Pramāṇa · Search · About · API

Ashvayurveda 4

Aśvāyurveda 4

Language
Sanskrit

4.2

itiśrī durlabhasutagaṇakṛte'śvāyurvede āvartādhyāyo dvitīyaḥ

4.112

teśro adhyāya
āvartalakṣaṇaṃ proktaṃ śubhāśubhaphalapradam
sarvāṅgalakṣaṇaṃ vakṣye śubhāśubhasya hetave

4.113

nimmāṃsaṃ vahirānanaṃ tanumukhaṃ ṛjrvāyataṃ saṃvṛtam
udghoṇaṃ sumahā lalāṭamanataṃ madhye sugandhaṃ śubham
gaṃbhīraṃ tanurekhamāyatamathāsyāntasturaktaṃ śubham
jihrācāmradalopamāmṛdṛtanustīkṣṇāsamāpūjitā

4.114

daśanāstu samāḥ sudṛḍhāḥ susnigdhābhyantaronnatāḥ sudhanāḥ
śvatā madhuvarṇā vā sthirāḥ praśastā turaṃgāṇām

4.115

śṛkkoṣṭhāvathasūnā jihvā prothaśca pañcamamvaktre
etāni mṛdūni sadā tanūni turagasya śastāni

4.116

netre śaste hayānāṃ sphaṭikamadhunibhe mallikāpuṣpavarṇeḥ
snigdhe śuddhe viśāle drutakanakanibhe jātyavaiḍūryanīle
eṇoṣṭrakrauñcahaṃsadvipanayananibhe ṭiṭṭibhīlocanābhe
uttānaṃ nirvvalīkaṃ samamathavipulaṃ māṃsahīnaṃ lalāṭam

4.117

hrasvau tanutīkṣṇāgrāvalomaśāvavalikau śubhau karṇau
gajakumbhavilvavadvā kucopamo mastakaḥ śastaḥ

4.118

skandhaḥ supīno'tha viṭū suvṛttau madhye samānau ca samucchritau ca
yātau tathākuñcitamastakā ca grīvā ca dīrghā turagasya śastā

4.116-2

kruddhāhibhogaprathitopamāyā śakrāyudhābhā śikhisannibhā vā
grīvābhavedyasya turaṃgamasya sahasramadhye sa ca rājavājī

4.120

sugrīvanāmā turagottamaḥ sa yasya śriyā rājati rājalakṣmīḥ
yaṃ prāpya bhūpāḥ samare ripūṇāṃ jayanti sainyaṃ sakalārthapūrṇā

4.121

upacitamāṃsaḥ pīna pṛthūcchritaḥ śaṃsyate sthiraskandhaḥ
aṃśau pṛthulau pīnau vakṣaḥ pīnaṃ suvistīrṇam

4.122

vṛttaṃ śliṣṭaṃ kroḍaṃ bāhū dīrghā tathā samau pīnau
vṛttaśliṣṭāmāṃse jānu dvitayaṃ samuddiṣṭam

4.123

tadvajjaṅghe kathite turaṃgamāṇāṃ samucchritāvakre
gūḍhaśirāvatha kūrcī tanukau śastau nigūḍhasaṃdhī ca

4.124

vṛttaśliṣṭāmāṃse susaṃhate kuṣṭhike śubhe jñeye
hrasvāvṛttāśca khurā varāṭikā khara1 khurākārā

4.125

vartulasamunnatāḥ syurnasphuṭitā hrasvamagnamaṇḍūkāḥ
talamadhye gaṃbhīrāḥ śastā ṛjvekavarṇaśca

4.126

pṛṣṭhaṃ nimagnavaṃśaṃ hrasvaṃ pṛthulaṃ kiñcidapinataṃ
pārśvedīrghevṛtte pṛthuvṛttaṃ vaddhamudaraṃ ca

4.127

sthūlaṃ vṛttaṃ hrasvaṃ mahāmukhaṃ mehanaṃ sakaṃ śastaṃ
hrasvau vṛttau ca samāvalomaśau śobhanau ca vṛṣaṇau

