Ashvayurveda 5: atha mahādoṣādhyāyaḥ
Aśvāyurveda 5
- Language
- Sanskrit
atha mahādoṣādhyāyaḥ
5.220
miśrakaṃ lakṣaṇaṃ proktaṃ mahādoṣodbhavaśṛṇu
daśāvibhāga phaladādoṣāḥ kṣetrabhavāḥ smṛtāḥ
5.221
sarvakālaphalā ye ca mahotkaṭaphalāśca ye
te hayānāṃ mahādoṣāḥ svāmino na sukhāvahāḥ
5.222
puṃsāṃ prāṇaharā ye ca mahādoṣatamāśca te
tato'śvānāṃ mahādoṣā mahādoṣatamāḥ smṛtāḥ
5.223
pūrvaśāstrānusāreṇa tānsarvāllakṣaṇānvitān
nāmataḥ phalataścaiva pravakṣyāmyanupūrvaśaḥ
5.224
asita viṣamaśuktidantaḥ karālī tathā'dharakarālī hīnādhikā
ye ca dantā stathā bhagnadantāḥ dvijāḥ paṃktivṛddhāstathācendravṛddhistathaiṃkāradantā kakujjānu hṛtkākasāvartino vājinaḥ
5.225
vṛṣabhadaśana saṃyutā ye ca jātā dine caiva hīnādhikāṃgaikamūṣkā
strimuṣkāstathālambamuṣkāḥ kapeḥ sannibhau yasya muṣkau
bhavetāṃ tathā romaśau cāthavā vindubhiścitritau
5.226
nakula mahiṣa gṛdhrolūkākhukākekṣaṇā ye ca mārjāranetrāstathā
vānarākṣāstathā śūkarākṣāśca piṃgalaikekṣaṇā vājinaḥ
5.227
jaṭā munjakeśāśca sīmantakeśāstathā miśrakeśāścāvagaṇḍā
kharaśārdūlamārjārasannibhā vinā keśavālaiśca jātā hayā stathākṛṣṇavarṇā
hayāḥ prothatālvoṣṭhajihvā śiromuṣkasṛkkameṭrāṇḍadeśeṣu
5.228
yastvanyavarṇena hayonyavarṇaḥ śīrṣeṇa pucchena ca vai vivarṇaḥ
pradīptapuccho'tha lalāṭalipta śvitrī tathā gaurakharābhapṛṣṭhaḥ
5.226-2
napuṃsako'śvastrisarī ca mauśalī ārohako yaśca hataścapṛṣṭhe
pretopanītāsturagāśca ye syu ye̍dagdhacarmotkaṭagandhinaśca'
5.230
hayā dvigarbhā bahubhiśca garbharaitai mahāntaḥ kathitāstu doṣāḥ
śṛṃgī trikarṇī dvikhurī stanī ca syāllambanaḥ pancaśaphojinī ca
ete mahādoṣatamā hayānāṃ nṛpaṃ ca rāṣṭraṃ ca vināśayanti
5.231
ete sarve mahādoṣā mahādoṣatamāstathā
nāmataḥ kathitāsteṣāmadhunāphalamucyate
5.232
asitairdaśanairvājī bhartuḥ sarvārthanāśanaḥ proktaḥ
viṣamadaśanaiḥ sutaghnaḥ śuktyābhaiḥ kṣutpipāsakaraḥ
5.233
viṣamā1 viralā dantāḥ stīkṣṇāgrā yasya vājinaḥ
sa karālī kulaśreṣṭhaṃ nihanti turagādhamaḥ
5.234
ubhābhyāṃ dantapālibhyāṃ yasyaikā adhikā bhavet
taṃ karālaṃ vijānīyādadhare ca radādhikam
5.235
adharakarālī bhartuḥ kṣudbhayadaḥ ścottareṣu daśaneṣu
yastu 1 karālī vājī bhartā jīyeta tasya paraiḥ
5.236
hīnardaśanairvājī mitraghno dāradūṣaṇaḥ kathitaḥ
2adhikadaśanaḥ priyāghno bhartṛghno varjitasturagaḥ
5.237
draṃṣṭāstvathavā dantā bhajyante vā patanti vā'śvasya
ekadvitricaturbhirdivasairbhayaṃ vijānīyāt
5.238
yadi pañcasame muṣkau lakṣete na sphuṭau turaṃgasya
na ca vaḍavāmadhigacchati sa indravṛddhiḥ 3 kulāntakaraḥ
5.236-2
4atha pañcame tu varṣe pravartite'śvaḥ sugūḍhavṛṣaṇo'sau
samare mahāpravīraḥ sa uttamo rājavāhyaśca
5.240
ekāratulyadaśano vājī vittāpaho bhavedbhartuḥ
yatphalamāvartānāṃ āvartādhyāye tatphalaṃ proktam
5.241
vṛṣaṇau kaṭhinau sūnoḥ jātasyāśvasya romaśau syātām
sarvakṣayakṛccāsau1 sadantajāto dinejaśca
