātaḥ pāduka1 ścārddhapādukaḥ

3.61-3

śuktiruccaivāvalīḍhaśca āvartaḥ kīrtitoṣṭadhā
vājidehagataḥ2 samyak śubhāśubha nivedakaḥ3

3.62-3

śatapādīsamākāraḥ śatapādītikīrtitaḥ4
jātīmukulasaṃkāśo 5mukulaḥ samudāhṛtaḥ

3.63-3

āvartī bhramitairbālaiḥ saṃghātò romapuñjakaiḥ
śuktiśca śuktisaṃsthānaiḥ romabhirvyaktalakṣaṇaiḥ

3.64-3

vatsāvalīḍhakākāro' 6valīḍhaḥ parikīrtitaḥ (kha)

3.65-3

(athatāvat pravakṣyāmi pūrvamāvartalakṣaṇam
yathā mahītale vāyuścaran vegaṃtṛṇāṃkurān
āvarta rūpaṃ kurute tathā'vartā hyodbhavāḥ
āvartaśukti saṃghāta mukulānyavalīḍhakam
śatapādī pādukārdha pādukā cāṣṭamī smṛtā
āvartākṛtayaścaitā aṣṭau saṃparikīrtitāḥ
āsāṃrūpaviśeṣeṇa punaḥ kathitamuttare
tatrapradhānohyāvartaḥ śuktiścāpi śubhā matā
śatapādī pādukā ca śuktiścāpiṣaḍaṃgulā
pādukādvayaṃgulā caiva mukulaṃ tadvaducyate
vibhāgāṃgulamāvarta mānameṣāmiti smṛtam (iti aśvaśāstra (kha))
pādukaḥ pādukākārastathā caivārddhapādukaḥ
vāle viśeṣasaṃsthāne nirdiśenmatimān bhiṣak

3.66-5

śāstramārgānusāreṇa yathāproktaṃ vicakṣaṇaiḥ
eteṣāmeva sarveṣāmāvartānāṃ tapodhanaiḥ

3.76-3

romajetikṛtā saṃjñā vājilakṣaṇavedibhiḥ1
śubhāśubhau tu yatra dvau tatraiko na phalapradaḥ

3.68-3

2eko hemnā dahetpāpaṃ tena doṣo3 na duṣyati
athavā dvijamukhyāya vegādiguṇavān4 hayaḥ

3.66-6

datvā grāhya kayeṇaiva durāvartastu kākudī
śrīvṛkṣau romajarucaiva rocamānastathaiva ca

3.70-2

aṃgadī mekhalī5 caiva rājyaratnapradaḥ sadā
prapāṇamārūtaṃ vindyāllalāṭe ca hutāśanam

3.71-2

urasī cāśvinau devau candrasūryau ca mūrddhani
randhre skandhaviśākhau ca uparandhre haro harī

3.72-2

ityevaṃ pūjitā hyete daśāvartāstu vājinaḥ
apyekena vihīnāśced bhaveyuraśubhāstadā (kha)

3.110

ghoḍākā śarīramā hune bhumarī (rauṃbāda hune cinha) 1 śatapādī, 2 mukula,
3, āvartḥ, 4 saṃghāta, 5 pādukaḥ, 6 ardhapādukaḥ, 7 śukti ra 8 avalīḍha garī yastā
āṭhaprakārakā hunchan| yī cinhaharū ghoḍākā śarīramā rahera śubha ra aśubha phala batāum̐chan | yinīharūmā śatapādī (śayauṃ khuṭṭā hune jastai khajuro) ko ākārako śatapādī
ra jāī (phūla) kā kopilā jasto mukula bhanincha | rauṃharū phanakka ghumekolāī āvartta
(bhumarī), rauṃ gujumucca pareko lāī saṃghāta, sipīko ākāra bhaeko "sipī" tathā
gāīko vācchāle cāṭe jastā rauṃ hune cinha "avalīḍha" bhanieko cha | pādukā
(kharāu) ko ākāra bhaeko (cinha) lāī pādukā, tyastai ādhā pādukā bhaeko
cinhalāī "arddhapāduka" yastā cinhaharū rauṃko sthiti herī aśvavaidyale nirdeśana
garnuparcha arthāt nirṇaya garnupardacha | uparyukta sabai cinhaharūlāī śāstramā batāe
anusāra tattat samayakā vidvānharūle, tapodhana ṛṣimunīharūle ra ghoḍākā lakṣaṇa
jānne vidvānharūle rauṃbāṭahunecinha bhanī batāekā chan | jahām̐ śubha ra aśubha phala
dine duvai cinhaharū rahanchan tyahām̐ euṭā mātra rākhe tyasako doṣa nahune hunāle juna aśubha
bhumarī athavā arū cinha cha tyasalāī sunale ḍāmī uṭhāī (ḍaḍhāī) dinu | tyaso
garnāle doṣīko doṣa lāgdaina athavā vega (gati) asala ra atyanta asala guṇaharūle
yukta bhaeko ghoḍā cha tara kharāba bhumarī tathā kākudo (jurāmā bhumarī bhaeko
cha bhane tyasalāī suvarṇa (sūna) le tyo doṣa ḍaḍhāī dinu | yadvā asala brāhmaṇalāī
diera unabāṭa kinnu | ghoḍāharū madhye śrīvṛkṣa (chātīmā cāra bhumarī hune) rocamāna
(kaṇṭhasthāna (ghāṃṭo) mā raheko bhumarī vā sipī, aṃgadī (bāhumā bhumarī bhaeko vā
sipī bhaeko) mekhalī (randhrako māthi ra uparandhrakā mani bīcako ṭhāum̐ko bhumarī)
yasalāī "candramekhalā" pani bhandachan yastā prakārakā ghoḍā rājya ra
ratnadine hunchan | prapāṇa (upallo oṭhadekhi māthiko bhāga) mā bhumarī
cha bhane tyo bhumarī "mārūta" [(vāyudevatā) ho, nidhāramā raheko bhumarīlāī
agni ra chātīkā 2 bhumarīlāī aśvinaukumāra ra śirakā 2 bhumarī candrasūrya,
randhra ra kām̐dhakā 2 bhumarīlāī viśākhā, tyastai uparandhrakā 2 bhumarī śiva ra
viṣṇu (harihara) hun bhanī māniekā chan | yastā prakārale uparyukta 10 sthānakā
ghoḍākā bhumarīharū pūjanīya chan bhanī mānieko cha | yadi kunai ghoḍāmā
uparyukta 10 bhumarī madhye euṭā pani chaina bhane tyasto ghoḍā aśubha ho bhanī
mānieko cha |)
1prāsāddāmbujacakratomaradhanurnistriṃśa śaṃkhopamairvedīsvastikamatsyapūrṇa kalaśaśrīvatsarekhānibhaiḥ
āvartairdhvajatoraṇādiśubhadaiḥ saṃpūjitā vājino
gehe yasya sa nirjjitākhilaripuḥ pṛthvīpati rjāyate

3.111

sūrpāṣṭāpadavajralāṃgalaṃgadā candrārdhayūpākṛtiḥ
svāvarttastavatha yasya vakṣasi bhavetkaṇṭhe lalāṭe'thavā
bhartā tasya ripuṃ vijitya samara bhuṃktekhilāṃ medinīm
devāśvaḥ sa udāhṛto narapateḥ saukhyārtha rājyapradaḥ

Linked texts (2)

Aśvacikitsita (Aśvaśāstra) of Nakula — Nakula, Sanskrit
Hariharacaturaṅga — Godāvara Miśra, Sanskrit