4.128

vṛtte tathātidīrghāmauṃsanigūḍhe supūjite sthūre
iṣattannū ca kūrcau hrasvāvatigūḍhasaṃdhī ca

4.126-2

jaghanaṃ vṛttaṃ sumahaccaturasrantat pṛthutrikaṃ śastaṃ
jaghanaṃ magnaṃ vṛttaṃ mṛduvālaṃ śasyate puccham1

4.130

ślakṣṇamapānaṃ śastaṃ gaṃbhīraṃ saṃvṛtaṃ balivihīnaṃ
sphikpiṇḍau saṃpīnau saṃhatavṛttau praśastau ca

4.131

kūpāvacchidrausto vikaṭau śastāvupāṇḍadeśe tu
ṛjukaṃ pratipūrṇaṃ ca sakthidvitayaṃ suvartulaṃ sthūlam

4.132

jaṃghāyāścāvayavāḥ pūrvaśarīre yathā samuddiṣṭāḥ
paścimakāye'pi tathā vājiśarīre budhaiḥ kathitā

4.133

upacitavalaśobhā vāyusārairūpetāḥ
surabhi kusumagandhāḥ śaṃkhameghaughanādāḥ
upacitavararūpāḥ śubhravarṇāśayajñāḥ
śubhagatijavayuktā varṣmavantaḥ sunetrāḥ

4.134

bhadrā kaphaḥ prakṛtayaḥ sukulaprasūtāḥ
śūrāśca bhartuvaśagā vijitendriyāśca
uccairakhaṇḍacaraṇaiḥ kaṭhinairmahadbhistejasvinaḥ suvalinaḥ suvibhaktamāṃsāḥ

4.135

hrasvāṇḍakarṇasinameḍhramārgāḥ sudīrghajaṃghānana bāhupārśvāḥ
susnigdhakārtasvaravarṇanetrāḥ nirmāṃsaṃlā ye turagāśca dhanyāḥ

4.136

apāṃgadeśe vikaṭāḥ sudīrghā manasvinaḥ ścocchritapūrvakāyāḥ
nirmāṃsaghoṇāhanujānujaṃghāḥ vistīrṇavakṣo jaghanāścaye'śvāḥ

4.137

kāntāḥ surūpāḥ subhagā manojñā vibhaktadeśopacitāṃgamāṃsāḥ
kṣutṛṇmahābhārasahāḥ susatvā āvartaśuddhāśca mṛdaṃgapāśrvāḥ

4.138

śliṣṭāni māṃsāni ghanāni yeṣāṃ bhṛśaṃ suvṛddhāni na colvanāni
kāyevibhaktopacitāni vā syustevājinaḥ śreṣṭhatamāḥ surūpāḥ

4.136-2

pṛthupṛṣṭhajaghanavakṣaḥ skandhalalāṭodarekṣaṇāvalinaḥ
mṛdutanukeśatanūrūhavālāśca hayāḥ praśasyante

4.140

evaṃvidhaṃ yasya śarīralakṣaṇaṃ bhavetturaṃgasya sadaiva vāhanam
taṃ prāpya niḥśeṣasapatnavarjitaṃ praśāsti kṛtsnaṃ nṛpatīrvasundharāṃ

4.141

ete turaṃgā nivasanti yatra tatrāgni vajrāstrabhayāni na syuḥ
na vyādhayo nāpyupasargadoṣāstasmānnarendraiḥ satataṃ prayojyāḥ

4.3

itiśrī durlabhasutagaṇakṛte'śvāyurvede sarvāṅgaparīkṣānāmādhyāya stṛtīyaḥ

4.142

sarvāṅgalakṣaṇaṃ proktaṃ turaṅgāṇāṃ viśeṣataḥ
mandabuddhi vivodhārthaṃ1 miśrakaṃ procyate'dhunā

4.143

śvetaḥ śvataśaphaḥ sitākṣidaśanaḥ śvetāṇḍameḍhrastathā
śvetatvaksitakesaraḥ sitagudaḥ śaṃkhebha2 haṃsasvanaḥ
sarvavyañjanapūjitaḥ śubhagatiḥ saṃsthānavān suprabhaḥ
āvartaistu3 śubhairhayaśca nivasedrājño'pi4 yasyedṛśaḥ