5.242
viṣamā hrasvā stanavaḥ sthāneṣu na2 sthitā vivarṇāśca
īdṛgvidhāstu daśanā aśubhā jātasya sahadaśanaiḥ
5.243
divājāto'lasaḥ kṣīṇo na ca sthiraparākramaḥ
poṣyamāṇo na puṣṭo'sau sālaṃkāro na bhāti yaḥ
5.244
etadbhavati vijñānaṃ divājātasya vājinaḥ
na śūro na ca puṣṭaśca satvasāravivarjitaḥ
5.245
alpāyurgatatejāśca saṃdhyayorubhayorapi
tasmāt sarveṣu kāleṣu rātrijātaḥ praśasyate
5.246
adhikāṃgo hīnāṃgo na śubhāvetau hayādhamau syātām
muṣkaikaka1 trimuṣko vāhāvetau svabhartṛghnau
5.247
lambavṛṣaṇaśca vājī kapimuṣkau romaśau tathā vṛṣaṇau
yasyāpi citramuṣkau ghnantyete svāminaṃ sakulam
5.248
nakula mahiṣābhanetrāḥ gṛdhrolūkākhukākanetrāśca
mārjāra vānarākṣāḥ śūkaranetrāśca ye proktāḥ
5.249
ete sarve pāpāḥ sarve'śubhakāriṇo hayāḥ proktāḥ
bhartuśca kulāntakarāḥ kṣīyante caiva saṃgrāme
5.250
atha piṃgalaikanetro yuddhe mṛtyuprado bhavedbhartuḥ
tasmāt samare nagare turaṃgamo na praveśyaśca
5.251
yaḥ1 spardhate turaṃgairanyaiḥ sa hayastu kevalaṃ mūḍhaḥ
bandhaṃ vadhaṃ na budhyetasa jaḍo'śvastaṃ saṃtyajeddūram
5.252
ye'śvāḥ sīmantakeśā jaṭākeśāśca muñjakeśāśca
ete varjyāścaiṣāṃ na nandate kadācana svāmī
5.253
śārdūlābho vājī vibhāvyate rājibhirvivarṇābhiḥ
yastu savarṇābhirvā'vagaṇḍamenaṃ vijānīyāt
5.254
eṣa svāminamājau kṣipraṃ hanyādakāryasiddhiḥ syāt
nagare rāṣṭre nivaśedvyasya vinaśyatyasau rājā
5.255
kharaśārdūlavarṇaśca śṛgālābho bhavettathā kāyaḥ
sakulaṃ bhartuḥ khādati saputrapaśubāndhavaṃ vājī
5.256
mārjāracitracaraṇo bhartuḥ kuryānmahadbhayaṃ kleśam
keśairvālaiśca vinā jātā anapatyatāṃ kuryuḥ
5.257
kṛṣṇa prothaḥ kṣapayati svāminamaśvaḥ sabāndhavaṃ sasutam
oṣṭhau yasya tu kṛṣṇau vijñeyaḥ so'pi bhartṛghnaḥ
5.258
kṛṣṇena tālunā'śvaḥ sva svāminaṃ nayati pathi viṣame
kṣuttṛṣṇāśrama doṣairyunakti na cirāt sa pāpātmā
5.256-2
yasminkasmiṃrucavarṇe yaḥ kṛṣṇajihvasturaṃgamo bhavati
sṛkva śiro meḍhreṣu ca ye kṛṣṇā ste'pi bhartṛghnāḥ
5.260
varṇenānyena hayaḥ śirasā pucchena cānyavarṇena
bhartṛghnaḥ sa tu samare vivarjito bhūtimicchadbhiḥ
5.261
yasyaikavarṇasya hayasya dṛśyate pucchasyacāgre śiraso'nyavarṇaḥ
pradīptapucchasturagaḥ sa ucyate sudūrattastaṃ parivarjayetsadā
5.262
puṇḍrastu yasya vyatirikta rūpo vāmena pārśvena hanupraviṣṭaḥ
vāmākṣikūṭaṃ salalāṭabhāgaṃ saṃspṛśya jāto bhavatīhayasya
5.263
lalāṭaliptotha bhavedviśālo bhartuḥ sa sarvārthavināśano'śvaḥ
sadaiva vṛddhiṃ kurute ripūṇāṃ vivarjayettaṃ kalahasya mūlam
5.264
alāvapuṣpopamaromajaṃ hi
guhye mukhe vā nayane'thavā sthitam
śvitraṃ sitaṃ yasya hayasya dṛśyate
sa svāminaṃ hanti saputravāndhavam
5.265
gaurīkharasyeva hayasya dṛśyate rājī vivarṇātvatha pṛṣṭhavaṃśe
taṃ viddhi gaurīkharapṛṣṭhavaṃśaṃ tyajettu dūraṃ hayalakṣaṇajñaiḥ
5.266
meḍhraṃ mṛdunisparśaṃ yasya vahirgacchati hayasya