4.144

rājñastasyāribalaṃ hataśeṣaṃ kvāpi yāti vitrastam
dharmārthakāmasaṃpatsaṃgrāme tasya vijayaḥ syāt

4.145

taṃ' krīṇīyātturaṃga sarvasvenāpi nṛpaḥ svastyai
jitvā tena narendraḥ pṛthvīṃ niṣkaṇṭakāṃ bhuṅkte

4.146

jaṭhare śvetaḥ putrān kukṣau śveto dadāti cānandam
grīvāyāṃ cāpi dhanaṃ saubhāgyaṃ vai trike dadyāt

4.147

vāmāṃse' yaḥ śveto vittaṃ dadyāddakṣiṇatastu dhanam
dāraiḥ saukhyaṃ vakṣasi śvetaḥ pṛṣṭhe sukhaṃ vijayam

4.148

karṇau yasya sitau śaphāśca nayane' śoṇasya kṛṣṇasya vā
so'śvaḥ sarvasukhāvaho' narapateḥ kośasya' sampatakaraḥ
snigdhaṃ raktamatīvalakṣaṇayutaṃ yo'śvaṃ nṛpaḥ prāpnuyāt
tasyājau vijayaḥ sukhaṃ ca paramaṃ vittaṃ prabhūtaṃ bhavet

4.146-2

supakvajaṃbvābhamariṣṭavarṇaṃ yo'śvaṃ samārohati yuddhakāle
duṣṭā hi sarvepyapayāntyavaśyaṃ gacchanti vai tasyavaśaṃ nṛpasya

4.150

aṣṭau sitā yasya bhavanti vājinaḥ
pucchaśca vakṣaśca śiro mukhaṃ śaphāḥ
vidyātturaṃgaṃ hitamaṣṭamaṃgalaṃ
bharturyaśo rājyasukhapradaṃ sadā

4.151

nīlaiśca raktaiśca sitaiśca pītaiḥ
kṛṣṇaiśca miśrairathavā vicitraiḥ
yo maṇḍalailairbhūṣita sarvakāyaḥ
sa svāmino vai vijayāya śaśvat

4.152

dhanyo yaśasyaḥ sa tu puṇyadarśano rājñaḥ sadā kṣemakaro'rtha sādhakaḥ
yasyātha deśe nivasetturaṃgamo na tatra ¹śastrāgnibhayaṃ ca jāyate

4.153

yaḥ pariṇaddha ivasyāmadhye raktena paṭṭena
sannaddha so'pi hayaḥ pūrvoddiṣṭaṃ phalaṃ dadyāt

4.154

yaḥ² kṛṣṇaḥ śoṇo vā sitena vā pāṇḍureṇa sannaddhaḥ
śukalena vakṣaśā vā'vani vaijayikaḥ sa ca proktaḥ

4.155

yo vā vājīmadhye snigdhena śuklapaṭṭena sannaddhaḥ
sannaddho nāmāsau pramardanaḥ śatrusainyānām

4.156

yaḥ kṛṣṇena pariṇaddha sa tu vājī sarvasiddhikaraḥ
kālena vai varṇenodareṇa vā vakṣasā vāpi
phalametadeva bharturdadāti pūrvaṃ yaduddiṣṭam

4.157

karṇe yaḥ pariṇaddhaḥ sturaṃgamo vāsasāsitena yathā
saṃvījīnāmāsau saṃgrāme śatrusainyaghnaḥ

4.158

vadanaṃ pṛṣṭhaṃ vāpi yasya śvetaṃ cāmitradamanosau
vijayārthe narapatinā purataḥ kāryaṃ svasainyasya

4.156-2

ānetrābhyānca śiraḥ śravaṇaṃ vā pāṇḍuraṃ bhavedyasya
sarvārthakāmado'sau hayaḥ śiraḥ prāvṛto nāma

4.160

śvetasyāśvasyaśiraḥ śvetataraṃ yasya lakṣyate snigdham
bhartuḥ sarvārthakaraḥ sa śrīkāntaḥ 1 samākhyātaḥ

4.161

mṛdubhiśca romajātai rmaṇḍalacitrai sturaṃgamā ye tu
parasainyamardanāste vijñeyā nāgajātīyāḥ

4.162

2 kṛṣṇośvaḥ śvetavakṣaḥ sitavadanaśaphaḥ śvetakeśākṣipṛṣṭo
jyotiṣyonāma dhanyaḥ sakalam̐ vasumati rājyadaḥ svāmino'sau
yaḥ kṛṣṇaḥ śvetavarṇairathakamalanibhaiḥ keśa rmaṇḍalairvā
keśaiḥ snigdhai turaṃgastanusama mṛdulairarthadaḥ svāmino'sau

4.163

ācchādako'pi kathino romabhirācchāditaiḥ khurairvājī
bharturacireṇadadyāt vijayaṃ putrāṃśca pautrāṃśca

4.164

sitāśca yasya vājinaḥ śaphāḥ samastakaṃ mukham
sa pañcabhadrako bhavennṛpasya rājyasaukhyadaḥ

4.165

śyāmo yasya tu varṇaḥ susnigdhaḥ suprabhaḥ sthiro'śvasya
prāpnoti tasya gurvīmadvandvāṃ vai śriyaṃ bhartā

4.166

nābheḥ samārabhya turaṃgamasya
vālārkavarṇaṃ yadi pūrvamarddham
tatpaścimāṃgam hariṇāṃkavarṇaṃ
samīra satvadyuti saṃyutasya

4.167

sa svāmīnorājyavivardhanaśca bhavedasau vaijayiko varo'śvaḥ
evantukṛṣṇā haritāścanityaṃ śuklārdhakāyāsturagāḥ praśastāḥ

4.168

sitaśapha sitaikacaraṇo na sa śubhadasturaṃgamaḥ kadācit
mahyā hānikaro'sau nṛpasya balajīvita nāśakaraḥ

4.166-2

śvetaṃ caraṇacatuṣkaṃ caraṇa tritayaṃ sitaṃ yadi vā
so'śvo na hito bharturanarthado'sau na saṃgrāhyaḥ

4.170

śvetapādāṃgadoryastu savalī so'pininditaḥ

4.171

stripṛthustrilaghustrimṛdustrimahān
stritanustriṣudīrgha iti prathitaḥ
sa tu sarvaśarīraśubhapravalasturagaḥ sukharājyavibhūtikaraḥ

4.172

vakṣo lalāṭaṃ ca śiro hayānāṃ
trīṇipraśastāni pṛthūni vidyāt
pucchaṃ1 ca jaṃghe vadanaṃ hayānāṃ
trīṇyeva dīrghāṇi śubhāni vidyāt

4.173

śaśadhara tuhinābhā haṃsamuktāphalābhāḥ
drutakanakasavarṇaḥ padmakiṃjalkavarṇāḥ
abhinavakumudābhāḥ kiṃśukābhāśukābhāḥ
vikacakuvalayābhā indranīlābhavarṇā1

4.174

bhṛṃgābhā2 kokilābhā sajalajaladharāriṣṭabhinnāṃjanābhāḥ
vālārkāśokapuṣpastavakavikasitāmbhojalākṣārasābhāḥ
dīrghagrīvāḥ supārśvāḥ pṛthujaghanakaṭiskandhavakṣolalāṭāḥ
hrasvaiḥ pṛṣṭhāṇḍakarṇaiḥ kaṭhinaghanakhurā dīrgha nimmāṃsa jaṃghā

4.175

sūkṣmatvagromavālā mṛdutanurasanā prothasṛkkkauṣṭhakeśāḥ
śuddhāvartāḥ surūpā ghanasitadaśanāḥ suprabhāḥ śuddhasatvāḥ
3yecāpyevaṃvidhāśvā javanayanamanonandanāḥ snigdhavarṇā
māṃgalyā bhūpatīnāṃ sakalavasumati rājyaratnapradāste'