aśubhaṃ napuṃsakaṃ taṃ vivarjayedindravṛddhisamam
5.267
sarvaśvetegātre1 khuratrayaṃ kṛṣṇavarṇamaśvasya
trisarī sa hayo neṣṭo bhartuḥ sarvārthanāśakaraḥ
5.268
pādenaikenasito varṇenānyena yastribhiḥ pādaiḥ
śvetairvā caraṇastribhirekaṃ tadanyavarṇasyāt
5.266-2
eṣa hayalakṣaṇajñairmauśalināmā turaṃgamaḥ kathitaḥ
bhartṛghnaḥ kośaharo vivarjayet sarvakāmahanam
5.270
ārohakaravapṛṣṭhe yasya hato vai turaṃgamādhamasya
2pretopanītamaśvamvivarjayetsarvadoṣakaram
5.271
keśāṃvālāścaśiro yasya tu vaidagdhacarmagandhāḥsyuḥ
tasya turagasya bhartuḥ nityaṃ jvalanapriyaṃ bhavanam
5.272
varjyā turaṃgī yamalaprasūtā śiśuṃpradadyātsahitaṃ dvijebhyaḥ
bhaveddhayā yā bahubhiśca garbhai dūraṃ tyajettāmapi taiḥ sametāṃ
5.273
lalāṭadeśe śirasi stuve ca kaṭasyamadhye'tha samucchritaṃ vā
rurorviṣāṇāgranibhaṃ tvajasya vā'grāsthivadgostanasaṃnnibhaṃ vā
5.274
syātkarṇakīlaṃ tvatha vārvudaṃ vā agrantu hastāṃgulisannibhaṃ vā
etādṛśaṃ śrṛṅgiṇamaśvamāhurnṛpasya rājyasya vināśa hetuḥ
5.275
karṇābhyāse karṇo yasyāānyo jāyate trikarṇo'sau
nṛpatiṃ bāndhavasahitaṃ rāṣṭrañca vināśayetkṣipram
5.276
gośaphatulyo' dvikhurī yohariṇakhuropamastathopakhurī
te sarve bhartṛghnāḥ śṛṅgisamānānvijānīyāt
5.277
gostananibhau stanau tu yanmūtrakoṣa pārśvatasthau
so'śvastanītikathitaḥ kṛtsnaṃ rāṣṭraṃ vināśayati
5.278
jānvoḥ kūrcchābhyāse sthūrābhyāse tathaiva śaphābhyāse
pādenaikaina hayaḥ pañcaśaphaḥ śṛṅgivatyājyaḥ
5.276-2
ajinaṃ mṛgājinābhaṃ pṛṣṭhaskandhāṃsajaghanadeśeṣu
yasya turaṃgasya bhavedajinī sa tu ninditaḥ prājñaiḥ
5.280
pṛṣṭhe bhartuvināśo bhrātṛvadhaskandhadeśe tu
aṃse putravināśaḥ syājjaghane dāradoṣastu
5.281
ete mahādoṣatamāḥ suraudrā śṛṃgyādayaḥ ṣaṭ kathitā munīndraiḥ
te varjanīyā aśubhāḥ sadaiva nṛpaṃ ca rāṣṭraṃ ca vināśayanti
5.282
yathā gargeṇa yatproktaṃ tadiha procyate'dhunā
na caiṣāṃ vidyate kiñcitpratīkāropakāriṇām1
5.283
sarvairapi guṇairyuktā varjanīyā hayādhamāḥ
tānnṛpo vāthavāmātyo2 na smarecca kadācanaḥ
5.284
dṛṣṭvā sūryaṃ nirīkṣeta spṛṣṭvā snānaṃ samācaret
pūjayecca' dvijān śreṣṭhān dānamānāśanairapi
5.285
yadi sūte hayā pāpaṃ kiśoraṃ ca tayā saha
tasmāddeśānnṛponyasmiṃstyaktvā śānti prayojayet
5.286
devatāḥ praṇipatyātha niyamaiḥ śāntikarmabhiḥ
evam praśāmyate doṣo dvijātīnāṃ ca pūjanāt
5.287
śṛṃgaṃ kīlārbudaṃ chitvā puṣpamāvartameva ca
suvarṇena ca dagdhvā'gnau hutvā śānti prayojayet
5.288
dātuḥ prajārakṣaṇatatparasya
śūrasya dharme niratasya nityam
homekṛte karmaparaṃparājñaiḥ
doṣāḥ praṇaśyanti turaṃgamasya2
5.286-2
alubdhaḥ satvavāṃścaiva na doṣairlipyate nṛpaḥ
jāpī caiva hutāgniśca dvijo vā vedapāragaḥ
5.6
iti śrīdurllabhasutagaṇakṛte aśvāryurvede mahādoṣādhyāyaḥ ṣaṣṭhaḥ
Linked texts (2)
- Aśvacikitsita (Aśvaśāstra) of Nakula — Nakula, Sanskrit
- Hariharacaturaṅga — Godāvara Miśra, Sanskrit