4.176

'atha kanakanibhasturaṃgaḥ śriyaṃ cakṣuṣaḥ svāmino yaḥ śaśāṃkopamaḥ
śatruninnāśaṃ kaścātasīpuṣpavarṇo jayaṃ pāṭalaḥ koṣavṛddhiṃ sutāṃśca vīrāṃ
stathailā savarṇastu bharturjayaṃ sārasābhaḥ paramārthasiddhiṃ kuryāt

4.177

1raṇe vājinā romakainātha sāreṇa bharturbhavedvīryamaprākṛtaṃ, kraunca patreṇa
kaṃkena kauraṃṭakenāpi rājā raṇe śatrupakṣaṃ jayet

4.178

tālumuṣkau khurāścaiva pucchaṃ śirolocane mehanaṃ śvetavarṇasya
kṛṣṇāni yasya syuḥ etāni taṃ varjayet kośavināśanaṃ, vājinastvanyavarṇasya śuklānyathaitāni śastāni tenāripakṣaḥ kṣayaṃ yāti
mitrāṇi kośāṃśca varddhante svāminastvevametacchubhaṃ varṇajaṃ lakṣaṇaṃ
kīrtitam | idamaparamaśobhanavarṇajaṃ vakṣyate

4.176-2

bhasmavarṇāḥ 2kharāṃgāravarṇāḥ sakṛtkolavarṇāḥ śṛgālopamā
ulūkavarṇāḥ kapotābhāḥ kokākhuvarṇā hayāḥ kākatuṇḍopamā
dhūmravarṇā, vṛkavarṇā, adhanyā aśastā anārogyadā bharturete
suhṛnnāśanāḥ

4.180

śuklavarṇaśca ye pāṭalā ye ca gaurā hayāḥ kṛṣṇatāludvakṣimuṣkāḥ khuraiścaiva vālaiśca kṛṣṇairgṛhe yasya tiṣṭhanti sa hīyate
tasya kośaśca rājyaṃ ca

4.181

pṛṣṭhena raktena kṛṣṇena vā śvetavarṇasya madhye bhavedyasya sa svāminaṃ
ghātayatyāhave
yasya śoṇasya madhyastu kālena varṇena vaddho bhavet so'pivājī
raṇe ghātayet svāminaḥ

4.182

atha turagasamutthitaṃ puṣpajaṃ lakṣaṇaṃ vakṣyata | vindavo1 ye'nyavarṇā
hayasyānyavarṇasyadṛśyante te puṣpasaṃjñā syuḥ

4.1863

2stuve puṣpite rājyalābho lalāṭe prapāṇe tu vittaṃ 3nigāle nidhānaṃ
tathā vāmakarṇe sutotpattirarthothavāmetare puṣpite mitralābhaḥ

4.1864

tathā vakṣasi skandhadeśe4 dhanaṃ nābhideśe tu senādhipatyaṃ dhruvaṃ ca
punarmūtrakośe sutotpattiraṃśe bhaveddhīryamaprākṛtaṃ kośavṛddhiḥ

4.85

dantennapāne tathā randhrayaurvittalābhaṃ tathā bāhuke śīrṣamadhye jayaṃ,
keśahanvoḥ śubham, kakṣabhāge'pi saukhyaṃ param, kaṇṭhadeśe
sutāṃścaiva dārāṃśca, keśāntayormitravṛddhiṃ sadā, muṣkayorāṃśayoḥ
putralābhaṃ, pṛṣṭhennavṛddhiṃ hayāḥ puṣpitāḥ svāmino vai prakurvanti

4.186

1sarvāṃgajātaistu puṣpaiḥ sitairvājinaḥ pūjitāḥ sarvakāmapradāḥ
evametāni puṣpāṇi sarveṣuvarṇeṣu śuklāni, śoṇeṣu raktāni
pīteṣu varṇāni2 jātāni śastāni vai īdṛśaṃ rājārhaṃ vājinaṃ
sadā sukhadaṃ prāhuḥ

4.187

atha khalu jaṭhare gale śaṃkhayoḥ puṣpitāḥ śatru saṅgaṃ prakurvvanti bhartuḥ
sadā kṣudbhayaṃ kukṣipārśvāśraye mṛtyumevaṃ kakutkākasā sṛkvamanyāśrupāte bhayaṃ ca

4.188

trike vittanāśaṃ, sphiggudāntare trāsadoṣaṃ prakurvvanti, ghoṇāvahayoḥ
śatruvṛddhiṃ, bhruvomitravairāṇi kurvvanti bhartuḥ, sadaivodhvapīḍāmapāne,
tathā pucchamūle sarvārthanirnāśanaṃ, jaṃghayorbandhanaṃ, prothagaṇḍāśraye
ghnantimitrāṇi putrāṃśca

4.186-2

śaṃye putramṛtyuṃ tathā gotrakṣayaṃ1 gaṇḍayoḥ, sthūrayoḥ kuṣṭikāyāṃ2
ca vṛttervināśaṃ, kaṭikroḍasīvanyapāṃgeṣu puṣpāṇyadharottaroṣṭhe
ca śastāni, divasairmāsairvā saptabhirarthapradā bhayadā bhartuḥ

4.160-2

śubhāśubhametaduktaṃ puṣpānāṃlakṣaṇaṃ turaṃgāṇām
vakṣyāmi hreṣitānāṃ lakṣaṇamadhunā samāsena

4.161-2

nābhedeśādūrdhvaṃ vāyoḥ prāṇasya dhāraṇaṃ hṛdaye
kaṇṭheśirasi ca dhāvataḥ sa svaraḥ śubhada ityuktaḥ

4.162-2

bherīmattamayūra1 śaṃkhaghanavatsnigdhaḥ svaraḥ śobhanaḥ
siṃhavyāghra gajendra duṃdubhiravaḥ2 krauñcasvarābhaḥ śubhaḥ||ḥ
te3 yeṣāṃ turagāḥ yaśo'rtha sukhadāḥ saubhāgyasampatpradāḥ
saṃgrāme4 jayinaḥ sadā nṛpatayaḥ saukhyārtha rājyapradāḥ

4.163-2

vicchinnastanurūkṣa jarjara ravaḥ kṣāmastathā gadgadaḥ
śalya dhvāṃkṣavarāha jaṃbuka kharoṣṭrāṇāṃ na śastaḥ svaraḥ
atha gandha lakṣaṇametaddheṣitalakṣaṇaṃ nigaditaṃ gandhodbhavaṃ vakṣyate
tatra svedapurīṣamūtramukhajāngandhān vidurvājinām

4.164-2

kamalakumudasarpi1 ścandana kṣīragandhādadhimadhu kuṭajānāṃ campakāsrātakānām
gajamadatagarāṇāṃ nimbavilvārjunānāṃ
madhusamayavanānāṃ puṣpitānāṃsugandhāḥ

4.165-2

punnāgāśokajātīsaralakuvalayośīrapakvāmragandhāḥ
pānīya prokṣitorvīkusumitavakulāmodino ye ca vāhāḥ
dhanyāḥ puṇyā manojñāḥ bahusuta śubhadā bharturānandadāste
māṃgalyāḥ pūjanīyāḥ pramuditamanaso 2rājavāhyāsturaṃgāḥ

4.166-3

atha ca1 kuṇapagandhā matkuṇā sṛksagandhā
kharakarabhavarāholoka viṇmūtragandhāḥ
palala laśuna gandhā matsya pittāṇḍagandhāḥ
aśubhaśatakarāste varjanīyāsturaṃgāḥ

4.167-2

iti gandha lakṣaṇam
atha chāyā lakṣaṇam
meghāvalī yathārkaṃ gaganasthaṃ chādayettathā chāyā
chādayati sakalalakṣaṇamaśvaśarīre samudbhūtā

4.198

chāyā sā paṃcavidhā pṛthvījā vārūṇī tathāgneyī1
vāyavyā caiva bhavetturagāṇāṃ nābhasī ca panca2

4.196

tisraḥ śreṣṭhāḥ pūrvā apare dve nindite mahāmatibhiḥ
tāsāṃ lakṣaṇametadvājiśarīreṣu vakṣyāmi

4.200

snigdhā sthirā ca mahatī varṇairnānāvidhaistu gambhīrā
nayanamanohlādakarī praśasyate pārthivī chāyā

4.201

sasalilasaliladharābhā saroruhābhā prasannasalilābhā
snigdhā sthirā praśastā vijñeyā vārūṇī chāyā

4.202

3bālārkarucividruma lākṣārasa padmarāgakanakābhāḥ
āgneyī vai mahatī chāyā śastā turaṃgāṇām

4.203

parūṣā bhinnā dīnā vāyavyā ninditā tanucchāyā
rūkṣā capalā tanvī nāvyaktā nābhasī ceṣṭā

4.204

snātasya pūrvehni tathā parāhne
suptotthitasyātha turaṃgamasya
bhuktasya nityaṃ hayalakṣaṇantu
1chāyā parīkṣyā tu śubhāśubhā vai

4.205

iti chāyā lakṣaṇam
atha gati lakṣaṇam
padavinyasanairvegai rnātyuccairllasitaiḥ samaiḥ
cakṣurmanohlādakarī sā śivā gatirucyate

4.206

śikhinakulavṛṣoṣṭravyāghrasiṃhebhatulyā
śarabhagatisamānā vānarāṇāṃ ca tulyā
mṛgapatigatitulyā sadgatiryasyaso'śvo
jayasukhavibhavānāṃ vardhanaḥ pārthivasya

4.207

vakrā skhalitā viṣamā vāhyaśaphā bhṛśaṃ tathā vikṛtā
atinikaṭā saṃkīrṇā gatirvṛddhā na sā śastā1

4.208

iti gati lakṣaṇam
atha trividham satva lakṣaṇam
satvaṃ śuddhaṃ sātvikaṃ rājasamatha tāmasantatasteṣām
bhedāśca sapta ṣaṭ trayaḥ evam pratyekaśo2 'bhihitāḥ

4.206-2

brāhmañca maharṣi māhendra yāmya kauvera vāruṇānyeva
śuddhānyetāni ṣaṭ tu gāndharva saptamaṃ caiva

4.210

āsura1 rākṣasa paisāca sārpa paitraṃ ca śākunaṃ caiva
ṣaḍrājasāni tāni trīṇyeva tāmasāni vijānīyāt

4.211

pāśavamātsyaka vairudhānyevaṃ satvāni ṣoḍaśaiva kathitāni
kathitānyuttama madhyamādhamāni vidyāt krameṇaiva

4.212

kāmāpayāta:2 smṛtimānakopī
sa brahmasatvaḥ śuci nirjitātmā
dveṣo na rāgo na mado na mohaḥ
syādyaśca taṃ vai munisatvamāhuḥ

4.213

tejasvinaṃ satva vibhūtiyuktamevaṃvidhaṃ vājinamaindrasatvaṃ
māyā vimuktaṃ gata rāgamoha
taṃ yāmyasatvaṃ munayo vadanti

4.214

vyaktaḥ prasādakopa kāmī smṛtimān kuvera satvo'śvaḥ
śūraḥ1 śucirūdāro jayapriyo varūṇasatvaśca

4.215

saṃgīta vādya rasika sturago gāndharvasatva ityuktaḥ
iti sātvika lakṣaṇam
raudra śūraścaṇḍo vājīsyādāsurasatvastu

4.216

chidraprahārī2 sumahāśanaśca svapnapriyo rākṣasasatva eṣaḥ
bhīrūstvaśaucaḥ sumahāśanaśca paiśācasatvo'tha bhavetturaṃgaḥ

4.217

kupito' bhīrūḥśūraḥ śucirhayo bhavati nāgasatvastu
duḥśīlaḥ pitṛsatvaḥ priyāsano durūpacaryastu

4.218

satatāhārairmaithuna bhaya cāpalyaiśca śākunaṃ satvaṃiti rājasasatva lakṣaṇam
satatāhāra' maithunaḥ pāśavasatvo hayaḥ proktaḥ

4.216-2

bhaya cāpalyairyukto mātsyakasatvasturaṃgamaścaiva
saṃyati sabhayālasyo vairudhasatvaḥ samuddiṣṭa

4.5

iti tāmasasatva lakṣaṇamiti śrīdurlabhasutagaṇakṛte aśvāryurvede satvādhyāya paṃcamaḥ

Linked texts (2)